Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТУ́РКУ, Аба (фін. Turku, швед. Åbo),

горад на ПдЗ Фінляндыі, адм. ц. ляні Турку-Поры. 172,1 тыс. ж., з прыгарадамі больш за 250 тыс. ж. (2000). Порт каля ўпадзення р. Аўра-Іокі ў Батнічны зал. Балтыйскага м. Паром у Швецыю. Пачатковы пункт чыгункі і аўтадарог. Аэрапорт. Важны прамысл. цэнтр. Прам-сць: маш.-буд. (суднабуд., эл.-тэхн.), тэкст., нафтаперапрацоўчая. 2 ун-ты. Абсерваторыя. Музеі: гіст. (у замку), маст., рамёстваў, В.​Аалтанена, Я.​Сібеліуса.

Узнік на месцы фінскага гандл. паселішча Корайнен, заваяванага ў сярэдзіне 12 ст. шведамі. Упершыню ўпамінаецца ў 1154 у араб. крыніцах, у 1198 — у Ноўгарадскім летапісе. З 1280 тут размяшчалася сядзіба біскупства і швед. адміністрацыя. У 15—16 ст. горад меў гандл. сувязі з Галандыяй, Англіяй, Францыяй. Пасля заснавання ў 1640 ун-та стаў гал. культ. цэнтрам Фінляндыі. У 17—18 ст. пашкоджаны ў выніку швед. -рус. войнаў. Паводле Абаскага мірнага трактата 1743 у складзе Паўд.-Усх. Фінляндыі далучаны да Расіі. У 1809—12 (фактычна да 1819) Т. — сталіца Вял. княства Фінляндскага. У 1827 горад моцна пацярпеў ад пажару, у т. л. згарэў ун-т., які быў перанесены ў Хельсінкскі. Пазней у Т. засн. шведскі (1917) і фінскі (1920) ун-ты.

Прамавугольная планіроўка Т. склалася ў 19 ст. (арх. К.​Л.​Энгель). Раён старога горада ўцалеў пасля пажару 1827. Сярод помнікаў: рамана-гатычны сабор (13—15 ст., рэстаўрыраваны ў 19 ст.) — 3-нефавая базіліка з вежай (1310) і капліцай (18 ст.); замак (13 ст., дабудова 14—17 ст.), будынак б. астр. абсерваторыі (17 ст.); касцёлы сярэдневяковыя св. Карыны і Дзевы Марыі, неагатычны св. Міхаіла (1899—1904, арх. Л.​Сонк), грэка-каталіцкая царква (1846, арх. Энгель). Вылучаюцца грамадскія пабудовы 19—20 ст.: Шведскі ун-т (1802—16, арх. К.​Ф.​Басі і К.​К.​Ёрвель), ратуша (1810—11, арх. Басі; перабудаваны ў 1885, арх. Ф.​Шострам), фін. т-р (1927—28, арх. А.​Аалта), шпіталь (1935), могілкавая капліца (1939—41, арх. абодвух Э.​Бругман), комплекс Фін. ун-та (1951—58, арх. А.​Эрві), студэнцкі гарадок (1969) і інш.

Замак у г. Турку.

т. 16, с. 49

ТУРМА́, астрог,

адзін з відаў папраўчай установы. Паводле крымінальна-папраўчага заканадаўства Рэспублікі Беларусь у Т. ўтрымліваюцца асуджаныя да зняволення ў Т., а таксама асуджаныя, пераведзеныя ў Т. на тэрмін да 3 гадоў за парушэнне рэжыму ўтрымання ў папраўчых калоніях. Асуджаных трымаюць у агульных камерах, якія запіраюцца. Турэмны рэжым рэгулюецца заканадаўствам і правіламі ўнутр. распарадку папраўчых устаноў.

т. 16, с. 49

ТУ́РМА (лац. turma),

падраздзяленне стараж.-рымскай конніцы ў 4—1 ст. да н.э., якое ўваходзіла ў склад легіёна. Падзялялася на 3 дэкурыі па 10 коннікаў у кожнай на чале з дэкурыёнам, адзін з якіх камандаваў Т. З сярэдзіны 1 ст. да н.э. Т. стала самаст. фарміраваннем рым. конніцы.

т. 16, с. 49

ТУРМАЛІ́Н (ад сінгальскага турмалі — той, што прыцягвае попел),

мінерал падкласа кальцавых сілікатаў пераменнага саставу. Агульная формула XY3Z6(Si6O18)[BO3]3 (OH, F)1+3, дзе X — Na, Ca; Y — Mg, Fe​2+, Fe​3+, Mn, Al, Li, Cr, V і інш.; Z — Al, Fe​2+, Fe​3+, Cr, Mg і інш. Утварае групу мінералаў з некалькіх ізаморфных радоў. Крышталізуецца ў трыганальнай сінганіі. Утварае слупкаватыя, ігольчастыя крышталі, радыяльна-прамяністыя, зблытана-валакністыя, масіўныя агрэгаты. Разнавіднасці: шэрл — чорны, жалезісты; дравіт — буры, магнезіяльны; рубеліт — чырвоны, ружовы, марганцовісты; індыгаліт — сіні і інш.; паліхромны Т. Цв. 7,5. Шчыльн. 2,9—3,34 г/см³. Крохкі. Піра- і п’езаэлектрычны. Паходжанне гідратэрмальнае, пнеўматалітавае. Выкарыстоўваецца як піраэлектрык. Празрыстыя крышталі — каштоўныя камяні 3-га (чырв. рубеліты) і 4-га парадкаў. Радовішчы ў ЗША. Мазамбіку, Бразіліі, Афганістане, М’янме, Расіі, Казахстане і інш.

Турмалін.

т. 16, с. 49

ТУРНА́ЕЎСКАЕ КАМСАМО́ЛЬСКАМАЛАДЗЁЖНАЕ ПАДПО́ЛЛЕ ў Вялікую Айчынную вайну.

Дзейнічала ў жн. 1943 — чэрв. 1944 у в. Турная Кобрынскага р-на Брэсцкай вобл. У канцы 1943 аб’ядноўвала 17 чал. (кіраўнікі У.​А.​Юхімук. П.​П.​Казлюк). Падпольшчыкі мелі сувязь з партызанамі, для якіх здабывалі звесткі разведкі, зброю, боепрыпасы, адзенне, харч. прадукты. Прымалі ўдзел у «рэйкавай вайне» на чыгунках на Пінск і Івацэвічы, распаўсюджвалі сярод насельніцтва зводкі Саўінфармбюро, вялі агітацыю сярод моладзі. У барацьбе з ням. фашыстамі загінулі 6 падпольшчыкаў. У памяць аб падпольшчыках у вёсцы пастаўлены помнік.

т. 16, с. 49

ТУ́РНЕЭ́ЛЬЕН, Торніяёкі (швед. Torneälven, фін. Torniojoki),

рака ў Швецыі і Фінляндыі. Даўж. 510 км (ад вытоку асн. прытока — р. Муаніо-Эльв — 565 км), пл. бас. 40,2 тыс. км². Пачынаецца ў Скандынаўскіх гарах, цячэ па пласкагор’ях і раўнінах Лапландыі, дзе ўтварае парогі і вадаспады, упадае ў Батнічны зал. Балтыйскага м. Вясенне-летняе разводдзе. Сярэдні гадавы расход вады 380 м³/с. Каля вусця — марскія парты Торніо (Фінляндыя), Хапаранда (Швецыя).

т. 16, с. 49

ТУРНІ́Р (ням. Turnier ад старафранц. tournei),

ваеннае спаборніцтва рыцараў у сярэдневяковай Зах. Еўропе. Пачалі праводзіцца з 2-й пал. 11 ст. ў Францыі (заснавальнікам лічаць Жафруа дэ Прэйлі). Мэта Т. — паказ баявых якасцей рыцараў, якія складалі гал. ваен. сілу феад. апалчэнняў. Звычайна арганізоўваліся каралём ці інш. буйным сеньёрам у гонар урачыстых выпадкаў (каралеўскага шлюбу, нараджэння наследніка, заключэння міру і інш.) і праводзіліся публічна. На выбраным рысталішчы рыцары на конях ў поўным узбраенні выступалі адзін супраць аднаго, парамі ці атрадамі; адбываліся і пешыя паядынкі. Ход Т. рэгламентаваўся спец. правіламі, за выкананнем якіх назіралі герольды. Пераможца Т. ўслаўляўся, атрымліваў грашовую ўзнагароду. Т. нярэдка суправаджаліся раненнямі і нават смерцю ўдзельнікаў. У большасці краін Т. спыніліся ў 16 ст., калі рыцарская конніца страціла сваё значэнне і была заменена пяхотай.

Літ.:

Иванов К.А. Многоликое средневековье. М., 1996;

Руа Ж.Ж. История рыцарства: [Пер. с фр.]. М., 1996.

т. 16, с. 50

ТУРНІ́Р СПАРТЫ́ЎНЫ,

форма правядзення спарт. спаборніцтваў у розных відах спорту, дзе адбываецца асабістае або каманднае супрацьборства. Бываюць Т.с. кругавы (кожны ўдзельнік паслядоўна сустракаецца з усімі адзін або некалькі разоў), кубкавы (алімп.; на кожным этапе выбываюць пераможаныя і вызначаецца пераможца); т.зв. швейцарскі (колькасць сустрэч — тураў меншая за колькасць удзельнікаў; у 1-м туры пары вызначаюцца жараб’ёўкай, у наступных жараб’ёўка злучае сапернікаў, якія маюць аднолькавую колькасць ачкоў). На адным Т.с. магчыма выкарыстанне розных сістэм.

Заснавальнікі Т.с. ўстанаўліваюць прызы для ўдзельнікаў. Бываюць Т.с. традыц. (напр., штогодні навагодні Гастынгскі турнір шахматыстаў; г. Гастынгс, Вялікабрытанія). міжнар. (напр., па вольнай барацьбе на прызы А.​Мядзведзя, Мінск). турнір «Вялікага шлема» ў тэнісістаў і інш.

т. 16, с. 50

ТУРНЭ́ (франц. tournée ад tourner паварочваць, абысці кругом),

падарожжа па кругавым маршруце; таксама паездка артыстаў для гастрольных выступленняў або спартсменаў на спаборніцтвы.

т. 16, с. 50

ТУРНЭ́ПС, кармавая рэпа (Brassica rapa rapa),

кветкавая расліна сям. крыжакветных; падвід рэпы. Як кармавая расліна культывуецца ў Еўропе (у т. л. на Беларусі), Паўн. Амерыцы і Аўстраліі.

Двухгадовая травяністая расліна. У 1-ы год развівае прыкаранёвую разетку лісця і караняплоды. на 2-і — сцёблы, суквецці і плады. Сцёблы выш. да 1 м. Лісце светла-зялёнае, апушанае. Кветкі жоўтыя. сабраныя ў суквецце шчыток. Плод — стручок. Форма караняплодаў падоўжаная, шарападобная, белага, фіялетавага ці жоўтага колеру. Мякаць белая ці жоўтая.

В.​М.​Прохараў.

Турнэпс.

т. 16, с. 50