Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

Хаўнсфілд Годфрэй Ньюбалд

т. 18, кн. 1, с. 466

ХА́ЎПТМАН (Hauptman) Херберт Аарон (н. 14.2.1917, Нью-Йорк),

амерыканскі матэматык і крышталяфізік. Чл. Нац. АН ЗША (1988). Скончыў Калумбійскі ун-т (1939). З 1947 у розных установах ЗША, адначасова з 1970 на выкладчыцкай рабоце. Навук. працы па рэнтгенаструктурным аналізе, распрацоўцы матэм. метадаў вызначэння структуры складаных арган. макрамалекул. Распрацаваў прамыя (статыст.) метады хуткага вызначэння прасторавай структуры малекул крышталёў гармонаў, антыбіётыкаў, вітамінаў (1949). Нобелеўская прэмія 1985 (з Дж Карле; гл. Дадатак).

Тв.:

Crystal structure determination: The role of the cosine semi-invariants. New York. 1972;

The direct methods of X-ray crystallography // Science. 1986. Vol. 233, № 4760.

М.​М.​Касцюковіч.

Х.А.Хаўптман.

т. 16, с. 562

ХА́ЎРА,

горад у Індыі, у агламерацыі Вял. Калькута, у штаце Зах. Бенгалія, на р. Хуглі — рукаве р. Ганг. 744 тыс. ж. (1981). Порт на р. Хуглі. Прам-сць: баваўняная, джутавая, папяровая, шкляная, металаапр., маш.-буд., харчовая. Бат. сад.

т. 16, с. 562

ХАЎРАНКО́ВЫ,

сёстры, удзельніцы партыз. руху на Беларусі ў Вял. Айч. вайну. Нарадзіліся ў в. Ганцавічы Шклоўскага р-на Магілёўскай вобл. Былі сувязнымі атрадаў партыз. брыгад «Чэкіст», 8-й Круглянскай, 35-й, 115-й Горацкай, што дзейнічалі на тэр. Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай абл. Матрона Піліпаўна (8.11.1907—30.11.1995), з чэрв. 1942 разведчыца атрадаў № 10 і 40 Шклоўскай ВАГ, 112-га Горацкага і 35-й брыгады; узнаг. ордэнам Чырв. Зоркі. Ефрасіння Піліпаўна (н. 11.7.1912), са жн. 1942 у атрадзе Г.​А.​Кірпіча брыгады «Чэкіст»; пасля вайны на сав. рабоце. Марыя Піліпаўна (12.8.1914 — вер. 1943), падпольшчыца, са жн. 1942 сувязная партыз. брыгад 8-й Круглянскай і 35-й; арыштавана акупац. ўладамі і павешана ў Оршы; узнагароджана ордэнам Айч. вайны 2-й ступені. Ганна Піліпаўна (6.8.1919—22.4.2001), разведчыца 8-й Круглянскай брыгады. Надзея Піліпаўна (1.9.1922—21.9.1942), з пач. вайны па яе ініцыятыве сёстры збіралі зброю, дапамагалі параненым сав. воінам; з мая 1942 разведчыца атрада № 40 8-й Круглянскай брыгады; арыштавана акупац. ўладамі і расстраляна ў Шклове; узнагароджана ордэнам Айч. вайны 1-й ступені. Зінаіда Піліпаўна (11.7.1925—9.12.1994), са снеж. 1942 сувязная брыгады № 35, 112-га Горацкага атрада 115-й Горацкай брыгады; узнаг. ордэнам Чырв. Зоркі.

Л.​Ф.​Кандрацьева.

т. 16, с. 562

ХАЎРАТО́ВІЧ Віктар Кандратавіч (21.6.1934, в. Стары Сінін Магілёўскага р-на — 17.10.1991),

бел. паэт. Скончыў Магілёўскі буд. тэхнікум (1957), вучыўся ў Магілёўскім пед. ін-це (1966—69). Працаваў будаўніком, настаўнікам, з 1972 у перасоўнай механізаванай калоне ў г.п. Бялынічы Магілёўскай вобл. Друкаваўся з 1961. У паэт. зб-ках «Сонца на кельме» (1983) і «Зямныя колеры і гукі» (1990) тэмы любові да роднай зямлі, вернасці абавязку, замілаванне Бацькаўшчынай.

т. 16, с. 562

ХАЎРАТО́ВІЧ Іосіф Пятровіч (н. 24.12.1929, в. Варгуцева Круглянскага р-на Магілёўскай вобл.),

бел. гісторык. Канд. гіст. н. (1966). Засл. дз. культ. Беларусі (1983). Скончыў БДУ (1955). З 1955 працаваў у Ін-це гісторыі партыі пры ЦК КПБ. З 1967 у выд-ве «Беларуская Энцыклапедыя» (у 1975—96 нам. гал. рэдактара). Даследаваў пытанні Вял. Айч. вайны, нац.-вызв. і рэв. руху ў Зах. Беларусі і інш. Адзін з аўтараў манаграфіі «Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.)» (1966). Удзельнічаў у складанні дакумент. зборнікаў, напісанні прадмоў і каментарыяў да іх: «Барацьба працоўных Заходняй Беларусі за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне і ўз’яднанне з БССР» (т. 1—2, 1962—72), «Усенародны партызанскі рух на Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны» (т. 1, 1967), «Злачынствы нямецка-фашысцкіх акупантаў у Беларусі» (1963, 2-е выд. 1965), «Слаўная дачка беларускага народа: Лісты, артыкулы В.​Харужай і ўспаміны аб ёй» (2-е выд. 1962), па гісторыі сав.-польскіх адносін і інш. Аўтар нарысаў пра дзеячаў рэв. і нац. вызв. руху, артыкулаў па гістарыяграфіі Удзельнічаў у распрацоўцы і ажыццяўленні навук.-метадычных прынцыпаў стварэння універсальных, рэгіянальных, галіновых і тэматычных энцыклапедый. За ўдзел у стварэнні 12-томнай «Беларускай Савецкай Энцыклапедыі» Дзярж. прэмія Беларусі 1976.

Тв.:

Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі. Т. 1—2. Мн., 1995—97 (перавыданні на рус. мове 1998, 3-е выд. 2002).

т. 16, с. 562

ХА́ЎСТАЎ Леанід Іванавіч (31.8.1920, г. Налінск Кіраўскай вобл., Расія 20.8.1980),

рускі паэт, перакладчык. Скончыў Ленінградскі пед. ін-т (1941). Друкаваўся з 1940. У паэт. зб-ках «Ранішняе святло» (1945), «Рысы біяграфіі» (1956), «Веснавая рака» (1961), «Год прызыву 1941» (1968), «Лірычны гарызонт» (1972), «Слухаючы час» (1978) і інш. лёс роднай краіны, мужнасць людзей у гады ваен. ліхалецця, каханне і вернасць. Гісторыі Беларусі і дзеячам бел. культуры прысвяціў вершы «Бярэзіна», «Курган Міцкевіча ў Навагрудку», «У доме Янкі Купалы», «Якуб Колас». Пераклаў на рус. мову асобныя творы Я.​Купалы, Цёткі, А.​Гурло, К.​Буйло, М.​Арочкі, А.​Астрэйкі, М.​Васілька, В.​Віткі, А.​Вярцінскага, А.​Зарыцкага, А.​Звонака, Е.​Лось, М.​Лужаніна, П.​Панчанкі, П.​Прыходзькі, В.​Таўлая. На бел. мову творы Х. пераклалі М.​Танк, Я.​Брыль, А.​Бялевіч, В.​Вітка, А.​Вялюгін, С.​Грахоўскі, М.​Клімковіч, М.​Лужанін.

Тв.:

Стихотворения и поэмы, 1940—1970. Л., 1970;

Оставляю вам стихи. Л., 1982;

Бел. пер. — у кн.: Паэты Ленінграда. Мн., 1948;

У кн.: Прызнанне. Мн., 1979.

Ц.​Б.​Ліякумовіч.

т. 16, с. 562

ХАЎТУ́РЫ (ад сярэднелац. chartularium памінальны спіс нябожчыкаў),

цыкл сямейных звычаяў і абрадаў, звязаных з ушанаваннем памяці нябожчыка праводзінамі яго ў апошні шлях; тое, што і пахаванне. Х. наз. таксама жалобны стол пасля пахавання.

т. 16, с. 562

ХАЎХО́ЛІЦА,

вёска ў Барысаўскім р-не Мінскай вобл. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 25 км на ПнЗ ад горада і 30 км ад чыг. ст. Барысаў, 100 км ад Мінска. 492 ж., 145 двароў (2002). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, амбулаторыя, камбінат быт. абслугоўвання, аддз. сувязі. Брацкая магіла сав. воінаў, партызан і ахвяр фашызму. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну.

т. 16, с. 563