Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭРМАДЫНАМІ́ЧНАЯ ТЭМПЕРАТУ́РНАЯ ШКАЛА́, шкала Кельвіна,

адна з тэмпературных шкал, якая грунтуецца на другім законе тэрмадынамікі і добра ўзнаўляецца. Прапанавана У.Томсанам (лордам Кельвінам). Т-ра ў гэтай шкале (абсалютная тэмпература) вымяраецца ў кельвінах.

Вызначаецца на аснове ідэальнага Карно цыкла: калі рабочае цела, якое ажыццяўляе цыкл, атрымлівае цеплату Q1 пры т-ры T1 і аддае цеплату Q2 пры т-ры T2, то суадносіны Q1/Q2 = T1/T2 не залежаць ад уласцівасцей тэрмаметрычнага (рабочага) цела, што дазваляе па суадносінах вымераных колькасцей цеплаты ўстанаўліваць адносныя змены т-ры. Для вызначэння абсалютных значэнняў т-ры ўстанаўліваюць асн. інтэрвал т-р (велічыню градуса). Першасна асн. інтэрвал Т.т.ш. супадаў з асн. інтэрвалам Цэльсія шкалы і градус быў роўны 0,01 гэтага інтэрвалу. У 1968 13-я Генеральная канферэнцыя па мерах і вагах устанавіла Т.т.ш. з адзіным рэперным пунктам — трайным пунктам вады (273,16 К дакладна), дзе 1 К прыняты роўным 1/273,16 тэрмадынамічнай т-ры трайнога пункта. Т.т.ш. рэалізуецца з дапамогай працэсаў, звязаных з тэрмадынамічнай т-рай: у шырокім дыяпазоне т-ра вымяраецца з дапамогай газавага тэрмометра, нізкія т-ры вызначаюць паводле тэмпературнай залежнасці магн. успрымальнасці парамагнетыкаў, высокія — паводле інтэнсіўнасці выпрамянення абсалютна чорнага цела.

У.​Л.​Драгун.

т. 16, с. 134

ТЭРМАДЫНАМІ́ЧНЫ ПРАЦЭ́С,

змена тэрмадынамічнага стану, якая адбываецца ў тэрмадынамічнай сістэме і звязана са зменай хаця б аднаго з параметраў стану. Адрозніваюць абарачальныя працэсы, неабарачальныя працэсы і квазістатычныя працэсы. Асобныя выпадкі Т.п.: адыябатны працэс, ізабарны працэс, ізатэрмічны працэс, ізахорны працэс і інш.

т. 16, с. 135

ТЭРМАДЫНАМІ́ЧНЫ СТАН,

стан тэрмадынамічнай сістэмы, які ў выпадку раўнавагі тэрмадынамічнай вызначаецца пэўнымі (раўнаважнымі) значэннямі параметраў стану. Нераўнаважны Т.с. характарызуецца наяўнасцю ў дадзенай сістэме перападаў (градыентаў) т-ры, канцэнтрацыі ці інш. фіз. велічынь (параметраў стану).

т. 16, с. 135

ТЭРМАДЫФУ́ЗІЯ (ад тэрма... + дыфузія),

перанос кампанентаў асяроддзя (газавай сумесі ці раствору), абумоўлены градыентам т-ры асяроддзя. Пры пастаяннай рознасці т-р у выніку Т. ўзнікае градыент канцэнтрацыі кампанентаў рэчыва, што выклікае дыфузію гэтых кампанентаў у адваротным напрамку. У стацыянарных умовах тэрмадыфузійныя патокі ўраўнаважваюцца дыфузійнымі і ў аб’ёме рэчыва ўзнікае пастаянная рознасць канцэнтрацый, што выкарыстоўваецца для раздзялення ізатопаў.

т. 16, с. 135

ТЭРМАІКО́С (Thermaïkos kólpos),

Саланікскі заліў, у Эгейскім м., каля берагоў Грэцыі, паміж мацерыком і п-вам Халкідыкі. Даўж. 160 км, шыр. каля ўвахода да 90 км, глыб. ў сярэдняй ч. да 180 м. Упадаюць рэкі Вардар, Піньёс. Прылівы паўсутачныя (да 0,5 м). Порт—Салонікі.

т. 16, с. 135

ТЭРМАІО́ННАЯ ЭМІ́СІЯ,

тэрмічнае выпарэнне (дэсорбцыя) іонаў з паверхні цвёрдага цела. Гл. таксама Паверхневая іанізацыя.

т. 16, с. 135

ТЭРМАКАПІ́РАВАННЕ,

атрыманне копій дакументаў на тэрмаадчувальных матэрыялах, якія пад уздзеяннем цяпла (інфрачырвонага выпрамянення) мяняюць свой стан. Копіі вырабляюць у тэрмакапіравальных апаратах з графічных і тэкставых арыгіналаў, выкананых тушшу, чорным алоўкам, надрукаваных на пішучай машынцы або друкарскім спосабам.

Пры прамым Т. светлыя ўчасткі арыгінала (прабелы) адбіваюць большую частку інфрачырвоных прамянёў, якімі абпраменьваецца арыгінал, а цёмныя ўчасткі (элементы відарыса) паглынаюць прамяні і награваюцца. Цяпло нагрэтых элементаў выклікае ў прыкладзенай да арыгінала тэрмаадчувальнай паперы хім. рэакцыю, у выніку якой папера цямнее ў месцах, адпаведных відарысу (утвараецца кантрастнае цёмнае рэчыва). Пры ўскосным Т. адчувальны слой тэрмапластычнай плёнкі (ці тэрмакапіравальнай паперы) пад уздзеяннем цяпла расплаўляецца і пераносіцца на носьбіт копіі. Т. вызначаецца хуткасцю (працягласць капіравання каля 5 с) і прастатой працэсу; недахопы — недастатковыя выразнасць і працягласць захоўвання копій.

У.​М.​Сацута.

Схема прамога тэрмакапіравання: 1 — інфрачырвоныя прамяні; 2 — арыгінал (непразрыстыя элементы зачэрненыя); 3 — тэрмарэактыўная папера (тэрмаадчувальны слой не заштрыхаваны); 4 — тэрмакопія.

т. 16, с. 135

ТЭРМАКА́РСТ (ад тэрма... + карст),

утварэнне прасадачных форм рэльефу і падземных пустот у пластах горных парод у выніку раставання падземнага лёду або адтайвання грунту пры павышэнні сярэднегадавой т-ры паветра. Пры Т. ўтвараюцца катлавіны з тэрмакарставымі азёрамі, аласы, западзіны, сподкі, правалы і падземныя поласці (гроты, нішы, ямы). Пашыраны ў зоне вечнай мерзлаты, зрэдку трапляецца ў раёнах з сезонным прамярзаннем глеб і грунтоў; характэрны пераважна для пераўвільготненых рэгіёнаў, дзе шмат азёр і балот.

т. 16, с. 135

ТЭРМА́ЛЬНЫЯ ВО́ДЫ (ад франц. thermal цёплы),

падземныя воды з т-рай ад 20 °C і вышэй. Награваюцца за кошт цяпла глыбокіх зон зямной кары. У залежнасці ад т-ры падзяляюцца на нізкатэрмальныя — цёплыя (20—40 °C) і гарачыя (40—70 °C); высокатэрмальныя — вельмі гарачыя (70—100 °C), перагрэтыя (100—375 °C) і надкрытычныя (вышэй за 375 °C). Паводле хім. саставу вады — ад прэсных і саланаватых гідракарбанатных, гідракарбанатнасульфатных, кальцыевых і натрыевых да салёных і расольных хларыдных, хларыдна-натрыевых, кальцыева-натрыевых, серавадародных і метанавых. У горных краінах (Альпы, Каўказ, Цянь-Шань, Памір) Т.в. выходзяць на паверхню ў выглядзе шматлікіх гарачых крыніц, у раёнах сучаснага вулканізму (Камчатка, Ісландыя) — у выглядзе гейзераў і паравадзяных струменяў. Выкарыстоўваюцца ў бальнеалогіі, таксама для ацяплення і энергет. установак. На Беларусі выяўлены ў Прыпяцкім прагіне (на глыб. 1,5—5 тыс. м), Брэсцкай і Аршанскай упадзінах (на глыб. 200—600 м).

т. 16, с. 135

ТЭРМАМАГНІ́ТНЫЯ З’Я́ВЫ,

з’явы, што ўзнікаюць у праводзячых асяроддзях пры адначасовым дзеянні магн. поля і градыента т-ры. Абумоўлены ўздзеяннем магн. поля на накіраваны рух носьбітаў зараду (электронаў праводнасці і дзірак) пад дзеяннем градыента т-ры.

Магн. поле адхіляе звязаныя з. пераносам часціц эл. ток і паток цеплаты ад першапачатковага напрамку (гл. Лорэнца сіла). У выніку паяўляюцца складальныя эл. току і цеплавога патоку ў напрамку, перпендыкулярным магн. полю. Адрозніваюць Т.з. папярочныя і падоўжныя ў залежнасці ад таго, у якім напрамку — перпендыкулярным ці паралельным першапачатковаму градыенту т-ры адпаведна — яны вымяраюцца. Да Т.з. належаць: Нернста—Этынгсгаўзена эфект, Рыгі—Ледзюка эфект (папярочны — узнікненне тэмпературнага градыента, падоўжны — змена цеплаправоднасці з-за ўзнікнення дадатковага цеплавога патоку) і інш. Вывучэнне Т.з. дае магчымасць атрымаць важную інфармацыю аб носьбітах зараду ў паўправадніках; на ім заснавана дзеянне пераўтваральнікаў цеплавой энергіі ў электрычную.

Літ.:

Аскеров Б.М. Электронные явления переноса в полупроводниках. М., 1985;

Бонч-Бруевич В.Л., Калашников С.Г. Физика полупроводников. 2 изд. М., 1990.

Р.​М.​Шахлевіч.

т. 16, с. 135