ТЭМПЕРАТУ́РНЫЯ ХВА́ЛІ,
перыядычныя змены размеркавання т-ры ў асяроддзі, звязаныя з перыяд. ваганнямі шчыльнасці цеплавых патокаў, якія паступаюць у асяроддзе. Моцна затухаюць пры распаўсюджванні ў асяроддзі, для іх характэрна значная дысперсія (гл. Дысперсія хваль). Напр., глыбіня пранікнення ў глебу сутачных ваганняў т-ры прыкладна ў 20 разоў меншая за глыбіню пранікнення сезоннай т-ры. Т.х. выкарыстоўваюцца пры вызначэнні цеплавых характарыстык матэрыялаў (цепла- і тэмператураправоднасці, цеплаёмістасці і інш.), у т. л. пры нізкіх т-рах.
т. 16, с. 126
ТЭМПЕРА́ЦЫЯ (ад лац. temperatio правільныя суадносіны, суразмернасць) у музыцы, выраўноўванне інтэрвальных суадносін паміж ступенямі гукавой сістэмы для дастасавання яе да патрэб муз. практыкі. Неабходнасць Т. звязана з паяўленнем муз. інструментаў з фіксаваным строем.
Зыходнымі былі гукарады чыстага і піфагорава строяў. Напачатку выраўноўвалі толькі некат. інтэрвалы (першыя спробы з 13 ст., у 16 ст. пашырылася сярэднетонавая сістэма Т). Недахопы нераўнамерна-тэмпераванага гукараду ліквідаваны ў сістэмах раўнамернай Т. У аснову сучаснага раўнамерна-тэмпераванага строю пакладзены прынцып падзелу актавы на 12 роўных паўтонаў, прапанаваны ў 1691 А.Веркмайстэрам. У ім усе 12 квінтаў квінтавога круга памяншаюцца на 1/12 піфагоравай комы (невял. інтэрвалу паміж зыходным гукам і тым, які атрымліваецца рухам ад яго на 12 чыстых квінтаў уверх і наступным пераносам на 7 актаў уніз). Замацаванню ў муз. практыцы гэтага строю садзейнічаў І.С.Бах (цыкл прэлюдый і фуг «Добра тэмпераваны клавір», 2 т., 1722 і 1744), дзе выкарыстаны ўсе танальнасці.
А.А.Саламаха.
т. 16, с. 126
ТЭ́МПЫ ЭКАНАМІ́ЧНАГА РО́СТУ,
адносіны велічыні эканам. паказчыка за дадзены перыяд да велічыні яго папярэдняга аналагічнага перыяду, узятага за базу параўнання. Вымяраюцца ў працэнтах або ў адносных велічынях (каэф. росту). Абагульненую характарыстыку інтэнсіўнасці эканам. развіцця за некалькі гадоў даюць сярэднегадавыя Т.э.р., якія разлічваюцца як сярэдняя геаметрычная з гадавых тэмпаў. Паказчыкі Т.э.р. выкарыстоўваюць пры эканам. аналізе.
т. 16, с. 126
ТЭМП МАЎЛЕ́ННЯ,
хуткасць, з якой вымаўляюцца элементы выказвання (гукі, склады, словы, сінтагмы і інш.). Вымяраецца колькасцю элементаў за адзінку часу або іх сярэдняй працягласцю. Служыць адным з фактараў утварэння інтанацыі (пры адмысловым паскарэнні або запавольванні хуткасці вымаўлення пэўнай ч. выказвання) і можа служыць семантычным сігналам. На Т.м. ўплываюць змест паведамлення, стыль маўлення, сітуацыя зносін, індывід. асаблівасці таго, хто гаворыць (псіхічны стан, тэмперамент, сац. ролі, мэта выказвання і інш.).
Літ.:
Фанетыка беларускай літаратурнай мовы. Мн., 1989.
А.Я.Міхневіч.
т. 16, с. 124
ТЭМУ́КА (Temuco),
горад у цэнтр. ч. Чылі, на р. Каўтын. Адм. ц. вобл. Араўканія. Засн. ў 1881. Больш за 250 тыс. ж. (2001). Вузел чыгунак і аўтадарог. Аэрапорт. Гандл. ц. с.-г. раёна (збожжавыя, бульба, садоўніцтва, жывёлагадоўля). Прам-сць: дрэваапр., харчовая. Рамесніцкая вытв-сць сярэбраных упрыгожанняў, шарсцяных коўдраў і інш. Гісторыка-этнагр. музей індзейцаў-араўканаў.
т. 16, с. 126
ТЭН (Taine) Іпаліт Адольф (21.4.1828, г. Вузье, Францыя — 5.3.1893),
французскі філосаф, сацыёлаг мастацтва, гісторык. Родапачынальнік эстэт. тэорыі натуралізму, заснавальнік культурна-гістарычнай школы ў літаратуразнаўстве. Вучыўся ў Вышэйшай нармальнай школе ў Парыжы (1848—51). Чл. Франц. акадэміі (1878). Асн. творы: «Крытычныя спробы» (1858), эцюды пра А.Бальзака (1858) і Стэндаля (1864), «Гісторыя англійскай літаратуры» (т. 1—4, 1863—64), «Філасофія мастацтва» (1865—69). Аўтар кніг нарысаў «Пірэнейскае падарожжа» (1855), «Падарожжа па Італіі» (1866), «Нарысы сучаснай Англіі» (1871) і інш. У гіст. працы «Паходжанне сучаснай Францыі» (т. 1—6, 1876—94) крытыкаваў Франц. рэвалюцыю канца 18 ст., якабінскую дыктатуру.
т. 16, с. 126
ТЭ́НАР (ад лац. tenor раўнамерны рух, напружанне голасу),
1) высокі мужчынскі голас. Асн. віды Т.: лірычны (Ленскі ў оперы «Яўген Анегін» П.Чайкоўскага), драм. (Каварадосі ў оперы «Тоска» Дж.Пучыні, Атэла ў оперы «Атэла» Дж.Вердзі), характарны (Юродзівы ў оперы «Барыс Гадуноў» М.Мусаргскага).
2) Партыя ў хоры паміж басам і альтам.
3) Назва меднага шырокамензурнага духавога інструмента авальнай формы з сям’і саксгорнаў, а таксама віды некаторых муз. інструментаў, звычайна сярэдняга рэгістра (саксафон, домра і інш.).
4) У сярэдневяковай шматгалосай музыцы — назва муз. партыі, якой даручалася выкананне вядучай мелодыі (cantus firmus).
т. 16, с. 126
ТЭНАЧТЫТЛА́Н (Tenochtitlán),
горад у даліне Мехіка, сталіца дзяржавы ацтэкаў у 14 — пач. 16 ст. Паводле падання, засн. ў 1325 на востраве воз. Тэскока. Горад (пл. каля 7,5 км²) быў перарэзаны шматлікімі каналамі і злучаўся з мацерыком 3 дамбамі з пад’ёмнымі мастамі. Быў падзелены на 4 раёны, а кожны раён — на 5 кварталаў. У цэнтры Т. размяшчаліся манум. храмы (галоўны — выш. 30 м), палацы правіцеляў і знаці. Рамеснікі жылі ў асобным паселішчы Амантлан. У час ісп. заваявання Мексікі Т. разбураны (1521), на яго месцы засн. г. Мехіка.
т. 16, с. 126
ТЭНГІ́З, Дэнгіз,
горка-салёнае возера ў Казахстане, у паўн. частцы Казахскага драбнасопачніка. Размешчана ў тэктанічнай Тэнгіз-Кургальджынскай упадзіне. Пл. 1590 км², даўж. 75 км, шыр. 40 км, глыб. да 8 м. Берагі пераважна нізінныя, усх. бераг моцна парэзаны; некалькі астравоў. На ПнУ — мелкаводны заліў. Дно роўнае, месцамі ўкрыта чорным ілам. У асобныя гады значная ч. возера перасыхае. У вадзе ёсць мірабіліт (салёнасць 3—12‰). Ледастаў у снеж.—красавіку. Упадае р. Нура.
т. 16, с. 127