Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭКТАНІ́ЧНАЯ СТРУКТУ́РА,

форма залягання горных парод, якая заканамерна паўтараецца ў зямной кары і абумоўлена ўздзеяннем тэктанічных сіл. Ахоплівае структуру Зямлі ў цэлым, яе асобныя рэгіёны і невял. ўчасткі. Класіфікуюць Т.с. паводле памеру (маштабу), марфалогіі і генезісу. Адрозніваюць элементарныя структурныя формы (слой, складкі, скід, зрух, насоў і інш.) і Т.с. магматычных цел (дайка, лакаліт, баталіт і інш.), якія могуць уключаць Т.с. меншых памераў — да мікраскапічных. Комплексы элементарных структурных цел групуюцца ў складаныя структурныя формы — антыклінорыі, сінклінорыі, якія ў заканамерным спалучэнні фарміруюць складкавыя сістэмы (горы); на платформах вылучаюць антэклізы, сінеклізы, аўлакагены і інш. Найб. буйныя Т.с., карані якіх паглыблены ў верхнюю мантыю, наз. глыбіннымі структурамі (кантынент. і акіянічныя платформы, акіянічныя, геасінклінальныя і арагенныя рухомыя паясы, а таксама глыбінныя разломы і рыфты). Глыбінныя структуры, якія развіваюцца пераважна ў зямной кары, наз. коравымі структурамі. Т.с. ўтвараюцца пад уздзеяннем тэктанічных рухаў, якія маюць пэўную накіраванасць і гісторыю развіцця, і сіл, што выклікаюць тэктанічныя дэфармацыі і адлюстроўваюць дынаміку працэсу. Структурная геалогія даследуе элементарныя Т.с. і Т.с. магматычных цел малых і сярэдніх форм (да 10 км у папярочніку), петратэктоніка — мікраскапічныя Т.с. магматычных цел, тэктоніка — комплексы структур буйнога маштабу (больш за 100 км).

Літ.:

Белоусов В.В. Структурная геология. 2 изд. М., 1971;

Хаин В.Е. Общая геотектоника. 2 изд. М., 1973.

А.​М.​Каўхута.

т. 16, с. 110

ТЭКТАНІ́ЧНЫЯ ГІПО́ТЭЗЫ,

навукова абгрунтаваныя меркаванні аб прычынах тэктанічных рухаў і дэфармацый зямной кары, што мяняюць яе структуру. Існуе шмат гіпотэз тэктанічнага развіцця Зямлі.

Адна з першых Т.г., якая тлумачыла тэктанічныя рухі дзейнасцю землетрасенняў і вулканаў, з’явілася ў 17 ст. (англ. вучоны Р.​Гук, рас. Р.​Рыхман). У гіпотэзе нептунізму зроблена спроба тлумачэння дэфармацыі пластоў горных парод у выніку падводных апоўзняў і абвалаў (18 ст., ням. вучоны А.​Г.​Вернер). Гіпотэзу плутанізму прапанаваў шатл. вучоны Дж.​Гетан у працы «Тэорыя Зямлі», 1795. Гіпотэза кратэраў падняцця (утварэнне горных складкавых збудаванняў у выніку пад’ёмаў магмы пры вулканічных і інтрузіўна-магматычных працэсах) развіта ў пач. 19 ст. ням. вучонымі Л.​Бухам, А.​Гумбальтам і Б.​Штудэрам. Кантракцыйная гіпотэза прапанавана франц. вучоным Л.​Элі дэ Бамонам (1829) на аснове ўяўлення аб першапачаткова расплаўленай Зямлі (касмаганічная гіпотэза Канта—Лапласа). Пры паступовым яе ахаладжэнні адбывалася сцісканне, слаі горных парод зміналіся ў складкі, утвараліся горы. Распрацавана ў 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. Гэта канцэпцыя выкладзена ў кнізе аўстр. вучонага Э.​Зюса «Аблічча Зямлі» (т. 1—3, 1883—1909). У гэты ж час узніклі вучэнні аб геасінкліналях (амер. вучоны Дж.​Дана) і платформах (рас. вучоныя А.​П.​Карпінскі, А.​П.​Паўлаў), ізастазіі (англ. вучоны Дж.​Эры і інш.). У 1-й пал. 20 ст. з’явіліся гіпотэзы глыбіннай дыферэнцыяцыі (галанд. вучоны Р.В. ван Бемелен, рас. У.​У.​Белавусаў), падкоравых цячэнняў (аўстр. вучоны О.​Ампферэр, ням. Р.​Швінер і Э.​Краўс, галанд. Ф.​Венінг Мейнес), пульсацыйная (амер. вучоны У.​Бачэр, рас. М.​А.​Усаў і У.​А.​Обручаў), расшырэння Зямлі (ням. вучоны О.​Хільгенберг, венг. Л.​Эдзьед, амер. Б.​Хейзен і інш.), перамяшчэння мацерыкоў (амер. вучоны Ф.​Тэйлар, ням. А.​Вегенер; гл. Вегенера гіпотэза, Дрэйф кантынентаў), якая дала пачатак новаму кірунку ў тэктоніцы мабілізму ў супрацьлегласць фіксізму (магчымасць толькі верт. рухаў у зямной кары). У 1960—70-я г. ідэі мабілізму адроджаны ў выглядзе новай глабальнай тэктонікі (тэктонікі пліт) — геадынамічная тэорыя (тэорыя неамабілізму), якая тлумачыць рухі, дэфармацыі і сейсмічную актыўнасць тэктанасферы (амер. вучоныя В.​Морган, К. Ле Пішон, Дж.​Олівер, Дж.​Айзекс, Л.​Сайкс; 1967—68). Гэта тэорыя ўключала таксама ідэю расшырэння (спрэдзінгу) акіянічнага ложа (амер. вучоныя Г.​Хес і Р.​Дзіц, 1961—62).

Згодна з ідэяй тэктонікі пліт літасфера падзелена на 7 вялікіх і малыя цвёрдыя маналітныя пліты, якія рухаюцца па подсцільным менш вязкім слоі (астэнасферы), маюць гарыз. рухі: рассоўванне (з утварэннем рыфтаў, потым акіянаў), падсоўванне адной пліты пад інш. і гарыз. перамяшчэнне ўздоўж трансформных разломаў тыпу зруху. Гэта пацвярджаецца размеркаваннем напружанняў у ачагах землетрасенняў. Геадэзічныя даныя паказваюць рассоўванне глыб (Паўн. Афрыка), іх гарыз. перамяшчэнне ўздоўж разломаў са скорасцю 0,5—3 см за год (Каліфорнія) або збліжэнне па насовах (Таджыкістан). Такія ж скорасці вызначаюцца па палеамагнітных даных, шырыні палос магн. анамалій і па палеагеаграфічных рэканструкцыях. З канца 20 ст. распрацоўваецца гіпотэза гарачых кропак, якія звязаны з праяўленнем вулканічнай актыўнасці на кантынентах і ў акіянах, і канцэпцыя 2-яруснай тэктонікі пліт, якая засн. на рэалагічнай расслоенасці літасферы і мантыі.

Літ.:

Хаин В.Е. Общая геотектоника. 2 изд. М., 1973;

Ле Пишон К., Франшто Ж., Боннин Ж. Тектоника плит: Пер. с англ. М., 1977.

А.​М.​Каўхута, Р.​Р.​Паўлавец.

т. 16, с. 111

ТЭКТАНІ́ЧНЫЯ КА́РТЫ,

спецыяльныя геалагічныя карты, на якіх паказаны структура зямной кары і асн. этапы яе развіцця ў асобных рэгіёнах або на Зямлі. Паводле зместу Т.к. падзяляюцца на структурныя (марфалогія і тыпы тэктанічных структур), у т. л. палеаструктурныя (структура геал. паверхняў на пэўны гіст. час), і ўласна Т.к. (марфалогія, таксама гісторыя фарміравання тэктанічных структур, стадыі і этапы іх развіцця, сувязь магматызму з тэктонікай). Сярод уласна Т.к. вылучаюць звычайныя тэктанічныя, палеатэктанічныя, тэматычныя і спец. (карты неатэктонікі, нафтагазаносных абласцей, глыбіннай будовы, сейсмічна небяспечных раёнаў і інш.). Кожны з гэтых тыпаў падзяляецца на карты агульныя, або аглядныя (ахопліваюць вял. тэрыторыі), і рэгіянальныя (тэктанічныя формы асобных рэгіёнаў і іх развіццё). Паводле маштабу бываюць дробна-, сярэдне- і буйнамаштабныя. Карты з’яўляюцца асновай прагнозных карт на пошукі карысных выкапняў. У 1976 выдадзена Тэктанічная карта Беларусі ў маштабе 1:1 000 000, у 1977—1:500 000 (Ін-т геал. навук АН і Бел. н.-д. геолагаразведачны ін-т ВА «Белгеалогія». У аснову карты пакладзены прынцыпы рэгіянальнага тэктанічнага раянавання (паводле ўзросту асн. этапу фарміравання платформавых структур). За складанне карты і манаграфію «Тэктоніка Беларусі» (1976) аўтарам Р.​Г.​Гарэцкаму, Г.​У.​Зінавенка, В.​С.​Конішчаву, Б.​В.​Бандарэнку, Р.​Я.​Айзбергу, У.​М.​Макарэвічу, У.​А.​Багіну, В.​І.​Пасюкевічу прысуджана Дзярж. прэмія Беларусі 1978.

Літ.:

Бархатов Б.П. Тектонические карты. Л., 1979;

Гарецкий Р.Г. Тектонические карты. М., 1973;

История геологических наук в Белорусской ССР. Мн., 1978.

А.​М.​Каўхута.

т. 16, с. 111

ТЭКТАНІ́ЧНЫЯ РУ́ХІ,

механічныя рухі блокаў тэктанасферы. Абумоўлены фіз.-хім. працэсамі ў нетрах Зямлі, падкоравымі канвекцыйнымі цячэннямі, перыядычнымі зменамі скорасці вярчэння Зямлі і інш. Крыніцы энергіі Т.р. — радыягеннае ўнутр. цяпло нетраў і гравітацыйная энергія Зямлі і інш. планет. Прыводзяць да парушэнняў у заляганні горных парод і адлюстроўваюцца ў рэльефе зямной паверхні. Адрозніваюць Т.р.: павольныя эпейрагенічныя (утвараюць мацерыкі) і хуткія арагенічньы (горы), верт. (нармальныя; дадатныя і адмоўныя) і гарыз. (тангенцыйныя), накіраваныя і вагальныя, хвалевыя (паслядоўныя падняцці і прагіны — мегаундацыі), глыбавыя (у межах пэўных тэктанічных структур); паводле часу праяўлення — стараж., найноўшыя, сучасныя. Старажытныя Т.р. (даалігацэнавыя) даследуюцца пераважна метадам фацый і магутнасцей асадкавых і вулканагенных тоўшчаў, выкарыстоўваюцца таксама палеамагнітныя даныя, а для апошніх 180—160 млн. г. (час існавання сучасных акіянаў) — лінейныя магнітныя анамаліі (адпавядаюць ізахронам акіянічнага ложа). Найноўшыя Т.р. даследуюцца геамарфал. метадамі, метадам фацый і магутнасцей асадкавых тоўшчаў. Сучасныя Т.р. даследуюцца геад. метадамі (паўторнае нівеліраванне, трыянгуляцыя, трылатэрацыя, лазерныя вымярэнні, метады касм. геадэзіі). Скорасць верт. рухаў ад доляў да першых дзесяткаў міліметраў за год (на Беларусі ±2 мм), гарыз. — да некалькіх сантыметраў за год.

Літ.:

Гл. да арт. Тэктоніка.

А.​М.​Каўхута, Р.​Р.​Паўлавец.

т. 16, с. 111

ТЭКТАНІ́ЧНЫ РАЗРЫ́Ў, разлом тэктанічны, разрыўное парушэнне, дыз’юнктыў,

парушэнне суцэльнасці горных парод пры тэктанічных рухах і дэфармацыях. Бываюць са зрушэннем горных парод і без зрушэння.

Падзяляюцца на конседыментацыйныя (фарміруюцца адначасова з асадканамнажэннем) і постседыментацыйныя. Ва ўмовах гарыз. расцяжэння з Т.р. зрушэння ўтвараюцца пераважна зрухі, скіды (у т. л. лістрычныя), рассовы, грабены; гарыз. сціскання — зрухі, насовы, тэктанічныя покрывы, ускіды. Да Т.р. таксама адносяць тэктанічную трэшчынаватасць, кліваж (густая сістэма паралельных трэшчын у дэфармаваных пародах, якія сякуць слаістасць або згодны з ёй), тэктанічную сланцаватасць, разлінзаванне і будзінаж (падзел крохкага слоя на лінзы і блокі ў выніку расцяжэння), трэшчыны складкавых дэфармацый і інш. Тэктанічныя трэшчыны без зрушэння могуць ўтвараць зоны разушчыльнення. Тэктанічныя разломы бываюць звышглыбокія (больш за 300 км, мантыйныя), глыбокія (100—300 км, карамантыйныя) і коравыя (да 100 км). Амплітуды перамяшчэння горных парод па Т.р. ад першых сантыметраў і метраў да некалькіх кіламетраў па вертыкалі і да дзесяткаў і соцень кіламетраў па гарызанталі. Найб. працяглыя глыбінныя разломы ўтвараюць т.зв. планетарную сістэму разрываў. Поласці Т.р. запоўнены раздробленай, рассланцаванай, часам перацёртай да гліны горнай пародай, могуць служыць шляхамі пранікнення магмы, гідратэрмальных раствораў.

На Беларусі вылучаюць Т.р. даплатформавыя (разрываюць толькі пароды крышт. фундамента) і платформавыя (скіды, ускіды, скіда-зрухі, могуць пранікаць у платформавы чахол пераважна да каменнавугальных адкладаў, некат. да кайназойскіх адкладаў уключна). Найб. густая сетка платформавых разломаў развіта ў Прыпяцкім прагіне.

Літ.:

Разломы Белоруссии и Прибалтики. Мн., 1974;

Тектоника Припятского прогиба. Мн., 1979.

А.​М.​Каўхута, Р.​Р.​Паўлавец.

т. 16, с. 110

ТЭКТАНІ́ЧНЫ ЦЫКЛ,

перыяд геал. гісторыі Зямлі, які вызначаецца сукупнасцю паслядоўнага развіцця буйных структур тэктанасферы і агульнагеал. падзей. Найб. праяўлены ў геасінкліналях, дзе цыкл пачынаецца з апусканняў зямной кары, намнажэння глыбакаводных асадкаў пры праяўленні падводнага вулканізму, прыводзіць да ўтварэння на іх месцы складкавых і складкава-глыбавых структур і заканчваецца гораўтварэннем (цыклы Шціле).

Т.ц. наз. таксама цыкл складкавасці, эпоха складкавасці або складкавасць. Вылучаюць яшчэ Т.ц. як этапы развіцця складкавых паясоў (цыклы Вілсана): кантынентальнага рыфтагенезу, раннюю, спелую, згасання, заключную і рэліктавую стадыі. На платформах на пач. цыкла кантынент. ўмовы змяняюцца трансгрэсіяй мора, потым рэгрэсіяй і ўстанаўленнем кантынент. рэжыму з утварэннем кор выветрывання. Вучэнне аб Т.ц. найб. распрацавана для позняга пратэразою і фанеразою (байкальская, каледонская, герцынская, кімерыйская, альпійская складкавасці або Т.ц., гл. адпаведныя арт.). Сярэдняя працягласць Т.ц. 150—200 млн. г. Іх аб’ядноўваюць у вял. мегацыклы (каля 550 млн. г.). У дакембрыі вылучаецца не менш за 4 мегацыклы, фанеразой ахоплівае 1 мегацыкл. Уяўленні пра Т.ц. выкарыстоўваюць пры складанні тэктанічных і металагенічных карт вял. тэрыторый (Еўропы, Еўразіі, Свету). Блізкія паняцці да Т.ц. — тэктона-магматычны цыкл, арагенічны цыкл, эпоха тэктанічная.

А.​М.​Каўхута.

т. 16, с. 111

ТЭКТО́НІКА (ад грэч. tektonikos які адносіцца да будаўніцтва),

геатэктоніка, галіна геалогіі, якая даследуе структуру, рухі і дэфармацыі літасферы ва ўзаемасувязі з глыбіннымі працэсамі і развіццём Зямлі. Цесна звязана са стратыграфіяй, літалогіяй, петраграфіяй, палеагеаграфіяй, геамарфалогіяй, геафізікай, геахіміяй, касм. геалогіяй і інш. Падзяляецца на марфалагічную Т. (гл. Геалогія структурная), рэгіянальную (тэктанічныя структуры асобных рэгіёнаў, краін, кантынентаў, акіянаў), гістарычную (гісторыя тэктанічных рухаў, этапы і стадыі іх развіцця, гл. Тэктанічны цыкл), агульную або тэарэтычную Т. (заканамернасці развіцця літасферы і яе структуры), гляцыятэктоніку, неатэктоніку, петратэктоніку, сейсматэктоніку, тэктанафізіку, параўнальную Т., тэктанічную картаграфію, актуатэктоніку (сучасныя тэктанічныя рухі), эксперыментальную (мадэліраванне механізмаў тэктанічных дэфармацый).

У самаст. галіну вылучылася ў пач. 20 ст. Гал. этапы развіцця супадаюць з гіст. этапамі геалогіі (гл. таксама Тэктанічныя гіпотэзы). Вял. ўклад. зрабілі рус. і сав. вучоныя А.​П.​Карпінскі, А.​Дз.​Архангельскі, М.​М.​Цяцяеў, У.​А.​Обручаў, М.​С.​Шацкі, А.​В.​Пейве, Ю.​А.​Касыгін, А.​Л.​Яншын, У.​У.​Белавусаў, М.​У.​Муратаў, В.​Я.​Хаін і інш., шатл. Дж.​Гетан, аўстр. Э.​Зюс, швейц. Э.​Арган, франц. Г.​Э.​Ог, Р.​Обуэн, галанд. Р.В. ван Бемелен, ням. Г.​Штыле, С.​М.​Бубнаў, амер. Дж.​М.​Кей. Ф.​Кінг і інш.

На Беларусі даследаванні ў галіне Т. праводзяцца ў Ін-це геал. навук Нац. АН, Бел. н.-д. геолагаразведачным ін-це ВА «Белгеалогія», ВА «Беларусьнафта» і інш. Праведзена тэктанічнае раянаванне тэр. краіны, устаноўлена будова фундамента і чахла. платформавы чахол падзелены на структурныя комплексы і паверхі, вылучаны гал. тыпы структур і фармацый, класіфікаваны разломы, саляныя структуры Прыпяцкага прагіну, вызначаны асн. рысы тэктанічнага развіцця тэрыторыі, глыбіннай будовы літасферы і навейшых тэктанічных рухаў, у т. л. галацэнавых, вывучаны гляцыятэктанічныя з’явы, распрацавана тэктанічная аснова пошукаў карысных выкапняў. Вял. ўклад зрабілі Р.Я.Айзберг, У.А.Багіна, Б.В.Бандарэнка, З.А.Гарэлік, Р.Т.Гарэцкі. Г.У.Зінавенка, В.С.Канішчаў, Г.І.Каратаеў, Э.А.Ляўкоў, У.М.Макарэвіч, А.С.Махнач, Ж.П.Хацько і інш.

Літ.:

Тектоника Белоруссии. Мн., 1976;

Палеотектоника Белоруссии. Мм., 1983;

Хаин В.Е. Общая геотектоника. 2 изд. М., 1973;

Яго ж. Региональная геотектоника: Внеальпийская Европа и Западная Азия. М., 1977.

Р.​Г.​Гарэцкі, А.​М.​Каўхута.

т. 16, с. 111

ТЭКУ́МСЕ (Tecumseh, Tecumthe; каля 1768—5.10.1813),

адзін з лідэраў нац.-вызв. руху індзейцаў Паўн. Амерыкі. Правадыр племя шоні. Брыгадны ген. брыт. арміі (1812). Прыбл. з 1805 узначальваў супраціўленне індзейскіх плямён на Пн ад р. Агайо каланізацыі іх зямель амер. пасяленцамі. Распрацаваў план стварэння саюза зах. і паўд. індзейскіх плямён. Але ў 1811 у адсутнасць Т. амер. ваен. экспедыцыя разбіла яго атрады ў бітве каля Тыпекану (цяпер штат Індыяна). У час англа-амер. вайны 1812—14 Т. ваяваў на брыт. баку супраць амерыканцаў, удзельнічаў ва ўзяцці г. Дэтройт, пры асадзе форта Мэйгс разбіў амер. брыгаду. Загінуў у баі на тэр. Канады.

Літ.:

Eckert A.W. A sorrow in our heart: The life of Tecumseh. New York, 1992.

Тэкумсе.

т. 16, с. 112

ТЭЛАДО́НТЫ (Thelodonti, або Coelolepides),

падклас вымерлых парнаноздравых бяссківічных прыродных жывёл. Вядомы з ардовіку — ранняга дэвону Паўн.-Зах. Еўропы. 3 атрады. Першыя па часе паяўлення пазваночныя; верагодна, зыходная група для ўсіх бяссківічных. Вывучэнне Т. дазваляе ўдакладніць філагенет сувязі стараж. груп пазваночных і эвалюцыю іх скурнага шкілета.

Даўж. да 25 см. Пярэдняя ч. цела расшыраная і сплошчаная. Вонкавы шкілет з асобных скурных зубоў. Вочы каля пярэдняга краю галавы. Парных плаўнікоў няма, ёсць анальны або спінны. Хвост гетэрацэркальны.

т. 16, с. 112

ТЭЛАМЕ́РА (ад грэч. telos канец + meros частка, доля),

канцавы ўчастак храмасомы, часта абагачаны структурным гетэрахрамацінам. Адыгрывае вял. ролю пры структурных перабудовах, храмасомных разрывах, прадухіляе канцы храмасом ад зліпання, спрыяе іх цэласнасці Храмасомы, якія не маюць Т., элімінуюцца.

т. 16, с. 112