Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ХАРЭАГРАФІ́ЧНАЯ МІНІЯЦЮ́РА,

танцавальная форма, кароткая па часе працягласці, якая выконваецца адносна невял. складам. Бывае асобным канцэртным нумарам, часткай вял. харэагр. спектакля, сродкам эксперыменту ў сферы ўвасаблення новай тэматыкі і пошуку выразнай харэагр. мовы. Абагульненая адзінай задумай Х.м. бывае дывертысментам у класічных балетах («Лебядзінае возера», «Спячая прыгажуня» П.​Чайкоўскага), асновай цэласнага спектакля («Кругаверць» А.​Залётнева). Сярод папулярных выканаўцаў Х.м. на бел. сцэне А.​Ермалаеў, К.​Мулер, В.​Елізар’еў, А. і Л.​Яфрэмавы.

Ю.​М.​Чурко.

т. 16, с. 557

ХАРЭАГРА́ФІЯ (ад грэч. choreia танец + ...графія),

1) запіс танца з дапамогай пэўнай сістэмы ўмоўных знакаў.

Першыя спробы запісу танцаў у Еўропе ў 15—16 ст., запісу як сістэмы — ў 17—18 ст. Тэрмін «Х.» ўпершыню выкарыстаў Р.​Фёе ў кн. «Харэаграфія, ці Мастацтва запісу танца...» (1700). У Расіі вядомы сістэмы А.​Цорна (1889), У.​Сцяпанава (1891), С.​Лісіцыян (у сав. час). У сучаснай Х. найбольш пашыраны 2 сістэмы запісаў: ням. Р. фон Лабана і англ. Р. і Дж. Бенешаў. У СССР быў прыняты апісальны (слоўна-графічны) запіс танца.

2) Мастацтва стварэння танцаў і балетаў; сінонім балетмайстарскага мастацтва.

3) Мастацтва танца (19—20 ст.). У аснове Х. — арганізаваныя ў часе і прасторы вобразныя, умоўныя рухі цела чалавека. Выразныя сродкі Х. фарміраваліся на працягу стагоддзяў шляхам адбору і абагульнення экспрэсіўнай пластыкі чалавека. Асн. з іх: лексіка (рухі, жэсты, позы), малюнак (размяшчэнне ў прасторы), кампазіцыя (драматургія, архітэктоніка). Х. цесна звязана з музыкай, якая вызначае яе рытміку і эмац. настрой. Значная роля належыць касцюму і дэкар. афармленню.

Х. вядома з першабытнасці. У танцы адлюстроўваліся працэсы працы, рухі жывёл і птушак, падзеі рэчаіснасці, паводзіны чалавека і інш. Паступова пластыка набывала ўмоўны характар, становячыся спецыфічным выяўленнем эстэт. ідэалаў людзей. У Х. адлюстроўваліся пачуцці і думкі народа. асаблівасці яго нац. характару, гіст., геагр., эканам. ўмовы яго існавання. У працэсе развіцця адбылася дыферэнцыяцыя Х. на нар., быт. і прафес. (сцэнічную), у якіх, у сваю чаргу, сфарміраваліся розныя. танц. формы і жанры. Вышэйшая форма Х. — балет (з 16 ст. ў сінт. муз. тэатр. паказах; з 18 ст. самаст. від мастацтва).

Вытокі бел. Х. ў старадаўніх абрадах, ігрышчах, карагодах; цесна звязана з песняй, драм. дзеяннем. Значнае месца займала ў творчасці скамарохаў (з 12 ст.). Пазней розныя яе праяўленні ўваходзілі ў розныя формы тэатр. мастацтва, у т. л. ў прыватнаўласніцкіх т-рах. Х. — адзін з найб. папулярных відаў сучаснага мастацтва, аснова для творчай дзейнасці аматарскіх і прафес. танц. калектываў, балетнага т-ра. Пашырылася быт. Х. (гл. Бытавы танец, Народны танец, Танец мадэрн, Характарны танец).

Літ.:

Добровольская Г. Танец. Пантомима. Балет. Л., 1975;

Уральская В.И. Природа танца. М., 1981;

Чурко Ю.М. Белорусский народный танец. Мн., 1972;

Яе ж. Белорусский балетный театр. Мн., 1983.

Ю.​М.​Чурка.

т. 16, с. 557

ХАРЭ́ЗМ,

старажытная дзяржава ў Сярэдняй Азіі з цэнтрам у нізоўі р. Амудар’я, вобласць развітага ірыгацыйнага земляробства, рамесніцтва і гандлю. высокай культуры. Упершыню згадваецца ў іран. крыніцах 6 ст. да н.э. У канцы 6 ст. да н.э. ў складзе Ахеменідаў дзяржавы. У 4—1 ст. да н.э. — незалежная дзяржава; у 1—2 ст. н.э. ў складзе Кушанскай дзяржавы, у 3 ст. зноў незалежны. У 712 заваяваны арабамі. У 995 аб’яднаны пад уладай эміра г. Ургенч. Найб. магутнасці Х. дасягнуў пры Вял. харэзмшахах [951—1220]. З 1220 у складзе Манг. імперыі, з 1224 — улуса хана Джучы, потым у Залатой Ардзе. У 1388 Х. падпарадкаваў Цімур. На працягу стагоддзя за валоданне ім змагаліся Цімурыды і ханы Залатой Арды. З пач. 16 ст. большасць тэр. Х. ўключана ў Хівінскае ханства, якое на мясц. афіц. тэрміналогіі наз. Харэзмскай дзяржавай, што дало падставу так назваць створаную ў 1920 Харэзмскую народную савецкую рэспубліку.

У перыяд Ахеменідаў у мастацтве Х. захоўваліся асобныя рысы сакаў. У 4—3 ст. да н.э. на аснове сінтэзу мясц. і запазычаных элементаў сфарміравалася самаст. маст. культура. На выяўл. мастацтва паўплывала эліністычнае мастацтва, успрынятае ад парфян (гл. Парфянскае царства) і кушан (гл. Кушанская дзяржава). Адметныя рысы архітэктуры — масіўнасць і лаканічнасць аб’ёму, стрыманасць вонкавага дэкору; буд. матэрыялы — пахса і сырцовая цэгла. Традыц. былі каменныя базы ў форме гаршка на 3-ступеньчатым квадратным падмурку. Гарады звычайна прамавугольныя ў плане, з рэгулярнай забудовай, умацаваны сценамі з галерэямі і вежамі (Кюзелі-Гыр). У асобных гар. кварталах ці палацавых комплексах узводзілі храмы і свяцілішчы з брукаванай пляцоўкай для свяшчэннага агню. Палацы ўключалі парадныя двары з айванамі, залы і шматлікія пакоі, злучаныя калідорамі (Калалы-Гыр, 5—4 ст. да н.э.; Тапрак-Кала, 2—6 ст.). Пахавальныя збудаванні ўяўлялі сабой вежападобныя пабудовы з крыжападобнай планіроўкай (на гарадзішчы Кюзелі-Гыр, 5 ст. да н.э.) або цыліндрычныя храмы-маўзалеі (Кой-Крылган-Кала, 4—3 ст. да н.э.). У сінтэзе з архітэктурай развіваліся жывапіс і скульптура (гліняныя расфарбаваныя статуі і барэльефы, шматкаляровыя размалёўкі мінер. фарбамі). Асаблівы від мастацтва — урны-асуарыі ў выглядзе пустацелых статуй (5 ст. да н.э.) ці ў форме куфэрка (7—8 ст.), часам з размалёўкай. Пашыраны тэракотавыя статуэткі. У 4—3 ст. да н.э. выраблялі керамічныя біклагі з барэльефамі міфічнага зместу. Сярэдневяковыя дойліды Х. распрацавалі арыгінальныя шатрова-купальныя канструкцыі (маўзалеі 12 ст. ў г. Ургенч), у арх. дэкоры выкарыстоўвалі ўзорыстую цагляную муроўку, разную тэракоту, ганч. Развіццё мастацтва познафеад. Х. звязана з узвышэннем Хівы (культавыя і палацавыя ансамблі, кераміка, чаканка па медзі, разьба па дрэве, мармуры, ганчы).

Да арт. Харэзм. Тапрак-Кала. Фрагмент манументальнай скульптуры з алебастру. 3 ст.

т. 16, с. 557

ХАРЭЗМІ́ (аль-Харэзмі) Мухамед бен Муса

(787, г. Хіва — каля 850),

сярэднеазіяцкі вучоны. Навук. працы па матэматыцы, астраноміі, геаграфіі, гісторыі. Аўтар асноватворных трактатаў па арыфметыцы і алгебры («Кніга аб узнаўленні і проціпастаўленні» — «Кітаб аль-джэбр ва-л-мукабала»), пераклад якіх на лац. мову ў 12 ст. паўплываў на развіццё матэматыкі ў Зах. Еўропе. Упершыню разгледзеў алгебру як самаст. дысцыпліну, прапанаваў правілы дзеянняў з алг. велічынямі і правілы рашэння ўраўненняў. Ад уведзенага Х. тэрміна «аль-джэбр» паходзіць назва «алгебра». З прац Х. ў навук. ўжытак ў Еўропе ўведзена дзесятковая сістэма лічэння, якая ўзнікла ў Індыі, і арабскія лічбы. Імя аль-Х. (лац. Algorithmi) увайшло ў матэматыку як агульная назва сістэмы вылічэнняў (алгарытм).

Тв.:

Рус. пер. — Математические трактаты. Ташкент, 1964.

Літ.:

Юшкевич А.П. История математики в средние века. М., 1961.

т. 16, с. 558

ХАРЭ́ЗМСКАЯ НАРО́ДНАЯ САВЕ́ЦКАЯ РЭСПУ́БЛІКА (ХНСР),

савецкая дзяржава ў Сярэдняй Азіі на тэр. б. Хівінскага ханства ў 1920—24. Абвешчана 26.4.1920 1-м Усехівінскім з’ездам Саветаў. Тэр. каля 62,2 тыс. км², нас. больш за 600 тыс. чал. (узбекі, туркмены, каракалпакі, казахі і інш.). Сталіца — г. Хіва. Вышэйшы орган улады — Усехарэзмскі з’езд Саветаў. У вер. 1920 ХНСР заключыла саюзны дагавор і ваен.-паліт. пагадненне з РСФСР. Напачатку ўлада належала шырокаму блоку рэв.-дэмакр. сіл, захоўваліся прыватная ўласнасць на зямлю і сродкі вытв-сці, мусульм. суды і школы. У 1920 мясц. бальшавікі фармальна аб’ядналіся ў складзе Харэзмскай камуніст. партыі з бурж. рэфарматарамі-младахівінцамі, але ў 1921 адхілілі іх ад улады. Быў узяты курс на пабудову сацыялізму мінаючы капіталізм. Ліквідацыя буйнога землеўладання, саслоўяў і інш. феад. інстытутаў, націск на мусульм. духавенства выклікалі актывізацыю басмацтва. У кастр. 1923 ХНСР перайменавана ў Харэзмскую Сав. Сацыяліст. Рэспубліку, якая ў кастр. 1924 скасавана ў ходзе нацыянальна-дзяржаўнага размежавання савецкіх рэспублік Сярэдняй Азіі; тэр. ў 1924—36 увайшла ў склад Узбекістана і Туркменістана.

т. 16, с. 558

ХАРЭЗМША́Х,

тытул правіцеляў Харэзма ў 951—1220. Існавалі 3 дынастыі Х.: першая

[951—1017] скінута султанам Махмудам Газневі, намеснік якога ў Харэзме Алтунташ (1017—32] пачаў новую (другую) дынастыю [1017—43],

скінутую сельджукамі; 3-я дынастыя т.зв. Вялікіх харэзмшахаў засн. каля 1077 Ануштэгінам Гуршахам. Пры Х. іль-Арслане [1156—72], пры Тэкешы [1172—1200] і яго сыне Мухамедзе [1200—20] Харэзм дасягнуў найб. росквіту. Канец праўленню Х. палажыла мангольскае нашэсце. Апошні з гэтай дынастыі Х. Джэлал-ад-дзін загінуў у 1231 у Месапатаміі.

т. 16, с. 558

ХАРЭ́Й (грэч. choreios ад choreia танец),

1) у антычнай паэзіі трохдольная стапа з 2 складоў — доўгага і кароткага (-◡).

2) У сілаба-танічным вершаскладанні 2-складовая стапа з рытмічным націскам на 1-м складзе:

Снег, завея; вецер вее, Круціць, дзьме.
Віхар гонкі, гучны, звонкі
У белай цьме.
(У.​Жылка. «Зімовае»)

Ва ўсходнеслав. паэзіі самы пашыраны від стапы (пасля ямба). Шырока выкарыстоўваецца ў вусн. нар. творчасці.

У бел. пісьмовай паэзіі з’явіўся з зараджэннем і развіццём сілаба-тонікі. Шырока выкарыстоўваецца ў сучаснай бел. паэзіі.

В.​П.​Рагойша.

т. 16, с. 558

ХАРЭ́Я (ад грэч. choreia танец),

нервовая хвароба, якая характарызуецца паторгваннем мышцаў, самаадвольнымі, некаардынаванымі рухамі; від гіперкінезу. Прычыны: арган. пашкоджанне мозга пры рэўматызме (рэўматычная, ці малая Х.), спадчыннае захворванне (Х.​Гентынгтана); бывае таксама Х. цяжарных.

Малая Х. развіваецца звычайна ў дзяцей і падлеткаў, акрамя гіперкінезу, характарызуецца зніжэннем мышачнага тонусу, плаксівасцю, хуткай зменай настрою і інш. Х. Гентынгтана часцей назіраецца ў сталым узросце, пашкоджвае падкоркавыя аддзелы і кару галаўнога мозга. Прыкметы: псіхічныя расстройствы (апатыя), галюцынацыі і інш. Вядзе да слабасці розуму. Х. цяжарных часцей бывае пры першай цяжарнасці (у першыя 3 мес). У 30% выпадкаў — рэцыдыў малой Х., перанесенай у дзяцінстве. Бывае таксама ў цяжарных жанчын, якія часта хварэлі ангінамі ці ў якіх былі атакі вострага сустаўнага рэўматызму. Лячэнне тэрапеўтычнае.

т. 16, с. 558

ХАР’Я́НА,

штат на ПнЗ Індыі. Пл. 44 тыс. м². Нас. 16,5 млн. чал. (1991); хіндустанцы, пенджабцы. Адм. ц. — г. Чандыгарх. Размешчаны на Інда-Гангскай раўніне. Клімат субтрапічны. Ападкаў ад 300 мм на З да 700 мм на У. Расліннасць саванная з участкамі сухіх рэдкіх лясоў. С.-г. раён з высокай доляй арашальных зямель. Вырошчваюць пшаніцу, ячмень, проса, бабовыя, бавоўнік, цукр. трыснёг, алейныя (арахіс і інш.). Гадуюць пераважна буйн. раг. жывёлу. Асн. галіны прам-сці: баваўняная, харч., у т. л. цукр., папяровая, машынабудаванне (трактары, дакладныя і хірург. інструменты, оптыка, навук. абсталяванне), хім., шкляная.

т. 16, с. 558