Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ХАРЧО́ВАЯ ДЫКТАТУ́РА ў Савецкай Расіі ў 1918—21,

сістэма надзвычайных захадаў сав. улады па арганізацыі харч. забеспячэння прамысл. цэнтраў і Чырв. Арміі. Выклікана харч. крызісам, які развіваўся ў Расіі з 1915. Уведзена дэкрэтамі ВЦВК і СНК РСФСР ад 13 і 27 мая 1918. Уключала цэнтралізацыю нарыхтоўкі і размеркавання харчавання, манаполію хлебнага гандлю, харчразвёрстку, была ч. палітыкі «ваеннага камунізму». Ажыццяўлялася Наркаматам харчавання і яго мясц. органамі — харч. к-тамі з дапамогай харчарміі і харчатрадаў, выклікала масавую незадаволенасць і выступленні сялянства. Адменена з увядзеннем новай эканамічнай палітыкі (1921).

т. 16, с. 554

ХАРЧО́ВАЯ І СЕЛЬСКАГАСПАДА́РЧАЯ АРГАНІЗА́ЦЫЯ ААН (ФАО),

міжнародная арганізацыя, спецыялізаваная ўстанова ААН. Засн. ў 1945. Штаб-кватэра ў Рыме. Гал. мэта — удасканаленне вытв-сці і размеркаванне с.-г. прадукцыі і прадуктаў харчавання. На ФАО ускладзены абавязкі па зборы і вывучэнні інфармацыі, садзейнічанні і заключэнні міжнар. пагадненняў адносна прадуктаў харчавання і аказанні тэхн. дапамогі. Сваю дзейнасць канцэнтруе на тэхн. дапамозе слабаразвітым краінам.

т. 16, с. 554

ХАРЧО́ВАЯ ПРАМЫСЛО́ВАСЦЬ,

група галін прамысловасці, прадпрыемствы якой вырабляюць харч. прадукты, мыла і мыйныя сродкі, тытунёвыя і парфумерна-касметычныя вырабы. Уключае алейна-тлушчавую прамысловасць, вінаробную прамысловасць, кандытарскую прамысловасць, лікёра-гарэлачную прамысловасць, макаронную прамысловасць, масласыраробную і малочную прамысловасць, мукамольна-крупяную прамысловасць, мясную прамысловасць, парфумерна-касметычную прамысловасць, піваварную прамысловасць, плодаагароднінную прамысловасць, рыбную прамысловасць, спіртавую прамысловасць, тытунёва-махорачную прамысловасць, харчовых канцэнтратаў прамысловасць, хлебапякарную прамысловасць і інш.

На Беларусі прадпрыемствы Х.п. ўзніклі ў 1-й пал. 19 ст. У 1860 працавалі 33 цукр. і 32 тытунёвыя прадпрыемствы; у Мінску, Віцебску і інш. гарадах была наладжана вытв-сць каўбас. У 1900 дзейнічалі 552 заводы Х.п., у т. л. 12 крухмальных. У 1913—778 прадпрыемстваў гэтай галіны давалі 40,7% аб’ёму валавой прадукцыі цэнзавай прам-сці, большая іх ч. прыпадала на вінакурна-гарэлачную і тытунёвую вытв-сць. Галіна інтэнсіўна развівалася ў 1920—40: будаваліся новыя, рэканструяваліся і пашыраліся дзеючыя прадпрыемствы. У 1940 Х.п. дала 27,1% аб’ёму прамысл. прадукцыі (1-е месца сярод галін прам-сці). У Вял. Айч. вайну 75% прадпрыемстваў Х.п. разбурана. У 1945 выпуск прадукцыі склаў 18,5% ад узроўню 1940. У 1945—60 галіна адноўлена, узнікла цукр. і харч. канцэнтратаў прам-сць. У пач. 1990 галіна (у складзе каля 300 прадпрыемстваў) давала каля 20% валавой прадукцыі прам-сці.

У 2001 у складзе Х.п. 475 прадпрыемстваў, найб. буйныя Мінскі гарадскі малочны завод № 3, Мінскі маргарынавы завод, Мінскі мясакамбінат, Мінская кандытарская фабрыка «Камунарка», Барысаўская макаронная фабрыка, Слуцкі мясакамбінат, Бабруйская кандытарская фабрыка «Чырвоны харчавік», Лідскі завод харчовых канцэнтратаў, Мазырскі солевыварны камбінат, Бярозаўскі сыраробны камбінат, Бярозаўскі мясакансервавы камбінат, Магілёўскі жэлацінавы завод і інш. Тэхнал. абсталяванне для Х.п. вырабляецца на Беларусі і паступае з Расіі, Украіны, Польшчы, Германіі і інш. Большасць сыравіны пастаўляе мясц. сельская гаспадарка, некат. віды (алей, цукар-сырэц, марская рыба, крухмал кукурузны, рыс, кава, какава, чай, агар-агар, вінаматэрыялы, хмель, солад) завозяцца. Большасць прадукцыі Х.п. спажываецца ў рэспубліцы. Доля галіны ў экспарце (2000) — 3,2%.

У свеце найб. развітую Х.п. маюць ЗША. Францыя, Германія, Італія, Вялікабрытанія, Японія, Расія, Венгрыя, Польшча, Балгарыя, Кітай і інш.

П.​І.​Рогач.

т. 16, с. 554

ХАРЧО́ВЫХ КАНЦЭНТРА́ТАЎ ПРАМЫСЛО́ВАСЦЬ,

галіна харчовай прамысловасці па вырабе сумесей з высушаных расл. (агародніны. фруктаў, збожжавых) і жывёльных (мясных, малочных, рыбных) прадуктаў з дабаўленнем тлушчу, цукру, прыпраў для хуткага прыгатавання гатовых страў.

Выпускаюць харч. канцэнтраты для прыгатавання першых (супы з агародніны, гарохавыя, малочныя), другіх (кашы, агародніна-мясныя рагу. амлеты). трэціх (кісялі. сухія распушчальныя напіткі) страў, дэсерты (жэле, мусы, крэмы), мучныя паўфабрыкаты (тарты, кексы, пячэнне), сухія сняданкі (мюслі, кукурузныя, рысавыя. пшанічныя палачкі, кольцы і інш., аўсяныя шматкі «Геркулес»), араматычныя прыправы (расфасаваныя перац, кардамон, сумесі араматычных траў, соусы) і інш.

На Беларусі 25 прадпрыемстваў Х.к.п. (2000). Найб. буйное — Лідскі завод харчовых канцэнтратаў. Ёсць падсобныя прадпрыемствы ў Мінску, Гродне, Віцебску, Гомелі. Камянцы. Ваўкавыску, Крупках. Краснаполлі і інш.

П.​І.​Рогач.

т. 16, с. 554

ХАРЧО́ВЫЯ ТАКСІКАІНФЕ́КЦЫІ,

група вострых кішэчных інфекцый, якія ўзнікаюць пры спажыванні ежы, забруджанай патагеннымі мікраарганізмамі (напр., стрэптакокамі) і іх таксінамі. Падзяляюцца на ўласна Х.т. і харч. інтаксікацыі (батулізм, стафілакокавая харч. інтаксікацыя). Ўспышкі Х.т. часцей назіраюцца ў цёплы час года (найб. спрыяльныя ўмовы для мікробнага забруджвання ежы), носяць «сямейны» характар, радзей ахопліваюць вял. групы насельніцтва.

Прыкметы: уздуцце і боль у жываце, моташнасць, шматразовая рвота, часты вадзяністы стул, агульная слабасць і інш. Пашкоджваюцца страўнік і кішэчнік. развіваюцца сімптомы запалення, інтаксікацыі. абязводжвання. Лячэнне тэрапеўтычнае.

І.​М.​Семяненя, А.​М.​Шадко.

т. 16, с. 554

ХАРЧПАДА́ТАК, харчовы падатак,

цвёрда фіксаваны (20% чыстага прадукту сял. працы, потым 10% ураджаю) натуральны сял. падатак на хлеб, бульбу, алейнае насенне, мяса, яйкі, масла, воўну і інш. прадукты земляробства і жывёлагадоўлі, уведзены дэкрэтам ВЦВК РСФСР ад 11.3.1921 замест харчразвёрсткі. Неўзабаве быў уведзены і ў БССР. Бяднейшыя сяляне (менш за 1 дзес. ворнай зямлі) вызваляліся ад яго поўнасцю, калект. гаспадаркі мелі падатковыя льготы. Увядзенне Х. ў загадзя вызначаным памеры (меншым за харчразвёрстку) стварала ў сялян матэрыяльныя стымулы для паляпшэння земляробства і павелічэння вытв-сці с.-г. прадуктаў. Значна пашырыліся пасяўныя плошчы збожжавых і бульбы. Дэкрэт ВЦВК і СНК СССР ад 10.5.1923 увёў адзіны с.-г. падатак, які павінен быў забяспечыць абкладанне кожнай сял. гаспадаркі з улікам памераў яе даходаў, колькасці зямлі, свойскай жывёлы і інш. Сяляне павінны былі плаціць падатак 15 ліст. і 15 студз. кожнага года. З 1924 збіраўся толькі грашовы падатак (да 5% даходаў сял. двара).

А.​В.​Юнцэвіч.

т. 16, с. 555

ХАРЧРАЗВЁРСТКА, харчовая развёрстка,

сістэма нарыхтовак с.-г. прадуктаў у Сав. Расіі ў перыяд грамадзянскай вайны і ваеннай інтэрвенцыі 1918—22, ч. палітыкі «ваеннага камунізму» і адна з праяў харчовай дыктатуры. Выклікана неабходнасцю забяспечваць харчаваннем прамысл. цэнтры і Чырв. Армію ва ўмовах харч. крызісу і нежадання сялян добраахвотна прадаваць хлеб па цвёрдых (фіксаваных) цэнах за грошы, абясцэненыя інфляцыяй. Ажыццяўлялася з 2-й пал. 1918 у Вяцкай, Калужскай, Тульскай, Віцебскай губ., дэкрэтам СНК ад 11.1.1919 пашырана на інш. губерні. Яе правядзенне ўскладалася на харчкамы, харчармію, харчатрады і мясц. Саветы. Паводле Х. сялян абавязвалі здаваць дзяржаве ўсе лішкі хлеба і інш. прадуктаў па цвёрдых цэнах. Фактычна ўлады забіралі ў сялян і ч. неабходнага ім харчу. У большасці выпадкаў харчы забіралі бясплатна (пазычалі) або за абясцэненыя папяровыя грошы. Такія рэквізіцыі побач з недахопам прамысл. тавараў шырокага ўжытку выклікалі масавую незадаволенасць сялян і іх выступленні супраць сав. улады. Нягледзячы на спробы ўлад ускласці ўвесь цяжар Х. на заможных сялян, б.ч. збожжа давалі найб. шматлікія серадняцкія гаспадаркі. Такія сілавыя метады нарыхтоўкі вялі да ўтойвання збожжа і скарачэння пасяўных плошчаў. З 1916 пасяўныя плошчы на Беларусі скараціліся на 36,5%, а ў асобных паветах Гомельскай губ. — на 51%. Пасля заканчэння грамадз. вайны захаванне Х. выклікала ўзмацненне супраціўлення сялян, абвастрыла паліт. становішча. У сак. 1921 Х. заменена харчпадаткам.

Літ.:

Гимпельсон Е.Г. «Военный коммунизм»: политика, практика, идеология. М., 1973;

Кабанов В.В. Крестьянское хозяйство в условиях «военного коммунизма». М., 1988;

Павлюченков С.А. Крестьянский Брест, или Предыстория большевистского нэпа. М., 1996.

А.​В.​Юнцэвіч.

т. 16, с. 555

ХА́РША, Харшавадхана,

правіцель у Паўн. Індыі ў 606 — каля 646/647. З роду Пушпабхуці. Яго спадчынныя ўладанні былі ў верхняй ч. даліны Джамны, Усх. Пенджаба і Раджпутаны; сталіца — г. Стханешвара. Х. адваяваў у бенгальскага правіцеля Шашанкі і Гуптаў Малвы тэр. захопленай імі дзяржавы Маўкхарыяў і далучыў іх да свайго княства. Новай сталіцай зрабіў г. Канаудж. Падпарадкаваў частку Малвы, Бенгалію і Арысу (да 643), стварыў імперыю, роўную па велічыні Гуптаў дзяржаве. Краіна Х. складалася з вял. колькасці васальных княстваў і распалася пасля яго смерці.

т. 16, с. 555

ХА́РЫ, Джамбі (Hari, Djambi),

рака ў Інданезіі, на в-ве Суматра. Даўж. каля 600 км, пл. бас. каля 40 тыс. км-. Вытокі на ўсх. схілах хр. Барысан, цячэ пераважна па забалочанай раўніне, упадае ў праліў Берхала Паўд.-Кітайскага мора. Мнагаводная на працягу года. Сярэдні расход вады каля 1500 м³/с. Ha Х. — г. Тэланайпура (Джамбі) — пачатак марскога суднаходства.

т. 16, с. 555

ХАРЫ́БДА,

гл. ў арт. Сцыла і Харыбда.

т. 16, с. 555