Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТУРБЕЛЯ́РЫІ,

клас плоскіх чарвей, гл. Раснічныя чэрві.

т. 16, с. 39

ТУРБІДЫМЕ́ТРЫЯ (ад лац. turbidus мутны + ...метрыя),

метад колькаснага аналізу, заснаваны на вымярэнні інтэнсіўнасці святла, аслабленага пры яго праходжанні праз суспензію аналізуемага рэчыва. Вымярэнні праводзяць з дапамогай колераметраў ці спектрафатометраў. Разнавіднасць Т. — турбідыметрычнае цітраванне, пры якім даследаванае рэчыва цітруюць растворам асаджальніку. Пункт эквівалентнасці знаходзяць па максімуму памутнення. Т. выкарыстоўваюць для аналітычнага вызначэння іонаў сульфітаў, фасфатаў, хларыдаў, сульфідаў і інш. Гл. таксама Нефеламетрыя.

т. 16, с. 39

ТУРБІ́Н Мікалай Васілевіч (3.12.1912, с. Тума Клепікаўскага р-на Разанскай вобл., Расія — 22.7.1998),

бел. вучоны ў галіне селекцыі і генетыкі. Акад. Нац. АН Беларусі (1953). Акад. УАСГНІЛ (1967). Д-р біял. н. (1943), праф. (1948). Засл. дзеяч нав. Беларусі (1972). Скончыў Варонежскі с.-г. ін-т (1935). З 1945 у Ленінградскім ун-це. У 1953—63 дырэктар Ін-та біялогіі АН Беларусі. З 1965 дырэктар Ін-та генетыкі і цыталогіі АН Беларусі. З 1971 акад.-сакратар аддз. раслінаводства і селекцыі УАСГНІЛ. У 1974—80 дырэктар НДІ прыкладной малекулярнай біялогіі і генетыкі УАСГНІЛ. Навук. працы па пытаннях тэорыі гетэрозісу і метадах гетэрозіснай селекцыі раслін, тэорыі відаўтварэння, філас. пытаннях генетыкі.

Тв.:

Периодический отбор в селекции растений. Мн., 1976 (разам з Л.​У.​Хатылёвай, Л.​М.​Камінскай);

Гетерозис и радиоустойчивость растений. Мн., 1977 (разам з У.​Г.​Валодзіным, І.​А.​Гардзеем).

В.​Ф.​Ермакоў.

М.В.Турбін.

т. 16, с. 39

ТУРБІ́НА (франц. turbine ад лац. turbo віхар, вярчэнне),

лапатачны (лопасцевы) рухавік. які ператварае энергію рабочага цела (пары, вадкасці або газу) у мех. энергію вярчэння вала. У залежнасці ад характару рабочага цела адрозніваюць газавую турбіну, гідраўлічную турбіну, паравую турбіну; у залежнасці ад прынцыпу дзеяння — актыўную турбіну і рэактыўную турбіну. Асн. часткі Т.: нерухомыя накіравальныя (сапловыя) прыстасаванні (энергія рабочага цела ператвараецца ў кінетычную); ротары з лапаткамі ці рабочыя колы з лопасцямі (кінетычная энергія рабочага цела ператвараецца ў мех. работу вярчэння вала). Гл. таксама Энергетычнае машынабудаванне.

Схема турбіны: 1 — рабочае цела; 2 — накіравальныя лапаткі; 3 — рабочае кола; 4 — вал.

т. 16, с. 39

ТУРБІНА́ Любоў Мікалаеўна (н. 17.7.1942, г. Ашгабат),

бел. паэтэса, літаратуразнавец, перакладчык. Дачка М.В.Турбіна. Канд. біял. н. (1971). Скончыла БДУ (1964), Літ. ін-т імя Горкага ў Маскве (1980). Працавала ў Ін-це генетыкі і цыталогіі АН Беларусі, у 1984—2000 у Ін-це л-ры Нац. АН Беларусі. З 2001 у Маскве. Друкуецца з 1974. Піша на рус. і бел. мовах. У зб-ках паэзіі «Вуліца маленства» (1981), «Горад кахання» (1988), «Наша надзея жывая, калі плачам...» (1991) творы пра каханне, асэнсаванне лёсу свайго пакалення, эмацыянальнасць. Даследуе праблемы параўнальнага літ.-знаўства, бел.-цюркскія літ. сувязі. На рус. мову пераклала асобныя творы М.​Багдановіча, Р.​Барадуліна, Г.​Каржанеўскай, М.​Стральцова і інш.

т. 16, с. 39

ТУРБІ́ННАЕ БУРЭ́ННЕ,

спосаб праходкі свідравін з дапамогай турбабура. Выкарыстоўваецца для бурэння ў асн. нафтавых і газавых свідравін і дазваляе бурыць звышглыбокія свідравіны.

Турбабур уяўляе сабой шматступеньчатую турбіну, вал якой круціць долата непасрэдна ці праз рэдуктар. Турбіна прыводзіцца ў дзеянне гліністым растворам. які пад ціскам падаецца ў свідравіну па трубах. Адна- і шматсекцыйныя турбабуры выкарыстоўваюцца для бурэння свідравін дыяметрам да 600 мм. Іл. гл. да арт. Буравы інструмент.

т. 16, с. 39

ТУРБУЛЕ́НТНАЕ ЦЯЧЭ́ННЕ (ад лац. turbulentus бурны, бязладны),

цячэнне вадкасці ці газу, пры якім асобныя часцінкі рухаюцца неўпарадкавана, па складаных траекторыях. Скорасць, т-ра, ціск і шчыльнасць асяроддзя характарызуюцца пры гэтым хаатычнымі флуктуацыямі. Ад ламінарнага цячэння адрозніваецца інтэнсіўным перамешваннем, цеплаабменам, вял. значэннямі каэф. трэння, размеркаваннем усярэдненай скорасці па сячэнні патоку (пры Т.ц. ў трубцы макс. значэнне скорасці патоку перавышае яе сярэдняе значэнне ў 1,23 раза, пры ламінарным — у 2 разы) і інш. Цячэнне становіцца турбулентным, калі яго Рэйнальдса лік перавышае крытычнае значэнне. У прыродзе і тэхніцы большасць цячэнняў вадкасцей і газаў турбулентныя.

Да арт. Турбулентнае цячэнне. Формы цячэнняў: а — ламінарнае, б — турбулентнае цячэнні.
Да арт. Турбулентнае цячэнне. Профіль усярэдненай скорасці: а — пры ламінарным. б — пры турбулентным цячэннях.

т. 16, с. 40

ТУРГА́ЙСКАЕ ПЛАТО́, Тургайская сталовая краіна,

прыўзнятая раўніна паміж Паўд. Уралам і Мугаджарамі на З, Казахскім драбнасопачнікам на У, у Казахстане. Даўж. каля 630 км, шыр. 300 км, выш. да 310 м. Уздоўж восевай часткі працягваецца Тургайская лагчына. Т.п. — платформавае ўтварэнне; адпавядае паўн. выступу Туранскай пліты і Тургайскаму прагіну. Складзена з марскіх і кантынент. адкладаў. Ёсць радовішчы магнетытавых руд, бурых жалезнякоў, баксітаў, вугалю. Паўн. ч. — з узгоркамі і ўваламі, парэзана слаба; паўд. — з ізаляванымі сталовымі ўзвышшамі, ёсць сетка лагчын і далін часовых рэк. У западзінах салёныя азёры. Клімат рэзка кантынент. і сухі. Паўн. ч. адносіцца да зоны сухіх стэпаў — раён непаліўнога збожжавага земляробства (пшаніца, проса, ячмень); паўд. — у зоне паўпустынь, якія выкарыстоўваюцца як паша.

т. 16, с. 40

ТУРГА́ЙСКАЯ ЛАГЧЫ́НА, Тургайская даліна,

эразійна-тэктанічная лагчына з плоскім дном, якая перасякае з Пн на Пд Тургайскае плато, злучае раўніны Зах. Сібіры і паўн. ч. Туранскай нізіны, у Казахстане. Даўж. каля 800 км, шыр. 20—75 км, выш. да 125 м. Адпавядае восевай зоне Тургайскага прагіну. Складзена са старажытнаалювіяльных і азёрна-алювіяльных адкладаў. Дрэніруецца рэкамі Убаган (на Пн) і Тургай (на Пд). Шмат мелкаводных салёных азёр. На Пн — стэпы, на Пд — паўпустыні, якія выкарыстоўваюцца як паша. На тэр. Т.л. — Наурзумскі запаведнік.

т. 16, с. 40

ТУРГА́ЙСКАЯ ФЛО́РА,

існавала ў сярэднім і познім алігацэне ў Паўн. паўшар’і. Вылучана сав. палеабатанікам А.​М.​Крыштафовічам (1930). Ва Усх. Еўропе пашырылася з Азіі пасля адыходу мора. На Беларусі рэшткі Т.ф. выяўлены, ў Гомельскай вобл.

Складалася пераважна з шыракалістых лістападных парод. У склад уваходзілі бук, дуб, каштан, лапіна, вінаград, сумах, цюльпанавае дрэва, з голанасенных — хвоя (12 відаў), елка, кедр, лістоўніца, тсуга, секвоя, кіпарыс балотны, гінкга і інш.; вечназялёныя лаўры, пальмы, магноліі і інш. Некат. лічаць, што Т.ф. — тое, што арктатрацічная флора.

т. 16, с. 40