Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ХАЛ, Гуль,

Кінгстан-апон (эпон) Хал (Hull, Kingston upon Hull),

горад на У Вялікабрытаніі. 263 тыс. ж. (1991). Порт на Паўночным м., у эстуарыі р. Хамбер. Прам-сць: машынабудаванне (у т. л. суднабудаванне і вытв-сць суднавых рухавікоў), хім., дрэваапр., харчасмакавая. Рыбалавецкая база. Ун-т.

т. 16, с. 526

ХАЛ (Hull) Кордэл (2.10.1871, Овертан-Каўнты, штат Тэнесі, ЗША — 23.7.1955),

палітычны і дзярж. дзеяч ЗША. Скончыў Камберлендскі ун-т (1891). Ў 1892 выбраны ў палату прадстаўнікоў штата Тэнесі. У 1907—21 і 1923—31 кангрэсмен ЗША, у 1931—33 сенатар, у 1933—44 дзярж. сакратар у адміністрацыі Ф.Рузвельта. Прымаў удзел у падрыхтоўцы рэформ урада Т.В.Вільсана, падтрымліваў Лігу Нацый. Праводзіў палітыку добрасуседства і зніжэння гандл. бар’ераў. На Панаамерыканскіх канферэнцыях (1933, 1938) прапагандаваў палітыку неўмяшання ва ўнутр. справы лац.-амер. краін. У 2-ю сусв. вайну выступаў у падтрымку антыгітлераўскай кааліцыі, супраць яп. экспансійнай палітыкі. Прымаў удзел у падрыхтоўцы стварэння ААН. Нобелеўская прэмія міру 1945.

т. 16, с. 526

ХАЛ (Hull) Роберт (Бобі) Мэрвін (н. 3.1.1939, Пойнт-Ан, Канада),

канадскі спартсмен (хакей з шайбай). Нападаючы клубаў Нац. хакейнай лігі (НХЛ) «Чыкага Блэк Хоўкс» (1957—72) і «Хартфард Уэлерс» (1980—81), клуба Сусв. хакейнай асацыяцыі (СХА) «Вініпег Джэтс» (1972—79). Чэмпіён НХЛ (1967, 1970). Уладальнік Кубка Стэнлі (1961) — гал. прыза сезонаў НХЛ, міжнар. Кубка Канады (1976). Адзін з самых выніковых хакеістаў у гісторыі НХЛ (609 закінутых шайб) і СХА (303 шайбы).

К.Хал.

т. 16, с. 526

ХАЛАДЗІ́ЛАЎ Алег Віктаравіч (н. 27.5.1951, г. Іжэўск, Удмурція),

бел. вучоны ў галіне трыбатэхнікі. Д-р тэхн. н. (1993), праф. (2000). Скончыў Уральскі політэхн. ін-т (1974). З 1974 у Ін-це механікі металапалімерных сістэм Нац. АН Беларусі (з 1997 заг. лабараторыі). Адначасова з 1995 у Бел. ун-це транспарту (з 2003 заг. кафедры). Навук. працы па механіцы і фізіцы кантакту цвёрдых цел, матэрыялазнаўстве, тэхн. дыягностыцы вузлоў трэння машын. Распрацаваў фіз. метады і сродкі дыягностыкі стану трыбатэхн. сістэм. Прэмія Ленінскага камсамола 1982.

Тв.:

Акустические и электрические методы в триботехнике. Мн., 1987 (у сааўт.);

Русско-белорусско-английский словарь в области трения, изнашивания и смазки. Гомель. 1996 (разам з Т.​П.​Піліповіч, М.​І.​Петракаўцом);

Физика отказов механических систем. Мн., 1999 (разам з У.​Э.​Завістоўскім, П.​М.​Багдановічам).

т. 16, с. 526

ХАЛАДЗІ́ЛЬНАЯ МАШЫ́НА,

машына для адводу цеплаты ад цела, якое ахаладжаецца, і перадачы яе ахаладжальнаму асяроддзю (вадзе, навакольнаму паветру). Дзеянне грунтуецца на розных халадзільных цыклах. Найб. пашыраны кампрэсійныя і абсарбцыйныя Х.м., у якіх ахаладжэнне дасягаецца кіпеннем холадагенту. У халадзільнай тэхніцы выкарыстоўваюць таксама параэжэктарныя і тэрмаэл. Х.м.

У кампрэсійных Х.м. холадагент кіпіць (выпараецца) у выпарніку і аднімае цеплату ў цела, што ахаладжаецца. Утвораная пара адпампоўваецца кампрэсарам, сціскаецца ім і падаецца ў кандэнсатар, дзе ахаладжаецца вадой або паветрам (кандэнсуецца). Потым холадагент зноў паступае ў выпарнік. У абсарбцыйных Х.м. рабочае рэчыва — растворы 2 кампанентаў з рознымі т-рамі кіпення. Кампанент з больш нізкай т-рай кіпення выконвае функцыю холадагенту, другі — абсарбенту. У выпарніку за кошт цеплаты, што аднімаецца ад ахаладжальнага цела, холадагент выпараецца, а ўтвораная пара паглынаецца абсорберам. У параэжэктарных Х.м. сціснутая вадзяная пара расшыраецца ў эжэктары, стварае разрэджванне ў выпарніку, што даводзіць т-ру кіпення вады да ≈5 °C (выкарыстоўваецца як холадагент); тэрмаэлектрычныя заснаваны Пельцье з’яве, складаюцца з электрычна звязаных тэрмаэлементаў. Выкарыстоўваюцца Х.м. ў розных галінах прам-сці (харч., буд., хім., медыцыне) і побыце (гл. Халадзільнік).

С.​Я.​Дзям’янаў.

Схема кампрэсійнай халадзільнай машыны: 1 — кампрэсар; 2 — рэгулюючы вентыль; 3 — выпаральнік; 4 — кандэнсатар; 5 — рэсівер.

т. 16, с. 526

ХАЛАДЗІ́ЛЬНАЯ ТЭ́ХНІКА,

галіна тэхнікі, звязаная з атрыманнем і выкарыстаннем штучнага ахаладжэння ў межах ад 10 да -150 °C. Больш нізкія т-ры — галіна крыягеннай тэхнікі. Крыніцы холаду — халадзільныя машыны і ахаладжальныя рэчывы, у якіх працэсы раставання (напр., вадзяны лёд), сублімацыі (цвёрдая вуглекіслата — сухі лёд) або растварэння (ахаладжальныя сумесі) працякаюць пры т-рах ніжэй за 0 °C.

Сродкі Х.т.: халадзільныя ўстаноўкі, прамысл. і быт. халадзільнікі, лёдагенератары, тэрмабаракамеры, электронныя тэрмабатарэі, кандыцыянеры, замарожвальныя трубы (калонкі) і інш. Сродкі і метады Х.т. выкарыстоўваюць у хім. (вытв-сць азотнай і хлорнай кіслот, сінт. каўчукоў, штучных валокнаў і інш.), харч. (вытв-сць, транспартаванне, замарожванне харчовых прадуктаў і іх захоўванне), нафтаперапрацоўчай і газавай прам-сці, у медыцыне, біялогіі, спорце, буд-ве (для замарожвання ваданосных грунтоў).

С.​Я.​Дзям’янаў.

Халадзільная тэхніка. Схема рэгулявання тэмпературы халадзільнай шафы халадзільніка: 1 — кампрэсар; 2 — электрарухавік; 3 тэмпературнае рэле; 4 — адчувальны элемент рэле; 5 — шафа; 6 — выпаральнік; 7 — кандэнсатар.

т. 16, с. 526

ХАЛАДЗІ́ЛЬНАЯ ЎСТАНО́ЎКА,

комплекс абсталявання для атрымання падтрымання ў ахалоджвальных памяшканнях, целах або рэчывах т-р, ніжэйшых за т-ру навакольнага асяроддзя. Складаецца з адной або некалькіх халадзільных машын, сістэм энерга-, цепла- і водазабеспячэння, прылад кіравання і кантролю.

Холад ад Х.у. да спажыўца падаецца звадкаваным або сціснутым холадагентам (непасрэднае ахаладжэнне) ці ахалоджаным цепланосьбітам (ахаладжэнне холаданосьбітам). Звычайна размяшчаюцца ў будынку, дзе і спажыўцы холаду, часам у асобным — халадзільнай станцыі.

С.​Я.​Дзям’янаў.

т. 16, с. 526

ХАЛАДЗІ́ЛЬНІК,

збудаванне ці апарат для ахалоджвання, замарожвання і захоўвання біял. аб’ектаў, мед. прэпаратаў, харч. ці інш. скорапсавальных прадуктаў пры т-рах, ніжэйшых за т-ру навакольнага асяроддзя. Ахалоджванне ажыццяўляецца з дапамогай халадзільнай машыны.

Адрозніваюць Х. хатнія і прамысловыя. Хатні (бытавы) — шафа (2- і 3-секцыйная) для кароткачасовага захоўвання (да некалькіх сутак) ахалоджаных і працяглага (да 12 месяцаў) замарожаных харч. прадуктаў, а таксама для атрымання лёду. Бываюць кампрэсійныя (холадагент — хладон-12; гл. Хладоны), абсарбцыйныя (на сумесі аміяку з вадой і вадародам) і тэрмаэл. (дзеянне ахаладжальных прыстасаванняў заснавана на Пельцье з’яве). У параўнанні з кампрэсійнымі абсарбцыйныя Х. бясшумныя, больш надзейныя ў эксплуатацыі. але расходуюць больш электраэнергіі. Бытавыя (кампрэсійныя) Х. з’явіліся ў ЗША (1910). Прамысловыя Х. бываюць вытв. (уваходзяць у склад харч. прадпрыемства, напр., мясакамбіната, малочнага з-да) і размеркавальныя (для захоўвання харч. прадуктаў на прадпрыемствах гандлю і грамадскага харчавання). У камерах Х. т-ра каля 0 °C, для замарожвання -18 — -23 °C, для захоўвання прадуктаў да -18 °C (гл. Ахаладжэнне, Замарожванне харчовых прадуктаў).

На Беларусі Х. вырабляюцца на Мінскім заводзе халадзільнікаў.

С.​Я.​Дзям’янаў.

Халадзільнікі вытворчага аб’яднання «Атлант»: 1 — двухкамерны МХМ 1605; 2 — аднакамерны МХ 367; 3 — маразільнік ММ 164; 4 — шафа-вітрына ШВУ-0,4-1,3.

т. 16, с. 527

ХАЛАДЗІ́ЛЬНЫ АГЕ́НТ,

гл. Холадагент.

т. 16, с. 527

ХАЛАДЗІ́ЛЬНЫ ЦЫКЛ,

адваротны тэрмадынамічны кругавы працэс, які выкарыстоўваецца для штучнага ахаладжэння. Найб. пашыраны Х.Ц., заснаваныя на выпарэнні вадкасці, Джоўля—Томсана эфекце, расшырэнні рабочага цела ў дэтандэры, з дапамогай якіх атрымліваюць нізкія т-ры да 0,3 К. У халадзільных машынах розных сістэм для павышэння эканамічнасці, расшырэння інтэрвалу т-р і інш. часта выкарыстоўваюцца ўскладненыя Х.ц. (шматступеньчатыя, каскадныя, з рэгенерацыяй цеплаты і інш.). Напр., каскадны Х.ц. аб’ядноўвае некалькі Х.ц. і цеплата ад ніжэйшых цыклаў перадаецца верхнім цыклам, што дазваляе атрымліваць т-ру да -110 °C.

т. 16, с. 527