ХАО́С (грэч. chaos ад chainō расчыняюся, вывяргаю),
у старажытнагрэчаскай міфалогіі — дакасмічны стан, раскрытая пра бездань, бязмежная першабытная маса, з якой пазней утварылася ўсё, што існуе ў свеце. У філасофіі Х. — паняцце, якое абазначае неўпарадкаванае першарэчыва, процілеглае канечнаму, упарадкаванаму космасу. У прыродазнаўстве Х. разглядаецца ў межах сінергетычнага падыходу і вызначаецца як здольнасць выпадковых ваганняў (флуктуацый) на мікраўзроўні параджаць новыя арганізац. парадкі на ўзроўні макраструктур («парадак з Х.»). Напр., у тэрмадынаміцы Х. адпавядае найб. неўпарадкаванаму стану замкнутай фіз. сістэмы, да якога яна пераходзіць у выніку неабарачальных працэсаў (цеплавой раўнавагі) і характарызуецца максімальным значэннем энтрапіі. Для стану дынамічнага Х. характэрна практычна поўная непрадказальнасць, выпадковасць (т.зв. стахастычнасць руху сістэмы). Стан, падобны да Х., узнікае таксама пры матэм. апісанні шэрагу біял., сацыялагічных і эканам. мадэлей. У эстэтыцы 20 ст. Х. успрымаецца як сфера пошуку першапачатку быцця (ранні экспрэсіянізм) або як семантычнае асяроддзе, адкрытае для бясконцай колькасці інтэрпрэтацый тэксту (свету). У пераносным сэнсе Х. — беспарадак, неразбярыха.
Літ.:
Пригожин И.Стенгерс И. Порядок из хаоса: Новый диалог человека с природой: Пер. с англ. М., 1986;
Капица С.П., Курдюмов С.П., Малинецкий Г.Г. Синергетика и прогнозы будущего. М., 1997;
Лосев А.Ф. История античной эстетики. Т. 1. М., 1998;
Василькова В.В. Порядок и хаос в развитии социальных систем: Синергетика и теория социальной самоорганизации. СПб., 1999;
Глейк Дж. Хаос: Создание новой науки: Пер. с англ. СПб., 2001.
А.М.Данілаў.
т. 16, с. 541