Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТАНКО́ВІЧ Віктар Сцяпанавіч (н. 16.4.1934, в. Карытніца Вілейскага р-на Мінскай вобл.),

бел. вучоны-эканаміст. Канд. эканам. н. (1963), праф. (1993). Скончыў Бел. ін-т нар. гаспадаркі (1956). З 1956 у Ін-це эканомікі АН Беларусі, з 1963 у Бел. эканам. ун-це. Навук. працы па праблемах эканам. механізму гаспадарання ў АПК, рэфармавання с.-г. прадпрыемстваў і іх адаптацыі да рынку.

Тв.:

Совершенствование хозрасчета в колхозах и совхозах БССР. Мн., 1974;

Хозяйственный расчет в колхозах и совхозах. Мн., 1982;

Хозяйственный расчет в системе агропромышленного комплекса. Мн., 1989;

Научные основы импортозамещения: На примере импортозамещения продукции АПК. Мн., 1999 (у сааўт.);

Экономика предприятий и отраслей АПК. Мн., 2001 (у сааўт.).

т. 15, с. 426

ТАНЛЕСА́П, Сап,

возера ў Камбоджы, на Камбаджыйскай раўніне; самае вял. на п-ве Індакітай. Пл. мяняецца ад 2,5—3 тыс. км² зімой да 10 тыс. км² летам, глыб. адпаведна ад 1—2 м да 10—14 м. Берагі нізкія. забалочаныя. Злучана р. Танлесап з р. Меконг і часткова рэгулюе яе сцёк. Выкарыстоўваецца для арашэння рысавых палёў, рыбалоўства. Прыбярэжная зона густа населена; характэрна забудова на па́лях. Каля Т. — стараж. комплекс Ангкор.

т. 15, с. 426

ТАНСЫКБА́ЕЎ Урал (14.1.1904, Ташкент — 18.4.1974),

узбекскі мастак. Нар. маст. СССР (1963). Правадз. чл. АМ СССР (1958). Скончыў Пензенскае маст. вучылішча (1929). Творам уласцівы эпічная манументальнасць кампазіцыі, танальнае вырашэнне колеравага ладу, рэалістычнасць. Пісаў пераважна пейзажы: «Качэўе» (1931), «Родны край» (1951), «Раніца Кайраккумскай ГЭС» (1957), «На Чарвакскай будоўлі» (1970), цыкл «Родны Узбекістан» (1971—72). Аформіў першы казахскі балет «Калкаман і Мамыр» В.​Веліканава, выканаў пано ў павільёне Узбекістана на ВДНГ у Маскве (1952—54). Дзярж. прэмія Узбекістана імя Хамзы 1973.

Літ.:

Такташ Р. У.​Тансыкбаев: Альбом репродукций. Ташкент. 1980.

У.Тансыкбаеў. Качэўе. 1931.

т. 15, с. 426

ТА́НТА,

горад у Егіпце, у дэльце р. Ніл. Адм. ц. мухафазы Гарбія. Каля 400 тыс. ж. (2001). Вузел чыгунак і аўтадарог, рачны порт. Прам-сць: бавоўнаачышчальная, шэрсцепрадзільная, алейная. Саматужна-рамесніцкая вытв-сць нац. адзення.

т. 15, с. 426

ТАНТА́Л,

у старажытнагрэчаскай міфалогіі цар Фрыгіі ці Лідыі, вядомы сваім багаццем. Угнявіў алімп. багоў тым, што выдаваў іх тайны і, каб праверыць іх усёведанне, пачаставаў іх мясам свайго сына Пелопса, якога сам і забіў. За свае злачынствы Т. пакараны ў падземным царстве вечнымі пакутамі: стоячы па горла ў вадзе, ён не можа напіцца і сарваць плады з блізкіх галін дрэў. Выраз «танталавы пакуты» азначае пакуты ад усведамлення блізкасці недасягальнай мэты. Міф пра Т. апрацаваны Сафоклам.

А.​Г.​Зельскі.

т. 15, с. 426

ТАНТА́Л (лац. Tantalum),

Ta, хімічны элемент V групы перыяд. сістэмы, ат. н. 73, ат. м. 180,948. Прыродны Т. — сумесь стабільнага ​181Ta (99,9877%) і слаба радыеактыўнага ​180Ta (перыяд паўраспаду 1∙10​13 гадоў). У зямной кары 2,5∙10​−4% па масе, трапляецца звычайна разам з ніобіем (гл. Танталавыя руды). Адкрыты ў 1802 швед. вучоным А.​Экебергам; назва ад імя міфалагічнага Тантала (з-за цяжкасці атрымання ў чыстым выглядзе).

Шэры з сіняватым адценнем пластычны метал, tпл 3014 °C, tкіп каля 5500 °C, шчыльн. 16 600 кг/м³. У звычайных умовах хімічна устойлівы. Раствараецца ў плавікавай кіслаце і яе сумесях з азотнай к-той, гарачай канцэнтраванай сернай кіслаце, расплавах шчолачаў. Кампактны ў паветры пакрываецца тонкай ахоўнай плёнкай пентааксіду Ta2O5, акісляецца пры t > 300 °C. Пры награванні ўзаемадзейнічае з хлорам, фторам, вадародам, пры t > 1200 °C — з азотам і вугляродам; нітрыды (Ta2N, TaN) і монакарбід TaC (tпл каля 3800 °C) вельмі ўстойлівыя да ўздзеяння хім. рэагентаў. Атрымліваюць аднаўленнем Ta2O5 вугалем пры 2000 °C у вакууме. калію гептафтортанталату (V) K2TaF7 — натрыем. Выкарыстоўваюць як кампанент каразійна- і гарачаўстойлівых сплаваў, для вырабу электралітычных кандэнсатараў, электродаў электронных лямпаў, спец. каразійнаўстойлівай апаратуры ў хім. прам-сці і ядз. энергетыцы, фільер у вытв-сці штучнага валакна, награвальнікаў высокатэмпературных печаў, для касцявога пратэзавання ў медыцыне і інш.

Літ.:

Фейрбротер Ф. Химия ниобия и тантала: Пер. с англ. М., 1972;

Ниобий и тантал. М., 1990.

т. 15, с. 426

ТАНТА́ЛАВА ПЯЧО́РА (Tantalhōhle),

Танталь, карставая пячора ў Зальцбургскіх Альпах, у масіве Хохкёніг, у Аўстрыі. Даўж. 30,6 км. Глыб. да 440 м. Утворана ў вапняках трыясу. Турызм.

т. 15, с. 426

ТАНТА́ЛАВЫЯ РУ́ДЫ,

прыродныя мінер. ўтварэнні для прамысл. здабычы танталу. Больш за 50 мінералаў маюць у сабе тантал; гал. з іх — танталіт, калумбіт-танталіт, ваджыніт, мікраліт, лапарыт, гатчаталіт і інш. танталаніабаты. Адрозніваюць руды ўласна танталавыя і комплексныя танталаніобіевыя, з якіх таксама здабываюць рэдказямельныя і радыеактыўныя элементы. Паходжанне эндагеннае высокатэмпературнае. Гал. прамысл. тып радовішчаў — пегматытавы. Радовішчы ў Аўстраліі, Бразіліі, Канадзе, Тайландзе, Дэмакр. Рэспубліцы Конга, Нігерыі, Малайзіі.

т. 15, с. 426

ТАНТАЛАНІАБА́ТЫ,

прыродныя комплексныя кіслародныя злучэнні танталу і ніобію з жалезам, марганцам, кальцыем, натрыем, рэдказямельнымі элементамі, ітрыем і інш.; група мінералаў падкласа складаных аксідаў. Тантал і ніобій утвараюць бесперапынныя ізаморфныя рады (напр., калумбіт — танталіт, эшыніт — прыярыт, пірахлор — мікраліт, эўксеніт — палікраз, фергусаніт — фарманіт). Бываюць крышталічныя і метаміктныя. Крышталізуюцца ў рамбічнай, радзей у кубічнай і тэтраганальнай сінганіях. Колер чорны, буравата-чорны. Цв. 5,5—6. Шчыльн. 5—8,3 г/см³. Радыеактыўныя. Паходжанне эндагеннае, высокатэмпературнае. Трапляюцца як акцэсорныя мінералы ў гранітах, пегматытах, карбанатытах, таксама ў россыпах. Руда на тантал, ніобій, ітрый.

т. 15, с. 426

ТАНТАЛІ́Т (тантал + грэч. lithos камень),

мінерал падкласа складаных аксідаў, (Fe, Mn) (Ta, Nb)2O6, крайні член бесперапыннага ізаморфнага рада калумбіт — Т. Мае аксід танталу (Ta2O5) да 86%, прымесі ніобію, волава, вальфраму, урану, тытану і інш. Крышталізуецца ў рамбічнай сінганіі. Крышталі пласціністыя, прызматычныя, ігольчатыя. Колер чорны, чырванавата-карычневы да ружовага. Цв. 6,5—7. Шчыльн. 6,2—8,2 г/см³. Крохкі. Радыеактыўны. Паходжанне эндагеннае высокатэмпературнае (у гранітных пегматытах, грэйзенах), трапляецца ў россыпах. Руда танталу і ніобію. Радовішчы ў Канадзе, Бразіліі, Аўстраліі, Мазамбіку, Дэмакр. Рэспубліцы Конга, Расіі, Казахстане і інш.

т. 15, с. 426