Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭЛЕФА́КС [ад тэле... + лац. fac s(imile) рабі падобнае],

абаненцкая факсімільная электрасувязь, якая забяспечвае перадачу і ўзнаўленне копій тэкставых дакументаў, схем, чарцяжоў, нерухомых відарысаў і г.д. па тэлефонных каналах сувязі. Канцавыя прылады Т. — факсімільныя апараты, якія забяспечваюць атрыманне копій чорна-белых і каляровых відарысаў, ахову інфармацыі ад несанкцыянаванага доступу і ад канальных перашкод.

т. 16, с. 119

ТЭЛЕФАНІ́Я (ад тэле... + грэч. phōnē гук),

галіна навукі і тэхнікі, якая займаецца пабудовай сістэм тэлефоннай сувязі, распрацоўкай апаратуры для яе ажыццяўлення і выкарыстання, а таксама ацэнкай якасці перадачы інфармацыі. Тэорыя Т. грунтуецца на агульнай тэорыі сувязі, электраакустыцы, тэарэт. асновах электратэхнікі, тэорыі тэлеф. паведамленняў і інш.

Т. ўключае: вывучэнне ўласцівасцей і характарыстык гукавога поля, электраакустычных пераўтваральнікаў (мікрафонаў, тэлефонаў) разлік і канструяванне пераўтваральнікаў і тэлефонных апаратаў, распрацоўку тэхн. сродкаў тэлеф. многаканальнай сувязі; канструяванне і разлік камутацыйнай і кіравальнай апаратуры тэлефонных станцый; праектаванне тэлефонных сетак (разлік колькасці каналаў сувязі, выбар рацыянальнага размяшчэння тэлеф. станцый і вузлоў сувязі і інш.); распрацоўку метадаў кантролю і павышэння надзейнасці камутацыйнай апаратуры. Удасканаленне тэлефоннай тэхнікі звязана з распрацоўкай многаканальных сістэм з частотным і часавым раздзяленнем каналаў, з укараненнем хуткадзейнай камутацыйнай і кіроўнай апаратуры для аўтаматычных тэлефонных станцый. Актуальна для Т. распрацоўка метадаў кадзіравання адраснай і моўнай інфармацыі, прызначаных для сістэм, у якіх лініі сувязі, ушчыльненне і камутацыя каналаў грунтуюцца на прынцыпе часавага раздзялення каналаў. На аснове дасягненняў электронікі і вылічальнай тэхнікі ствараюцца электронныя сродкі камутацыі, у т. л. АТС з праграмным кіраваннем камутацыяй. Развіваецца камп’ютэрная Т. — галіна тэлекамунікацый (электрасувязі), праграмна-апаратныя сродкі якой дазваляюць аб’ядноўваць моўныя тэлекамунікацыйныя і камп’ютэрныя сеткі. Развіццю Т. садзейнічалі навук. працы і вынаходствы А.Г.Бела, Т.А.Эдысана, Р.​Р.​Ігнацьева, Ю.​Ахаровіча і інш. У СССР праблемы Т. даследаваліся у Цэнтр. НДІ сувязі (Масква), яго аддз. у С.-Пецярбургу і Кіеве.

Літ.:

Ковалева В.Д., Коханова З.С., Панкратова О.И. Телефония и системы автоматической коммутации. М., 1976;

Дубровский Е.П. Основы телефонии и телефонные аппараты. М., 1975;

Иванова Т.И. Абонентские терминалы и компьютерная телефония. М., 1999;

Крестьянинов С.В., Полканов Е.И., Шнепс-Шнеппе М.А. Интеллектуальные сети и компьютерная телефония. М., 2001.

У.​М.​Сацута.

Да арт. Тэлефанія. А — тэлефон А.​Г.​Бела (1876): 1 — амбушур (слыхавая ракавіна); 2 — электрамагніты; 3 — зазямленне; 4 — гальванічная батарэя. Б — тэлефонны апарат Т.​А.​Эдысана: 1 — тэлефонная трубка для прыёму; 2 — тэлеграфны ключ; 3 — камутатар; 4 — тэлефонная трубка для перадачы.
Прынцып тэлефаніі (тэлефоннай сувязі): ТА — тэлефонны апарат; АЛ — абаненцкая лінія; ГТС — гарадская тэлефонная станцыя; МТС — міжгародняя тэлефонная станцыя; ЗЛ — злучальная лінія; ЛС — лінія сувязі.

т. 16, с. 119

ТЭЛЕФІ́ЛЬМ, тэлевізійны фільм,

ігравы, дакумент. ці дакумент.-ігравы фільм, створаны для паказу па тэлебачанні ці прагляду на відэакасетах. У яго маст. структуры сінтэзуюцца вобразная мова кіно (план, ракурс, кампазіцыя, мантаж) і тэлебачання (павялічанае значэнне буйных планаў, працяглае развіццё дзеяння, цыклічныя, серыйныя формы, спалучэнне з кантэкстам тэлепраграм). У 1960-я г. здымаўся на кінастужцы, з 1970-х г. — на відэастужцы, што пашырыла вобразныя магчымасці мовы экрана дзякуючы відэатэхніцы. На Беларусі выпуск Т. пачаўся з 1964 у аб’яднанні «Тэлефільм» Рэсп. студыі тэлебачання, з 1968 — у аб’яднанні «Тэлефільм» кінастудыі «Беларусьфільм», з 1989 — у Рэсп. унітарным прадпрыемстве «Белвідэацэнтр» Мін-ва культуры Беларусі.

У 1960-я г. пераважалі камерныя псіхал. фільмы з лакальнымі сюжэтамі: «Зімовы дуб» (рэж. М.​Кожын), «Снежны конь» (рэж. Ю.​Дубровін, абодва 1963), «Чырвоны агітатар Трафім Глушкоў» (рэж. В.​Рубінчык), «Бераг прынцэсы Люські» (рэж. В.​Нікіфараў), «Вясковыя канікулы» (рэж. В.​Рыбараў, усе 1969). На «Тэлефільме» тэлекіно грунтавалася на традыцыях нац. л-ры, кола аўтараў склалі бел. пісьменнікі: У.​Караткевіч («Камлючок», 1967, рэж. М.​Калінін), І.​Сяркоў («Мы — хлопцы жывучыя», 1974, рэж. У.​Станкевіч), І.​Пташнікаў («Родам адсюль», 1969, рэж. У.​Арлоў; «Тартак», 1974, рэж. В.​Карпілаў), А.​Кудравец («Восеньскія яблыкі», 1975, рэж. У.​Унукаў), В.​Карамазаў («Зялёныя фрэгаты», 1976, рэж. Я.​Шабан), А.​Вялюгін («Рэха ў пушчы», 1977, рэж. Дз.​Ніжнікоўская), А.​Дудараў («Кола», 1977; «Бусляня», 1980; «Купальская ноч», 1982, рэж. усіх В.​Басаў; «Суседзі», 1979, рэж. В.​Панамароў), Я.​Сіпакоў («Госць», 1979, рэж. Басаў), А.​Жук («Паляванне на Апошняга Жураўля», 1980, рэж. В.​Анісенка), Шабан («Варыянты», 1981, рэж. Басаў; «Дзень на лясным возеры», 1983, рэж. І.​Калоўскі), Г.​Марчук («Вясковы эрудыт», 1985, рэж. У.​Траццякоў), В.​Іпатава («Памяць па сходнай цане», 1985, рэж. Басаў). Экранізаваліся творы бел. класікаў: Я.​Купалы — маст. Т. «Па шчасце, па сонца» (1971, рэж. В.​Раеўскі), «Пасля кірмашу» (1972, рэж. Ю.​Цвяткоў), «Гусляр» (рэж. Б.​Бахціяраў), «На куццю» (рэж. Н.​Арцімовіч), дакументальныя «Паклон мой народу за песні» (рэж. Калоўскі, усе 1982), «Ніколі я не паміраў» (1992) і «Імша на Купалу» (1993, рэж. абодвух У.​Бокун), «Знойдзеш Бацькаўшчыну блізка» (1998, рэж. М Якжэн), «Янка Купала» (2002, рэж. С.​Гайдук); Я.​Коласа — маст. «І смех, і бяда» (1973, рэж. Шабан), «Сымон-музыка» (1978) і «Новая зямля» (1982, рэж. абодвух Траццякоў); І.​Мележа — Т. і тэлесерыял «Людзі на балоце» (адпаведна 1965, рэж. А.​Гутковіч; 1984, рэж. В.​Тураў); У.​Караткевіча — «Званы Віцебска» (1974, рэж. В.​Мазынскі), «Ладдзя Роспачы» (1982, рэж. Л.​Тарасава), «Чорны замак Альшанскі» (1984, рэж. М.​Пташук). У Т. знаходзяць сваё ўвасабленне і творы пісьменнікаў рус.: І.​Тургенева («Жыццё і смерць двараніна Чартапханава», 1972, рэж. Тураў; «Гамлет Шчыгроўскага павета», 1975, рэж. Рубінчык; «Зацішша», 1981, рэж. В.​Чацверыкоў; «Бацькі і дзеці», 1984, рэж. Нікіфараў), А.​Пушкіна («Дуброўскі», 1988, рэж. Нікіфараў), Ф.​Дастаеўскага («Вечны муж», 1990, рэж. Я.​Маркоўскі), І.​Буніна («Няспешная вясна», 1990, рэж. У.​Талкачыкаў); польскіх: паводле Э.​Ажэшкі («Хам», 1991, рэж. Дз.​Зайцаў), С.​Жаромскага («Пракляты ўтульны дом». 1998, рэж. Арлоў); амерыканскіх: Дж.​Лондана («Час-Не-Чакае», 1975, рэж. Чацверыкоў), Р.​Уорэна («Уся каралеўская раць», 1971, рэж. Ю.​Дубровін). У 1970-я г. пачаўся выпуск серыялаў пераважна на гіст., гіст.-рэв. і ваен. тэматыку, часта са спалучэннем хронікі і маст. вобразаў (дакумент. «Біяграфія маёй рэспублікі», 1968, рэж. І.​Рудамётаў, В.​Карпілаў, І.​Вейняровіч, А.​Ястрабаў; маст. «Дзяржаўная граніца», 1980—87, рэж. Б.​Сцяпанаў, Нікіфараў). У дакументальна-маст. серыяле В.​Шавялевіча ў кантэксце гісторыі слав. народаў разглядаецца мінулае і сучаснасць Беларусі, абнаўляецца паэтыка-метафарычная мова кіно: «Па дарогах «Слова аб’ палку Ігаравым» (1986), дылогіі «Да вас, сучаснікі мае» (1989—90) і «Прыйдзі і віждзь» (1992); «Пастка для зубра» (1995) і «Беларусь на крыжы стагоддзяў» (2000). Падзеям Вял. Айч. вайны прысвечаны серыялы «Белая зямля» (1970), «Доўгія вёрсты вайны» (паводле В.​Быкава, 1975, рэж. абодвух Карпаў), «Руіны страляюць» (1972, рэж. Чацверыкоў), «Парашуты на дрэвах» (1973, рэж. І.​Пікман), «Нас выбраў час» (1976—78, рэж. Пташук). Асабістая трагедыя чалавека ў час вайны адлюстравана ў маст. Т. «Фруза» (паводле Быкава, 1981, рэж. Нікіфараў), «Сведка» (паводле В.​Казько, 1985, рэж. Рыбараў) Галерэю партрэтаў удзельнікаў вайны стварылі рэжысёры-дакументалісты Басаў («Імгненні Перамогі», «Салдаты Перамогі», абодва 1975; «Дзякуй, салдат», 1984; «Курган», 1995), В.​Жыгалка («Дзеці Брэсцкай крэпасці», «Ім не было і 16», абодва 1978; тэлесерыял «Пасля Перамогі», 1994, «Апошні з групы «Джэк», 2000), Т.​Вашчанка («Адзін з многіх», 2000).

Т. выконвае рэпрадукцыйную функцыю, стварае экранны летапіс маст. культуры. Багацце і самабытнасць бел. нар. творчасці адлюстраваны ў дакумент. фільмах В.​Каралёва («Палескі карагод», 1991; «Беларускі вясельны каравай», 1993; «Штукар Ямеля з Хальчы», 1996), Ю.​Лысятава («Галасы зямлі маёй», 1994; «Дудка», «Труба і рог», абодва 1995), Ю.​Гарулёва («Грай, скрыпка, грай», 1994), В.​Купрыянава («На крылах фальклору Палесся», 1990; «Калядны сувенір», «Народныя майстры», абодва 1994), А.​Суханавай («Іосіф і яго брат Пётр», 1994; «Бубен і барабан», 1997), Гайдука («Неглюбскі лістапад», 1994; «Масленіца», «Рассыпушка», абодва 1995), А.​Шклярэўскага («Карагод», 1995; «Эй, гуляю я», 1996), І.​Волах «Калядныя цары», 1997), Р.​Грыцковай («Валянціна Каралёва — вясёлая ўдава», 1998). Створаны цыклы дакумент. біягр. Т.-партрэтаў дзеячаў бел. мастацтва: выяўл. — «Мастак Арлен Кашкурэвіч» (1976, рэж. С.​Адаменка), «Напалеон Орда» (1990, рэж. Л.​Гедравічус), «Фантазіі Драздовіча» (1997, рэж. С.​Агеенка), «А.​А.​Анікейчык» (2000, рэж. Ю.​Войніч); муз. — «Песні Ігара Лучанка» (1972), «Харошкі» (1978, рэж. абодвух Басаў), «Урыўкі з ненапісанага. Я.​Глебаў» (рэж. Арлоў), «Анісімаў» (рэж. В.​Шышоў, абодва 1999); тэатральнага і юнамастацтва — «Купалаўцы» (1968, рэж. А.​Колас), «Кінарэжысёр Віктар Тураў» (1995, рэж Цвяткоў), «Паўлінка» (1997, рэж. Шышоў) і інш. У экранны фонд увайшлі і Т.-спектаклі драм. і муз. т-раў (гл. ў арт. Тэлевізійны тэатр). Для дзяцей створаны прыгодніцкія серыялы («Корцік», 1973, «Бронзавая птушка», 1974, рэж. абодвух Калінін; «Апошняе лета дзяцінства». 1974, рэж. Рубінчык), фільмы-казкі («Гора баяцца — шчасця не бачыць», рэж. Тураў; «Пастух Янка», рэж. Цвяткоў, абодва 1973), тэлемюзіклы («Прыгоды ў горадзе, якога няма», 1974, «Прыгоды Бураціна», 1975, «Пра Чырвоную Ша пачку», 1977, «Прададзены смех», 1981, «Казка пра Зорнага хлопчыка», 1983, «Рыжы, сумленны, закаханы», 1984, «Пітэр Пэн», 1987, рэж. усіх Л.​Нячаеў). У 1990-я г. ў Т. дамінуе экалагічная праблематыка маст. фільм «Бліскавіцы» (1990, рэж. Траццякоў), дакумент. цыклы «Бярэзінскі запаведнік» (1994, рэж. Гедравічус), «Нараўлянскія эцюды» (1996, рэж. Басаў), «Чырвоная кніга. Фауна і флора Беларусі» (2000, рэж. І.​Бышнеў) і інш. На мяжы 20—21 ст. у тэлекіно ўваходзіць хрысц. тэматыка: «Уладыка» (1993), «Полацкая Сафія» (1995), «Пад крыламі Ефрасінні» (1996), «Дабро стварай» (1998, рэж. усіх Шавялевіч), «Святыні зямлі беларускай» (2000, рэж. Каралёў) і інш.

В.​Ф.​Нячай.

Кадр з тэлефільма «Прыгоды Бураціна». 1975.
Кадр з тэлефільма «Дзяржаўная граніца» (фільм 2-і) 1981.
Кадр з тэлефільма «Хам». 1991.

т. 16, с. 119

ТЭЛЕФІ́ЛЬМ»,

1) гал. рэдакцыя па вытв-сці тэлевізійных фільмаў Рэсп. студыі тэлебачання. Створана ў 1964 на аснове гал. рэдакцыі кінапраграм і кіназдымак. Выпускае маст. (пераважна кароткаметражныя) і дакумент. тэлевізійныя фільмы, сюжэтныя тэлефільмы-канцэрты, тэлефільмы-спектаклі.

2) Вытворча-творчае аб’яднанне тэлевізійных фільмаў кінастудыі «Беларусьфільм». Арганізавана ў 1968. Выпускае поўнаметражныя, шматсерыйныя і кароткаметражныя маст. тэлефільмы. Гл. таксама ў арт. Тэлефільм.

т. 16, с. 121

ТЭЛЕФО́Н (ад тэле... + ...фон),

1) электраакустычная прылада для пераўтварэння эл. сігналаў у гукавыя. Бываюць эл.-магн., электрадынамічныя і п’езаэлектрычныя.

У найб. пашыраных эл.-магн. Т. ваганні мембраны ўзнаўляюць гук пад уздзеяннем эл.магн. поля, узбуджанага эл. токамі тэлеф. сігналаў. Т. з’яўляюцца састаўной часткай тэлефонных апаратаў, камутатараў, прылад для аўдыяметрыі, прыёмна-перадавальных радыёстанцый і інш.; галаўныя Т. (навушнікі) выкарыстоўваюцца для праслухоўвання праграм быт. гукаўзнаўляльнай апаратуры (напр., плеераў, радыёпрыёмнікаў, тэлевізараў).

2) Радыётэлефон — пераноснае прыёмна-перадавальнае прыстасаванне з далёкасцю дзеяння да 10 км, а таксама аўтамаб. і стацыянарнае прыстасаванне радыётэлефоннай сувязі з далёкасцю да 40—500 км (гл. Тэлефонная радыёсувязь). Хатні радыётэлефон мае аўтаномную тэлефонную трубку з мініяцюрным прыёмаперадатчыкам, які працуе на той жа хвалі, што і прыёмаперадатчык у корпусе тэлефоннага апарата, падключанага да тэлефоннай сеткі. Працуе на адлегласці да 1 км і больш.

3) Мабільны Т. — канцавая прылада сотавай радыёсувязі.

4) Пашыраная быт. назва тэлеф. апарата і нумара тэлеф. апарата абанента.

Тэлефон: а — прынцып дзеяння (1 — мікрафон, 2 — лінія сувязі; 3 — тэлефон); б — канструкцыя электрамагнітнага тэлефона (1 — накрыўка корпуса з адтулінамі; 2 — мембрана; 3 — абмоткі электрамагніта; 4 — пастаянны магніт); в — сучасны тэлефон-трубка (1 — дыяфрагма; 2 — шпуля; 3 — электрамагніт).

т. 16, с. 121

ТЭЛЕФО́ННАЯ ПАДСТА́НЦЫЯ,

асобны (тэрытарыяльна вынесены) камплект абсталявання АТС для абслугоўвання групы абанентаў, што звязаны з ёй злучальнымі лініямі; частка тэлефонных сетак. Сувязь паміж абанентамі ажыццяўляецца непасрэдна праз Т.п., мінаючы АТС (без займання злучальных ліній).

т. 16, с. 121

ТЭЛЕФО́ННАЯ РАДЫЁСУ́ВЯЗЬ, радыётэлефонная сувязь,

від тэлефоннай сувязі для перадачы паведамленняў з дапамогай радыёхваль. У адрозненне ад радыёвяшчання з’яўляецца двухбаковай сувяззю з абменам паведамленнямі адначасова (гл. Дуплексная сувязь) ці пачаргова (гл. Сімплексная сувязь).

Дазваляе падтрымліваць сувязь на адлегласці да 40 км і больш. У найпрасцейшых выпадках мае маламагутныя (да 50 Вт) перадатчыкі і адчувальныя прыёмнікі, якія працуюць на метровых або дэцыметровых хвалях. Выкарыстоўваецца для сувязі паміж рухомымі абанентамі гар. тэлеф. сеткі, на прамысл. і с.-г. прадпрыемствах, на рачным, марскім і чыг. транспарце, службах пажарнай аховы, мед. хуткай дапамогі, геал. экспедыцыях і інш. Гл. таксама Сотавая радыёсувязь.

т. 16, с. 121

ТЭЛЕФО́ННАЯ СЕ́ТКА,

комплекс абсталявання і апаратуры для тэлефоннай сувязі. Складаецца з тэлеф. вузлоў сувязі (тэлефонных станцый, падстанцый, канцэнтратараў і інш.), ліній сувязі і тэлефонных апаратаў. Паводле функцыян. і структурнага прызначэння Т.с. падзяляюцца на мясцовыя (напр., гарадскія, сельскія), міжгароднія і міжнародныя.

т. 16, с. 121

ТЭЛЕФО́ННАЯ СТА́НЦЫЯ,

збудаванне з комплексам абсталявання і прылад для камутацыі (злучэння з наступным раз’яднаннем) абанентаў тэлефоннай сеткі. У аўтам. Т.с. (АТС) камутацыя ажыццяўляецца аўтаматычна з дапамогай камутацыйных прыстасаванняў, што кіруюцца імпульсамі току (іх колькасць адпавядае нумару абанента). Гл. таксама Аўтаматычная тэлефонная станцыя.

т. 16, с. 121

ТЭЛЕФО́ННАЯ СУ́ВЯЗЬ,

перадача на адлегласць моўнай інфармацыі; від электрасувязі. Забяспечвае вядзенне вусных перамоў паміж абанентамі, якія знаходзяцца на любой адлегласці. Ажыццяўляецца шляхам пераўтварэння гукавых ваганняў у эл. сігналы ў мікрафоне тэлефоннага апарата абанента, які гаворыць, перадачы гэтых сігналаў па лініях правадной ці радыёсувязі і іх адваротнага пераўтварэння ў гукавыя ваганні тэлефонам абанента, які слухае. Перадача тэлеф. паведамленняў адбываецца па правадных, кабельных, радыёрэлейных, валаконна-аптычных лініях сувязі; камутацыя каналаў Т.с. (злучэнне і раз’яднанне абанентаў) — аўтам. і ручным спосабамі на тэлефонных станцыях. У Расіі гарадскія тэлеф. станцыі пачалі дзейнічаць з 1882, на Беларусі — з 1896; міжгародняя лінія Т.с. Мінск—Смалявічы—Барысаў пабудавана ў 1908. Гл. таксама Сувязь.

П.​М.​Малочка.

т. 16, с. 121