Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ХАРАКТАРАЛО́ГІЯ (ад характар + ...логія),

у шырокім сэнсе — вучэнне аб характары; у вузкім сэнсе — кірунак у нямецкай псіхалогіі 19—20 ст., прадстаўнікі якога распрацоўвалі праблемы тыпалогіі і структуры асобы пад уплывам філасофіі жыцця, гештальтпсіхалогіі, глыбіннай псіхалогіі. Тэрмін «Х.» ў навуку ўвёў ням. філосаф Ю.​Банзен («Нарысы па характаралогіі», т. 1—2, 1867).

Першае сістэм. апісанне характараў належыць стараж.-грэч. мысліцелю Феафрасту, які ў кожным тыпе характару вылучаў адну дамінуючую рысу, што вызначае маральнае аблічча і паводзіны чалавека. І.​Кант пэўны тып характару разглядаў як спосаб адчування і паводзін на аснове цвёрдых практычных прынцыпаў, якія могуць быць высокамаральнымі або беспадстаўнымі, памылковымі. Франц. псіхолагі Б.​Перэ, А.​Фулье прапаноўвалі класіфікацыю характараў. заснаваную на суадносінах розуму, пачуцця і волі. Банзен і яго паслядоўнікі Л.​Клагес, Э.​Крэчмер (Германія), У.​Шэлдан (ЗША) разглядалі характар як псіхічную канстытуцыю, якая адпавядае канстытуцыі цялеснай з яе праяўленнямі ў розных выразных рухах. Рас. псіхолаг і ўрач-псіхіятр А.​Ф.​Лазурскі абгрунтаваў канцэпцыю шматузроўневай арганізацыі псіхікі чалавека і распрацоўваў Х. як вучэнне аб індывід. псіхал. адрозненнях, звязаных з асаблівасцямі дзейнасці нерв. цэнтраў ва ўзаемасувязі са знешнім асяроддзем («Нарыс навукі аб характарах», 1906). З.Фрэйд разглядаў характар як сістэму імкненняў (захапленняў) індывіда, што ляжыць у аснове матываў яго паводзін. К.Г.Юнг даследаваў характары ў сувязі з накіраванасцю інтарэсаў чалавека да знешняга свету (экстраверт) ці да ўнутр. (інтраверт). Э.Фром лічыў. што чалавек застаецца часткай прыроды, але адначасова выходзіць па-за яе межы ў грамадскім жыцці, таму яго характарам уласцівы сац. тыпы. Амер. псіхолаг К.Хорні вывучала характары неўратычных асоб і лічыла, што яны пераважаюць у сучасным грамадстве з-за неспрыяльнасці сац. асяроддзя. Прыхільнікі фактарных тэорый асобы (Р.​Кетэл і Г.​Ю.​Айзенк) разглядалі рысу характару як схільнасць паводзіць сябе пэўным чынам у шырокім аспекце сітуацый, а фактар — як глыбінную базавую рысу, што ляжыць у аснове рыс павярхоўных.

Літ.:

Феофраст. Характеры: Пер. с греч. Л., 1974;

Кант И. О характере как образе мыслей // Собр. соч. М., 1966. Т. 6;

Фромм Э. Анатомия человеческой деструктивности: Пер. с англ. Мн., 1999;

Айзенк М. Факторные теории личности. Пятифакторная модель: Пер. с англ. // Психология: комплексный подход. Мн., 2002.

В.​Дз.​Марозаў.

т. 16, с. 543

ХАРА́КТАРНЫ ТА́НЕЦ,

разнавіднасць сцэнічнага танца; адзін з выразных сродкаў балетнага спектакля.

У пач. 19 ст. ўвасабляў танец з характэрнымі нац. рысамі, адметнымі асаблівасцямі вобраза пэўнага персанажа; пазней — нар. танец, пабудаваны на аснове школы класічнага танца, і выконваўся ў балетных спектаклях. Узоры Х.т. стварылі рас. балетмайстры А.​Горскі, Л.​Іваноў, М.​Петыпа, М.​Фокін, сав. балетмайстры В.​Вайнонен. К.​Галяйзоўскі, Р.​Захараў, Ф.​Лапухоў. В.​Чабукіяні і інш. Для сучасных балетаў характэрны сінтэз з класічным танцам і інш. формамі пластыкі. што ўзбагачаюць лексіку балета.

На бел. сцэне Х.т. як важны сродак выразнасці з вызначэннем нац. своеасаблівасці харэаграфічнай мовы спектакляў і састаўная частка ў іх драматургіі прадстаўлены ў нац. балетах «Салавей» М.​Крошнера (балетмайстры А.​Ермалаеў, Лапухоў), «Князь-возера» В.​Залатарова і «Падстаўная нявеста» Г.​Вагнера (балетмайстар К.​Мулер), «Мара» Я.​Глебава і «Святло і цені» Вагнера (балетмайстар А.​Андрэеў) і інш.

Літ.:

Лопухов А.В., Ширяев А.В., Бочаров А.И. Основы характерного танца. Л.;

М., 1939;

Добровольская Г. Танец. Пантомима. Балет. Л., 1975;

Чурко Ю.М. Белорусский балетный театр. Мн., 1983.

Ю.​М.​Чурко.

т. 16, с. 543

ХАРАКТАРЫ́СТЫКА (ад грэч. charakteristikos які адрозніваецца),

1) апісанне тыповых адметных рыс, вызначэнне істотных якасцей чаго-, каго-н.; таксама апісанне характару, учынкаў якога-н. персанажа ў маст. творы.

2) Афіц. дакумент, у якім змяшчаецца пісьмовы водзыў, заключэнне аб службовай, грамадскай дзейнасці каго-небудзь.

3) У матэматыцы — цэлая частка дзесятковага лагарыфма.

4) Графічны паказ уласцівасцей чаго-н. праз крывую; асн. графічны паказчык чаго-н. (напр., Х. турбіны).

т. 16, с. 543

ХАРАКТАРЫСТЫ́ЧНАЕ ЎРАЎНЕ́ННЕ,

алгебраічнае ўраўненне спец. віду. Х.ў. матрыцы атрымліваюць з дэтэрмінанта дадзенай квадратнай матрыцы A заменай яго дыяганальных элементаў aii на рознасці λ − aii і прыраўноўваннем да нуля выніковага алг. выразу. Ступень Х.ў. роўная парадку матрыцы A, яго карані λ; наз. характарыстычнымі лікамі (уласнымі значэннямі) матрыцы A. Х.ў. дыферэнцыяльнага ўраўнення атрымліваюць з дадзенага лінейнага дыферэнцыяльнага ўраўнення з пастаяннымі каэфіцыентамі заменай шуканай функцыі і яе вытворных адпаведнымі ступенямі λ. Для сістэмы лінейных дыферэнцыяльных ураўненняў Х.ў. запісваецца з дапамогай дэтэрмінанта і супадае з Х.у. матрыцы, складзенай з каэфіцыентаў дадзенай сістэмы ўраўненняў. Х.ў. выкарыстоўваюцца ў астраноміі (задачы аб т.зв. векавых узбурэннях руху планет — векавое ўраўненне), а таксама пры рашэнні некаторых задач матэматыкі, механікі, фізікі, тэхнікі і інш.

т. 16, с. 543

ХАРАКТАРЫСТЫ́ЧНАЯ ФУ́НКЦЫЯ ў тэрмадынаміцы,

функцыя незалежных параметраў (гл. Параметры стану), якія вызначаюць стан тэрмадынамічнай сістэмы. Да Х.ф. адносяць патэнцыялы тэрмадынамічныя і энтрапію. Х.ф. сістэмы роўная суме Х.ф. яе складальных частак. З дапамогай Х.ф. і яе вытворных па незалежных пераменных (т-ры, аб’ёме і інш.) вызначаюць тэрмадынамічныя ўласцівасці сістэмы.

т. 16, с. 543

ХАРАКТЭ́РНАЕ ў мастацтве,

агульнае, істотнае ў індывідуальнасці персанажа, падзеі, пейзажы, інтэр’еры, перажыванні. Складае аб’ект маст. асэнсавання і ацэнкі пазамаст. рэальнасці: з’яў, звязаных з пэўнай гіст. эпохай ці нац.-культ. традыцыяй, духоўнай сферы чалавека, яго ўчынкаў, паводзін, вонкавага выгляду, быт. ці прыроднага асяроддзя і інш. Цесна звязана з успрыманнем эстэтычным. Найб. магчымасцямі адлюстравання Х. валодаюць эпічныя і драм. жанры л-ры, тэатр. кінамастацтва; уласціва таксама лірыцы, скульптуры і жывапісу; ускосна і апасродкавана — муз. і харэаграфічным творам.

Тэрмін «Х.» выкарыстоўваўся ў антычнасці для абазначэння асоб у маст. творах. Арыстоцель лічыў, што Х. ў трагедыі выяўляецца праз дзеянні і яго наяўнасць не абавязковая. Вызначальную ролю Х. ў мастацтве падкрэсліваў Г.​Лесінг. Праблемы Х. як тэарэт. эстэт. паняцця распрацоўвалі Г.​Гегель. Ф.​Энгельс, прадстаўнікі культ.-гіст. школы і інш. У вузкім сэнсе тэрмін «Х.» выкарыстоўваюць для абазначэння персанажаў (пераважна рэаліст. твораў), якім уласціва разнастайнасць і адзінства рыс, для характарыстыкі муз. твораў, звязаных з пэўнай прадметнасцю. харэаграфічных твораў. арыентаваных на традыцыі нар. мастацтва (гл. Характарны танец). Характарнымі наз. акцёраў, здольнасці якіх у большай ступені раскрываюцца пры выкананні роляў з яркім саслоўным. быт. ці нац. каларытам.

Н.​Г.​Кісялёва.

т. 16, с. 543

ХАРА́Л (ням. Choral ад позналац. cantus choralis харавое песнапенне),

1) традыц. (кананізаванае) аднагалосае песнапенне на лац. мове ў рымска-каталіцкай царкве (гл. Грыгарыянскі харал) і на роднай мове ў пратэстанцкай царкве (гл. Пратэстанцкі харал), якое з’яўлялася ч. богаслужэння. Стаўшы прадметам перапрацовак, складаў тэматычную і канструкцыйную глебу твораў прафес. муз. мастацтва амаль да класіцызму.

2) Вак. шматгалосая (хар.) апрацоўка аднагалосага Х. Часта састаўная ч. араторый, кантат, «страсцей». Майстар хар. апрацоўкі І.​С.​Бах.

т. 16, с. 543

ХАРАЛО́ГІЯ (ад грэч. chōros месца, прастора + ...логія),

арэалогія, раздзел біягеаграфіі, які вывучае заканамернасці размяшчэння арганізмаў і іх згуртаванняў у прасторы. Падзяляецца на фітахаралогію (Х. раслін) і зоахаралогію (Х. жывёл). Аб’екты вывучэння: вобласці пашырэння (арэалы) асобных відаў і інш. сістэм. груп (таксонаў) раслін і жывёл, іх геагр. размеркаванне і міграцыя, сучасны стан. заканамернасці развіцця і фарміравання натуральных і антрапагенных змен арэалаў і інш. Звязана з сістэматыкай, палеагеаграфіяй і філагеніяй.

т. 16, с. 543

ХА́РАЛЬД I Хорфагер

(Harald Haatfager, літар. — Харальд Прыгожавалосы; каля 850 — каля 933 ці пазней),

першы конунг (кароль) Нарвегіі [2-я пал. 9—1-я пал. 10 ст.], заснавальнік дынастыі Хорфагераў. Сын дробнага правіцеля з Паўд.-Усх. Нарвегіі. Каля 872 знішчыў або падпарадкаваў сабе правіцеляў асобных абласцей і аб’яднаў нарв. землі. Упершыню ўвёў у Нарвегіі пагалоўны падатак, рабіў паходы на Аркнейскія а-вы і ў Шатландыю. Дасягнутае пры ім аб’яднанне краіны было нетрывалым.

т. 16, с. 544

ХА́РАЛЬД V (Harald; н. 21.2.1937, маёнтак Скаўгум каля Осла),

кароль Нарвегіі з 1991. Генерал і адмірал (1979). Сын караля Улафа V. Вывучаў эканоміку і паліт. навукі, вучыўся ў ваен. школе і кав. акадэміі. Удзельнік Алімп. гульняў 1964, 1968, 1972 (парусны спорт). Уступіў на трон пасля смерці бацькі (17.1.1991).

т. 16, с. 544