Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЫЯКО́ЛЫ,

тое, што полісульфідныя каўчукі.

т. 16, с. 87

ТЫЯМІ́Н, вітамін B1,

водарастваральны вітамін. Вылучаны ням. хімікам В.​Віндаўсам (1931), сінтэзаваны амер. хімікам Р.​Уільямсам (1936). Ёсць у збожжавых, бабовых, дражджах. Сінтэзуецца раслінамі і некат. мікраарганізмамі. Жывёлы і чалавек атрымліваюць Т. з ежай.

Тыямін.

Адыгрывае важную ролю ў вугляводным абмене: у форме кокарбаксілазы ўваходзіць у састаў ферментаў, якія каталізуюць дэкарбаксіліраванне α-кетакіслот (напр., піравінаграднай к-ты). Нястача Т. выклікае паталаг. змены нерв., сардэчна-сасудзістай сістэм, хваробу беры-беры. Чалавеку неабходна 1,5—2 мг Т. ў суткі. Т., яго фосфарныя эфіры і дысульфідныя вытворныя выкарыстоўваюцца ў медыцыне.

т. 16, с. 87

ТЫЯНАФТО́ЛЫ, нафталінтыолы,

вытворныя нафталіну агульнай ф-лы C10H7SH; адносяцца да тыяфенолаў. Найб. пашыраны 2-Т. (2-нафталінтыол). Цвёрдае крышт. рэчыва, tпл81 °C, шчыльн. 1550 кг/м³. Добра раствараецца ў этаноле, дыэтылавым эфіры. Атрымліваюць аднаўленнем 2-нафталінсульфакіслаты C10H7SO3H. Выкарыстоўваюць у сінтэзе фарбавальнікаў, як паскаральнік пластыфікацыі каўчукоў (у сумесі з воскам), стабілізатар палімераў (гл. Антырады).

т. 16, с. 87

ТЫЯСЕ́РНАЯ КІСЛАТА́, сернавацістая кіслата,

двухасноўная к-та, H2S2O3. Вадкасць; няўстойлівая нават пры нізкіх (блізкіх да т-ры кіпення вадкага азоту) т-рах. У водным растворы раскладаецца на дыаксід серы SO2 і серу. Т.к. і яе солі (тыясульфаты неарганічныя) моцныя аднаўляльнікі.

т. 16, с. 87

ТЫЯСУЛЬФА́ТЫ,

солі тыясернай кіслаты (неарган. Т.), солі і эфіры алкіл (арыл) тыясерных кіслот RSSO3H (R — алкіл, арыл).

Неарганічныя Т. (устарэлая назва — гіпасульфіты) — крышт. рэчывы, растваральныя ў вадзе. Бязводныя пры награванні ў інертнай атмасферы раскладаюцца, у паветры — акісляюцца. Атрымліваюць акісленнем пры награванні ў паветры полісульфідаў калію, натрыю, кальцыю, барыю: узаемадзеяннем серы з растворамі сульфітаў і інш. спосабамі. Найб. шырока выкарыстоўваюць Т. натрыю Na2S2O, (гл. Натрыю злучэнні). Арганічныя Т. маюць агульную ф-лу RSSO2X, дзе X—OM (M — метал), OR′ (R′ — арган. радыкал). Найб. пашыраны солі шчолачных металаў — цвёрдыя крышт. рэчывы, добра раствараюцца ў вадзе. Пры кіслотным гідролізе Т. утвараюцца меркаптаны, пры шчолачным — дыалкілдысульфіды (RSSR). Алкілтыясульфаты атрымліваюць алкіліраваннем неарган. Т. (напр., Na2S2O3) алкілгалагенідамі або дыалкілсульфатамі ў водна-арган. асяроддзі, арылтыясульфаты — узаемадзеяннем дыарылсульфідаў з гідрасульфітам калію. Выкарыстоўваюць пераважна як паўпрадукт для атрымання арган. злучэння серы (гл. Сераарганічныя злучэнні).

т. 16, с. 87

ТЫЯФЕ́Н,

араматычнае гетэрацыклічнае злучэнне; пяцічленны гетэрацыкл з адным атамам серы.

Бясколерная вадкасць з пахам бензолу, tкіп 84,2 °C, шчыльн. 1064,9 кг/м³ (20 °C). Добра раствараецца ў арган. растваральніках, не раствараецца ў вадзе. Хім. ўласцівасцямі падобны да бензолу, у рэакцыях электрафільнага замяшчэння (галагенаванне, нітраванне і інш.) больш актыўны (у некат. выпадках на некалькі парадкаў). Т. і яго гамолагі ёсць у прадуктах каксавання каменнага вугалю (адкуль іх вылучаюць разам з бензолам) і сланцавай смале (гл. Гаручыя сланцы). Ядро тэтрагідратыяфену — структурны фрагмент біяціну, многія злучэнні раду Т. фізіялагічна актыўныя рэчывы. Выкарыстоўваюць вытворныя Т. пры раздзяленні хім. элементаў, як аптычныя адбельвальнікі (на аснове 2,5-тыяфендыкарбонавай к-ты), лек. прэпараты (напр., камбатрын — антыгельмінтны прэпарат), манамеры для атрымання электраправодных палімераў.

т. 16, с. 88

ТЫЯФЕНО́Л, фенілмеркаптан, меркаптабензол,

найпрасцейшы з тыяфенолаў, C6H5SH.

Бясколерная вадкасць з непрыемным пахам. tкіп 168,7 °C), шчыльн. 1076,6 кг/м³ (20 °C). У паветры павольна акісляецца да дыфенілдысульфіду. Атрымліваюць узаемадзеяннем серы з фенілмагнійбрамідам C6H5MgBr або аднаўленнем бензолсульфахларыду C6H5SO2Cl цынкам у салянай кіслаце. Выкарыстоўваюць у сінтэзе фарбавальнікаў, палімераў, інгібітараў радыкальных рэакцый (пры награванні ў вадкай або газавай фазе генерыруе радыкал C6H5S ), стабілізатараў і інш. дабавак для сінт. каўчукоў. Таксічны. ГДК 2—5 мг/м³.

т. 16, с. 88

ТЫЯФЕНО́ЛЫ, арэнтыолы,

араматычныя меркаптаны. Агульная ф-ла ArSH, дзе Ar — феніл (гл. Тыяфенол), нафтыл (гл. Тыянафтолы), іх змяшчальныя (напр., 2-метылтыяфенол, 4-хлортыяфенол) і інш. Вадкія або крышт. маларастваральныя ў вадзе рэчывы. Добра раствараюцца ў арган. растваральніках. Больш моцныя к-ты, чым фенолы. Атрымліваюць звычайна ўзаемадзеяннем металаарган. злучэнняў з серай (напр., арылмагнійгалагенідаў; гл. Магнійарганічныя злучэнні). Выкарыстоўваюць у вытв-сці пестыцыдаў, фарбавальнікаў, палімераў, лек. прэпаратаў і інш.

т. 16, с. 88

ТЫЯЦЫЯНА́ТЫ, раданіды,

солі і эфіры тыяцыянавай к-ты HNCS.

Т. неарганічныя — солі HNCS, крышт. рэчывы. многія раствараюцца ў вадзе, этаноле, ацэтоне. Найб. пашыраны Т. калію KNCS, натрыю NaNCS і Т. амонію NH4NCS У водных растворах акісляюцца кіслародам да сульфатаў і сінільнай кіслаты. Атрымліваюць пры ўлоўліванні цыяністых злучэнняў з коксавага газу растворамі адпаведных полісульфідаў. Т. калію і натрыю сплаўленнем іх цыянідаў з серай, Т. амонію ўзаемадзеяннем аміяку з серавугляродам. Выкарыстоўваюць у вытв-сці тыямачавіны. як рэагенты пры фарбаванні і друкаванні тканін, кампаненты праявіцеляў у фатаграфіі, для атрымання арган. Т., як інсектыцыды і фунгіцыды. Малатаксічныя, раздражняюць скуру; ГДК для NH4NCS 5 мг/м³, NaNCS 10 мг/м³ Т. арганічныя — эфіры тыяцыянавай к-ты агульнай ф-лы RSCN. Найб. пашыраны алкіл- і арылтыяцыянаты; алкілтыяцыянаты — вадкасці, арылтыяцыянаты — высокакіпячыя вадкасці або цвёрдыя рэчывы. Не раствараюцца ў вадзе. Выкарыстоўваюць як інсектыцыды і пратруту насення, стабілізатары змазак, эмульгатараў і інш. Большасць нетаксічныя; высокатаксічныя метыл- і этылтыяцыянаты (лакрыматары).

т. 16, с. 88

ТЫЯЭФІ́РЫ,

тое, што сульфіды арганічныя.

т. 16, с. 88