ХАПАЛЮ́К Аляксандр Пятровіч (н. 13.3.1925, в. Велікарыта Маларыцкага р-на Брэсцкай вобл.),
бел. фізік. Д-р фіз.-матэм. н. (1989), праф. (1990). Скончыў БДУ (1955). З 1956 у БДУ, з 1971 у НДІ прыкладных фіз. праблем (у 1971—91 заг. лабараторыі). Навук. працы ў галіне фіз. оптыкі і лазернай фізікі. Распрацаваў асновы сінтэзу танкаслойных пакрыццяў з зададзенымі ўласцівасцямі, атрымаў абагульненыя рашэнні ўраўненняў Максвела, даказаў магчымасць аптычнага ахаладжэння, рэзананснага паглынання святла (з’ява, адваротная лазернаму эфекту).
Тв.:
Электромагнитное поле внутри плоскопараллельного слоя в режиме резонансного поглощения // Докл. АН БССР. 1962. Т. 6. № 5;
Условия оптического охлаждения. Четырехуровневая модель // Оптика и спектроскопия. 1986. Т. 61, вып. 6;
Преобразование лазерного излучения центрированными системами линз // Журн. прикладной спектроскопии. 1998. Т. 65, № 3.
П.М.Бараноўскі.
т. 16, с. 541
«ХАПА́НКА»,
бел. нар. гульня. На зямлі (падлозе) чэрцяць круг — «гняздо», абапал яго на адлегласці — 2 паралельныя лініі. Гульцы (10—20 чал.) выбіраюць вядучага і 2 «капітанаў», дзеляцца на пары, якія ў «гняздо» кладуць адзін невял. прадмет (шышку, мячык, хустку. шапку і інш.) і, надаўшы адзін аднаму якія-небудзь імёны, паведамляюць іх «капітанам». «Капітаны» па чарзе выбіраюць сабе гульцоў. Каманды выстройваюцца на процілеглых лініях. Вядучы называе адзін з прадметаў з «гнязда». Гульцы каманды, што паклалі гэты прадмет, бягуць да «гнязда». Хто першы схапіў прадмет, уцякае за сваю лінію. Гулец другой каманды спрабуе яго дагнаць. Калі гэта яму ўдаецца, прадмет вяртаецца ў «гняздо». Выйграе каманда, гульцы якой забяруць большую колькасць прадметаў.
Я.Р.Вількін.
т. 16, с. 541
ХАПЁР,
рака на ПнУ еўрап. ч. Расіі, левы прыток р. Дон. Даўж. 979 км, пл. бас. 61,1 тыс. км². Бярэ пачатак на схілах Прыволжскага ўзвышша, цячэ па ўзгорыстай мясцовасці, у шырокай даліне са шматлікімі старыцамі. Асн. прытокі: Бузулук (злева) і Варонеж (справа). Сярэдні расход вады каля 150 м³/с. Ледастаў з ліст.—снеж. да канца сак.—красавіка. Выкарыстоўваецца для водазабеспячэння. Суднаходства на 323 км. У бас. Х. — Хапёрскі запаведнік. На Х. — г. Балашоў, Новахапёрск, Урупінск.
т. 16, с. 541
ХАПЁРСКІ ЗАПАВЕ́ДНІК.
У Варонежскай вобл., Расія, у паўд.-ўсх. ч. Окска-Данской раўніны, у даліне р. Хапёр. Засн. ў 1935 для вывучэння і аховы тыповага, эталоннага комплексу поймавай прыроды. Пл. 16,2 тыс. га. Правабярэжная ч. — плато з лагчынамі, ярамі і раўнінная пойма, левабярэжная — слабахвалістая надпоймавая тэраса. Глебы пераважна чарназёмныя. Каля 300 азёр. Лясы займаюць каля 80% тэр., пераважна поймавыя і нагорныя 80—100-гадовыя дубровы, чорнаалешнікі, асіннікі, невял. ўчасткі стэпаў і лугоў. У флоры 1019 відаў раслін, у т. л. 23 дрэвавых, 49 хмызняковых, больш за 700 травяністых, 109 водных (рэлікты — сальвінія плывучая, вадзяны арэх чылім, наяда марская, вольфія бескаранёвая). У фауне 312 відаў пазваночных жывёл, у т. л. 49 млекакормячых (лось, дзік, казуля, воўк, ліс, барсук, акліматызаваны плямісты алень). У Чырв. кнізе — хахуля. Птушак 215 відаў, у Чырв. кнізе — арлан-белахвост, сапсан, скапа і інш.
т. 16, с. 541