Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭХНАГЕ́ННЫ ЛАНДША́ФТ,

разнавіднасць антрапагеннага ландшафту, які фарміруецца ў працэсе вытв. дзейнасці чалавека з выкарыстаннем тэхн. сродкаў. Характарызуецца стварэннем у яго межах інж. збудаванняў або ажыццяўленнем тэхнал. працэсаў, якія вядуць да змен у рэльефе, падземных і паверхневых водах, расліннасці. Да Т.л. адносяцца землі, парушаныя пры здабычы карысных выкапняў адкрытым спосабам, адвалы пустой пароды, шламасховішчы і інш.

П.​Л.​Лабанок.

т. 16, с. 148

ТЭХНАКРАТЫ́ЧНЫЯ ТЭО́РЫІ,

сацыяльна-эканамічныя тэорыі, паводле якіх кіруючай сілай грамадства з’яўляюцца не ўласнікі капіталу, а навук. і тэхн. інтэлігенцыя, спецыялісты, тэхнакраты. Узніклі ў 1920-я г. ў ЗША, калі Т.Веблен выступіў з тэорыяй «рэвалюцыі інжынераў», паводле якой кіраваць эканам. і паліт. жыццём ва ўмовах навук.-тэхн. прагрэсу могуць толькі тэхнікі і інжынеры, здольныя рацыянальна арганізаваць вытв-сць. У 1930-я г. эканамісты А.​Берлі і Г.​Мінс абгрунтавалі кіраўніцкай рэвалюцыі тэорыю, паводле якой панаванне акцыянернай формы прадпрыемстваў вядзе да адхілення ўласнікаў капіталу ад улады і перадачы яе ў рукі менеджэраў, тэхнакратаў. Як канцэпцыя гэтая тэорыя сфарміравалася ў 1940-я г. ў працах амер. эканаміста Дж.​Бёрнхема (тэорыя новага грамадства і новага пануючага класа). У 1960—70-я г. яе прапагандаваў аўтар канцэпцыі індустрыяльнага грамадства Дж.​Голбрэйт (тэорыя тэхнаструктуры, тэорыя новай карпарацыі). Т.т. ёсць таксама ў працах Л.Блюма (Францыя), Дж.​Стрэйчы (Вялікабрытанія), З.​Бжазінскага (ЗША), М.​Джыласа (Югаславія) і інш.

І.​В.​Катляроў.

т. 16, с. 148

ТЭХНАКРА́ТЫЯ (ад грэч. technē майстэрства + kratos улада),

1) падыход да эканам. працэсаў і з’яў выключна з тэхн. пазіцый, без уліку сац.-эканам. фактараў і эканам. вынікаў кіраўніцкіх рашэнняў (гл. Тэхнакратычныя тэорыі).

2) Слой высокакваліфікаваных спецыялістаў (тэхнакратаў) — вышэйшых функцыянераў манапалізаванай вытв-сці і дзярж. апарату, якія прымаюць непасрэдны ўдзел у кіраванні вытв-сцю, распрацоўцы і ажыццяўленні эканам. палітыкі.

3) Грамадскі рух у ЗША у 1930-я г., мэтай якога было дасягненне ўсеагульнага дабрабыту пры дапамозе індустрыяльнага перавароту ў выніку навук. планавання вытв-сці ў нац. маштабах (лідэры Г.​Лоэб, Г.​Скот).

т. 16, с. 148

ТЭХНАЛАГІ́ЧНЫЯ ЗЕ́МЛІ,

участкі зямлі, якія парушаны або падлягаюць правамерным парушэнням з мэтай задавальнення патрэб чалавека і інш. Утвараюцца пры распрацоўцы карысных выкапняў, эксплуатацыі кар’ераў, шахтаў, выкананні буд. работ, здабычы сапрапелю і інш. або пры прамысл. і с.-г. асваенні зямель у складаных горна-геал. умовах.

П.​І.​Лабанок.

т. 16, с. 148

ТЭХНАЛАГІ́ЧНЫЯ ТЭО́РЫІ,

адзін з асн. кірункаў сац.-эканам. думкі развітых капіталіст. краін, прадстаўнікі якога пераглядаюць канцэпцыі палітэканоміі і сац. філасофіі з пазіцый тэхн. і тэхнал. дэтэрмінізму. Аўтары Т.т. лічаць, што тэхнал. дэтэрмінізм як тэарэт. абгрунтаванне выключнай ролі вытв-сці і яе тэхналогіі ў жыцці грамадства знайшоў адлюстраванне ў працах Э.​Бернштэйна, К.​Кауцкага (Германія), Т.​Веблена (ЗША), І.​Шумпетэра (Аўстрыя), П.​Струвэ, М.​І.​Туган-Бараноўскага (Расія) і інш. На метадалогію тэхнал. дэтэрмінізму абапіраюцца створаныя амер. і зах.-еўрап. эканамістамі, філосафамі, футуролагамі, сацыёлагамі тэорыі «новага індустрыяльнага грамадства» (Дж.​Голбрэйт), «постіндустрыяльнага грамадства» (Д.​Бел), «суперіндустрыяльнага грамадства» (А.​Тофлер), «постцывілізацыйнага грамадства» (К.​Боўлдынг), «тэхнатроннага грамадства» (З.​Бжазінскі), «посткапіталістычнага грамадства» (Р.​Дарэндорф), «постбуржуазнага грамадства» (Г.​Ліхтхейм), «стадый эканамічнага росту» (У.​Ростаў), «межаў росту» (Дж.​Форэстэр, Е. і Д. Медаўс) і інш. Т.т. ўключаюць разнастайныя і супярэчлівыя ідэі, згодна з якімі атрымліваюць аптымістычную (Н.​Вінер), песімістычную (Л.​Мэмфард) або экалагічную афарбоўку. Аўтары Т.т. незалежна ад канкрэтных асаблівасцей лічаць, што ў сістэме «посткапіталістычных» грамадскіх форм роля гал. генератара ўсёабдымных змен належыць тэхналогіі, пад якой яны разумеюць паслядоўнае выкарыстанне навук. і інш. сістэматызаваных ведаў дзеля вырашэння практычных задач. Мноства назваў тэорый адлюстроўвае суб’ектыўны погляд іх аўтараў на вынікі тэхнал. змен, але шэраг прынцыповых палажэнняў ідэнтычны. Напр., у эканоміцы — неабходнасць планавання і ўдзелу дзяржавы ў эканам. працэсах; у палітыцы — зліццё карпарацый з дзяржавай у адзіны комплекс на аснове супадзення паліт. інтарэсаў; у сац. сферы — змена традыц. класавай структуры грамадства і характару сац. канфліктаў, якія ўзнікаюць паміж «новым тэхналагічным класам» і «неадукаванай масай».

В.​І.​Боўш.

т. 16, с. 148

ТЭХНАЛО́ГІЯ (ад грэч. technē майстэрства + ...логія),

сукупнасць прыёмаў і спосабаў перапрацоўкі сыравіны. матэрыялаў і паўфабрыкатаў, вырабу прадукцыі ў розных галінах вытв-сці; навука, якая распрацоўвае і ўдасканальвае гэтыя прыёмы і спосабы. Т. або тэхнал. працэсамі наз. таксама самі аперацыі атрымання, апрацоўкі, перапрацоўкі, транспартавання, складавання матэрыялаў, зборкі або буд-ва тэхн. аб’ектаў, апісанне гэтых аперацый.

Т. звычайна разглядаецца ў адносінах да канкрэтных галін вытв-сці, кожная з якіх мае сваю Т., што звычайна складаецца з сумы Т. розных вытв. працэсаў. Напр., хімічная тэхналогія — вывучае і распрацоўвае метады і сродкі хім. перапрацоўкі сыравіны, паўфабрыкатаў і прамысл. адходаў; Т. машынабудавання — спосабы апрацоўкі металаў (рэзанне іх на такарных, фрэзерных, свідравальных і інш. металарэзных станках), Т. ліцейнай вытворчасці — спосабы адліўкі дэталей з расплаўленага металу (гл. Ліццё), Т. тэрмічнай апрацоўкі — спосабы апрацоўкі металаў нагрэвам і ахаладжэннем для надання ім патрэбных уласцівасцей (трываласці, цвёрдасці, пругкасці); Т. буд. вытв-сці — комплекс загатоўчых, транспартных, падрыхтоўчых і мантажна-ўкладачных работ. Вытв. Т. выбіраецца з улікам тэхналагічнасці, якая вызначае адпаведнасць канструкцыі вырабу патрабаванням вытв-сці і эксплуатацыі. Рэжым апрацоўкі і неабходную для яе аснастку тэхналагічную (набор спец. кандуктараў, штампаў, інструментаў і прыстасаванняў для мацавання, падачы і кантролю загатовак і дэталей) вызначаюць тэхнолагі. На кожную дэталь яны складаюць маршрутную тэхнал. карту, дзе ўказаны паслядоўнасць усіх аперацый, маршруты дэталі з цэха ў цэх. Тэхнал. карта з’яўляецца таксама асн. дакументам на аб’ектах буд-ва, дзе рэгламентуе характар і парадак буд. аперацый. Т. разглядаецца таксама адносна да пэўнага віду матэрыялу (напр., тэхналогія металаў), да ўзроўню рабатызацыі вытв-сці (тэхналогія бязлюдная), мінімізацыі адходаў і затрат энергіі (безадходныя тэхналогіі, энергазберагальныя тэхналогіі) і інш.

На Беларусі разнастайныя прамысл. Т. распрацоўваюцца ў Беларускім тэхналагічным універсітэце, Бел. нац. тэхн. ун-це, інш. ВНУ, НДІ Нац. АН і галіновых. Найб. значныя навук. дасягненні ў Т. будаўніцтва і буд. матэрыялаў, машына- і прыладабудавання, хімічнай; дэфектаскапіі, кібернетыцы тэхнічнай, матэрыялазнаўстве, парашковай металургіі, робататэхніцы, фізіцы неразбуральнага кантролю, якія шырока выкарыстоўваюцца пры стварэнні Т. розных галін вытв-сці.

І.​І.​Леановіч. У.​М.​Сацута.

т. 16, с. 148

ТЭХНАЛО́ГІЯ БЯЗЛЮ́ДНАЯ,

тэхналагічныя працэсы, якія ажыццяўляюцца аўтаматызаванымі тэхн. комплексамі (аўтаматычныя лініі, прамысловыя робаты, маніпулятары і да т.п.).

Тэхн. асновай стварэння Т.б. з’яўляюцца рабатызацыя і аўтаматызацыя вытворчасці, укараненне робататэхнічных комплексаў. Знайшла выкарыстанне бязлюдная выемка карысных выкапняў (вугалю і інш.), пры якой не патрабуецца прысутнасць рабочых у забоях, а кіраванне абсталяваннем ажыццяўляецца дыстанцыйна. Найб. перспектыўнае ўкараненне Т.б. у шкодных вытв-сцях.

т. 16, с. 149

ТЭХНАЛО́ГІЯ МЕТА́ЛАЎ,

сукупнасць спосабаў атрымання і апрацоўкі металаў навуковая дысцыпліна, якая распрацоўвае гэтыя спосабы. Ахоплівае ўсе асн. працэсы металургіі: падрыхтоўку метал. руд, здабыванне з іх металаў, вытв-сць метал. сплаваў, атрыманне з іх загатовак і дэталей. Як навук. дысцыпліна Т.м. звязана з металазнаўствам, фізічнай хіміяй і інш., яе асновай былі металаграфія, металургічная хімія і асновы тэорыі рэзання металаў. З пашырэннем выкарыстання канструкцыйных матэрыялаў на неметал. аснове (пластмасы, шкло, кераміка, гума і інш.) паняцце «Т.м.» паступова замяняецца паняццем «тэхналогія матэрыялаў» (матэрыялазнаўства).

З металургічных працэсаў Т.м. уключае таксама апрацоўку металаў ціскам, тэрмічную апрацоўку, тэрмамеханічную апрацоўку, хіміка-тэрмічную апрацоўку; з неметалургічных — тэхналогію ліцейнай вытворчасці, зварку і пайку металаў, апрацоўку металаў рэзаннем, электрафізічную апрацоўку, электрахімічную апрацоўку, нанясенне на метал ахоўных пакрыццяў. У Расіі навук. асновы Т.м. заклалі П.П.Аносаў і Дз.К.Чарноў. Значны ўклад у развіццё Т.м. зрабілі рас. і ўкр. вучоныя А.А.Байкоў, А.А.Бочвар, Я.А.Патон, Б.Я.Патон, В.​М.​Свечнікаў, К.​Ф.​Старадубаў і інш.

На Беларусі праблемы Т.м. даследуюцца ў Бел. нац. тэхн. ун-це, Фізікатэхн. ін-це, Ін-це фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў Нац. АН, БДУ, галіновых НДІ.

Літ.:

Технология металлов. М., 1974;

Венецкий С.И. Рассказы о металлах. 4 изд. М., 1985;

Никифоров В.М. Технология металлов и конструкционные материалы. 7 изд. Л., 1986.

А.​П.​Ласкаўнёў, У.​М.​Сацута.

т. 16, с. 149

ТЭХНАПА́РК,

тэрытарыяльнае аб’яднанне навук. арг-цый, праектна-канструктарскіх бюро, навуч. устаноў, вытв. прадпрыемстваў, форма інтэграцыі навукі, адукацыі і вытв-сці. Аснашчаны вытв., інфарм., эксперым. базай і высокакваліфікаванымі кадрамі. Ствараецца з мэтай паскарэння распрацовак, аператыўнага ўкаранення навук.-тэхн. і тэхніка-тэхнал. дасягненняў. З’явіліся ў 1960-я г. ў ЗША і Японіі, у 1990-я г. ў Расіі.

т. 16, с. 149

ТЭХНАПО́ЛІС (ад грэч. technē майстэрства + polis горад),

форма тэрытарыяльнай інтэграцыі навукі і вытв-сці; адна з форм свабодных эканамічных зон. Ствараецца для актывізацыі інавацыйных працэсаў, садзейнічання хуткаму і эфектыўнаму выкарыстанню тэхніка-тэхнал. навін. Уяўляе сабою міжгаліновы навук.-тэхнал. комплекс, што складаецца з даследчых лабараторый, інвестыцыйных, укараняльных і буйных прамысл. кампаній, пасрэдніцкіх фірм і інш., якія групуюцца вакол буйнога ун-та ці даследчага цэнтра. Прыкладам Т. з’яўляецца Акадэмгарадок Сіб. аддзялення Рас. АН.

т. 16, с. 149