Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТУР (франц. tour),

1) адзін круг танца ў зале, таксама адзін кругавы рух у вальсе.

2) Адна са ступеней пры шматступеннай сістэме выбараў.

3) Этап якой-н. гульні, конкурсу, спаборніцтва, на працягу якога завяршаецца пэўная частка спарт. мерапрыемства.

т. 16, с. 32

ТУР,

вымерлая млекакормячая жывёла, гл. Першабытны бык.

т. 16, с. 33

ТУР, Прудок,

рака ў Мазырскім р-не Гомельскай вобл., правы прыток р. Прыпяць. Даўж. 25 км, пл. вадазбору 178 км². Пачынаецца за 1,8 км на Пд ад в. Слабада, вусце за 1,5 км на ПнЗ ад в. Лучажэвічы. Цячэ ў межах Мазырскага Палесся. Рэчышча каналізаванае.

т. 16, с. 33

ТУР,

першы летапісны князь Тураўскага княства. «Аповесць мінулых гадоў» пад 980 паведамляе, што «...бе бо Рогволод пришел из заморья имяше волость свою Полотьске, а Тур Турове, от него же и Туровци прозвашася...». Адны вучоныя (В.​М.​Тацішчаў, В.​В.​Ключэўскі, У.​З.​Завітневіч, М.​М.​Ціхаміраў) лічаць Т. гіст. асобай на той падставе, што яго імя змешчана ў летапісе побач з гістарычна сапраўдным Рагвалодам. Другія вучоныя (А.​А.​Шахматаў, М.​В.​Доўнар-Запольскі, А.​С.​Грушэўскі, Дз.​С.​Ліхачоў) лічаць паведамленне летапісу этымалагічнай легендай для тлумачэння паходжання назвы г. Тураў, а Т. асобай легендарнай. На думку гісторыка П.​В.​Галубоўскага, Т. — мясцовы язычніцкі бог, раўназначны Ярылу. Канчаткова пытанне пра гістарычнасць Т. не вырашана. Магчыма, гэта прозвішча мясц. князя, бо ў слав. мовах пашыраны тапонімы з коранем «тур», а горад, несумненна, мае назву, звязаную з імем асобы.

П.​Ф.​Лысенка.

Тур. Малюнак Я.​Куліка. 1980.

т. 16, с. 33

ТУР (Tours),

горад у Францыі, на р. Луара. Адм. ц. дэпартамента Эндр і Луара, гал. горад гіст. вобл. Турэн. Каля 150 тыс. ж. (2001). Вузел чыгунак і аўтадарог. Аэрапорт. Прам-сць: эл.-тэхн. і с.-г. машынабудаванне, паліграф., мэблевая. Паблізу Т., у Шыноне, — буйнейшыя ў краіне АЭС. Ун-т. Арх. помнікі 11—18 ст. Турызм.

У старажытнасці паселішча кельцкага племя туронаў. Пасля захопу рымлянамі наз. Цэзарадунум. Адзін з першых асяродкаў хрысціянства, з 3 ст. цэнтр біскупства, з 9 ст. — архібіскупства. З 4 ст. наз. Т., цэнтр рым. правінцыі. У 473 заняты вестготамі, у 507 — франкамі. У канцы 8 ст. пры Турскім кляштары Алкуін стварыў школу. У 853 і 903 разбураны нарманамі. З 1044 Т. пад уладай графаў Анжуйскіх, у 1154—1204 — англ. каралёў, з 1204 — франц. караля. Пры Карле VII [1422—61] і Людовіку XI тут знаходзілася каралеўская рэзідэнцыя і засядалі Генеральныя штаты, чаканілі сваю манету — турскія ліўры. У час рэлігійных войнаў 16 ст. Т. — цэнтр гугенотаў. У франка-прускую вайну 1870—71 акупіраваны ням. войскамі. У 2-ю сусв. вайну моцна разбураны.

т. 16, с. 33

ТУР Андрэй Мікалаевіч (н. 20.4.1953, С.-Пецярбург),

бел. вучоны-эканаміст. Д-р эканам. н. (1992), праф. (1993). Скончыў Бел. ін-т нар. гаспадаркі (1974) і працаваў у ім (у 1982—88, 1991—95 заг. кафедры). У 1983—85 у Гаванскім ун-це (Куба). З 1995 нам. міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь. Навук. працы па гісторыі эканам. вучэнняў, праблемах фарміравання палітыкі макраэканам. стабілізацыі ў пераходны перыяд, эканам. бяспекі і інавацыйна-інвестыцыйнай дзейнасці.

Тв.:

Основы западной теории рыночной экономики. Мн.. 1997;

Словарь современных экономических и правовых терминов. Мн., 2002 (у сааўт.).

Тур. Кафедральны сабор.

т. 16, с. 33

ТУР Юрый Мікалаевіч (н. 4.3.1937, Мінск),

бел. тэатральны мастак. Засл. дз. маст. Беларусі (1977). Скончыў Бел. тэатр.-маст. ін-т (1962). У 1964—70 і ў 1973—94 працаваў у Дзярж. рус. драм. т-ры Беларусі (у 1974—89 гал. мастак), у 1970—73 — у Бел. рэсп. т-ры юнага гледача. У дэкарацыях арганічна спалучае зрокавыя вобразы, жывапіс і асвятленне з характарам падзей спектакля. У рус. т-ры аформіў спектаклі: «Куды ідзеш, Сяргей?» А.​Маўзона і «Дзеці сонца» М.​Горкага (1965), «Шчыт і меч» паводле В.​Кажэўнікава (1967), «Дзеля жыцця» («Першы ўрок») К.​Губарэвіча і «Дурнічка» Лопэ дэ Вэгі (1968), «Апошняя інстанцыя» М.​Матукоўскага (1974), «Васіль Цёркін» паводле А.​Твардоўскага і «Энергічныя людзі» В.​Шукшына (1975), «Трохграшовая опера» Б.​Брэхта (1976), «Вяртанне ў Хатынь» паводле А.​Адамовіча і «Лазня» У.​Маякоўскага (1977), «Пайсці і не вярнуцца» (1978) і «Знак бяды» (1985) паводле В.​Быкава, «Сінія коні на чырвонай траве» («Рэвалюцыйны эцюд») М.​Шатрова (1979), «Узнятая цаліна» паводле М.​Шолахава (разам з Я.​Волкавым) і «Вішнёвы сад» А.​Чэхава (1981), «Гамлет» У.​Шэкспіра і «Бабскае царства» Ю.​Нагібіна (1984), «Апошні наведвальнік» У.​Дазорцава (1986), «Ноч анёла» А.​Розанава і «Начныя карлікі і Антыгона» («Дарагая Алена Сяргееўна») Л.​Разумоўскай (1987), «І быў дзень» («Злом») А.​Дударава і «Доўгае падарожжа ў ноч» Ю.​О’Ніла (1988), «Курыныя галовы» Дз.​Шапіры і «Тут жывуць людзі» А.​Фугарда (1989), «Свабодны шлюб» Д.​Фо, Ф.​Рашэ (1994). У т-ры юнага гледача аформіў спектаклі: «Том — вялікае сэрца» С.​Багамазава і С.​Шатрова (1962), «Бялее ветразь адзінокі» В.​Катаева (1970), «Несцерка» В.​Вольскага (1971), «Гаўрошы Брэсцкай крэпасці» А.​Махнача, «Чаму ж мне не пець, чаму ж не гудзець...» паводле Я.​Купалы і М.​Чарота, «З любімымі не расставайцеся» А.​Валодзіна (усе 1972), у Брэсцкім абл. драм. т-ры — «На бойкім месцы» А.​Астроўскага (1972), «Таблетку пад язык» А.​Макаёнка (1973), «Каварства і каханне» Ф.​Шылера (1974); у Бел. т-ры імя Я.​Коласа — «Пяць рамансаў у старым доме» У.​Аро (1982), «Блытаныя сцежкі» («На вастрыі») К.​Крапівы (1983); у Дзярж. т-ры оперы і балета Беларусі — оперы «Сівая легенда» Дз.​Смольскага (1978), «Сцежкаю жыцця» Г.​Вагнера (1980), балет «Курган» Я.​Глебава (1982).

П.​А.​Карнач.

Ю.Тур. Эскіз дэкарацыі да спектакля «Дзеці сонца» М.​Горкага. 1965.

т. 16, с. 33

ТУРА́,

рака ў Свярдлоўскай і Цюменскай абл. Расіі, левы прыток р. Табол (бас. р. Об). Даўж. 1030 км, пл. бас. 80,4 тыс. км². Пачынаецца на Паўн. Урале, цячэ па Зах.-Сібірскай раўніне. Асн. прытокі: Салда, Тагіл, Ніца, Пышма (справа). Ледастаў з канца кастр.—ліст. да крас. — 1-й пал. мая. Разводдзе з крас. да ліпеня. Сярэдні гадавы расход вады каля г. Цюмень 181 м³/с. У бас. Т. каля 1,5 тыс. азёр. Сплаўная. Суднаходная на 635 км ад вусця. 3 вадасховішчы. На Т. — гарады Верхняя Тура, Ніжняя Тура, Верхатур’е, Турынск, Цюмень.

т. 16, с. 34

ТУРА́,

гарадскі пасёлак, цэнтр Эвенкійскай аўт. акругі, у Расіі. На р. Качачум каля яе ўпадзення ў р. Ніжняя Тунгуска. Каля 6 тыс. ж. (2001). Рачны порт. Аэрапорт. Горназдабыўное прадпрыемства «Шпат», леспрамгас, цагельны з-д. Апорны пункт НДІ сельскай гаспадаркі Крайняй Поўначы. Краязнаўчы музей.

т. 16, с. 34

ТУ́РАВА-МАЗЫ́РСКІ СТРОЙ,

традыцыйны комплекс бел. нар. адзення на Усх. Палессі. Бытаваў у 19 — сярэдзіне 20 ст. пераважна ў Жыткавіцкім, Ельскім, Лельчыцкім, Мазырскім, Петрыкаўскім і Столінскім р-нах. Яму ўласцівы разнастайнасць форм адзення, паліхромнасць і маляўнічасць вышыўкі гладдзю. Жаночы гарнітур меў 2 варыянты: кашуля, 2 фартухі, гарсэт (кабат), намітка, кашуля, андарак або спадніца, фартух, хустка. Кашулю кроілі з прамымі плечавымі ўстаўкамі або з гесткай са стаячым ці адкладным каўняром. Буйнарапортны арнамент вышыўкі крыжыкам у чорна-чырвоным каларыце кампанаваўся ў выглядзе папярочнай паласы ў верхняй частцы рукава (радзей на грудзях), асобнымі рапортамі размяшчаўся ў шахматным парадку пасярэдзіне рукава. У кашулях з гесткай арнамент часцей вышывалі гладдзю і кампанавалі ўздоўж лініі крою. Пераважалі раслінныя матывы — кветкі і лісце руж, ягады і лісце каліны, кветкі вяргіні, шыпшыны; сустракаліся стылізаваныя выявы птушак, геаметрычныя ўзоры. Фартухі-крыскі шылі з адной полкі андарачнай суконнай тканіны з гарызантальнымі вохрыста-чырвона-чорнымі паскамі (на падоле ўзорысты шляк ткалі ў закладной тэхніцы). Белыя фартухі шылі з 1—2 полак палатна ці паркалю, аздаблялі вышыўкай гладдзю, карункамі, фальбонкамі. Андаракі найчасцей чырвона-малінавыя, затканыя чырвонымі падоўжнымі бела-вохрыстымі палоскамі, або клятчастыя ці гладкафарбаваныя чырвоныя, зялёныя, блакітныя. Спадніцы шылі з цёмна-сіняга, блакітнага, чорнага саціну, саржы, шоўку, шарсцянкі, каля падола аздаблялі 2—3 шлякамі нашывак пярэстых тасёмак, белых карункаў; прасавалі ў складкі. Гарсэты кроілі накшталт кароткага ліфа з серабрыстай або залацістай парчы, набіванага саціну, паркалю, шоўку, шарсцянкі (спераду паміж гарсэтам і поясам фартуха ўтваралася фальбона — напуск кашулі). На грудзях гарсэт аздаблялі нашыўкамі паскаў разнаколерных тканін, карункавых тасёмак. Галаўныя ўборы жанчын — намітка, чапец, хустка — белая даматканая льняная ці паркалёвая, багата аздобленая гладдзю паліхромнага расліннага ўзору, махрамі, і фабрычная чырвоная, сіняя, чорная. Мужчынская кашуля была тунікападобнага крою з багата вышытай манішкай (арнамент геаметрычны, раслінны), падпяразвалі поясам. Нагавіцы шылі з палатна, сукна. Вопратку — казачыну, світку, кажух — аздаблялі нашыўкамі і аблямоўкамі з сукна ці саціну, фалдаваннем, вышыўкай, штапам.

М.​Ф.​Раманюк.

Да арт. Турава-мазырскі строй. Касцюм дзяўчынкі. Вёска Тонеж Лельчыцкага раёна.
Да арт. Турава-мазырскі строй. Дзяўчаты ў святочным адзенні. Вёска Ленін Жыткавіцкага раёна. Сярэдзіна 20 ст.

т. 16, с. 34