Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭНЗАДА́ТЧЫК (ад лац. tensus напружаны, нацягнуты + датчык),

вымяральны пераўтваральнік дэфармацыі цвёрдага цела, выкліканай мех. напружаннямі, у сігнал (звычайна электрычны), прызначаны для далейшай перадачы, пераўтварэння і рэгістрацыі. Выкарыстоўваецца для вымярэння мех. напружанняў, дэфармацый цвёрдага цела і інш. Найб. пашыраны Т. супраціўлення на аснове тэнзарэзістараў.

т. 16, с. 128

ТЭ́НЗАР (ад лац. tensus напружаны, нацягнуты),

матэматычны аб’ект, які абагульняе паняцці скаляра, вектара і матрыцы. Тэрмін з’явіўся ў механіцы ў сярэдзіне 19 ст. пры апісанні пругкіх дэфармацый цел. У кожнай сістэме каардынат задаецца пэўнай сукупнасцю лікаў (кампанентаў), якія ўзяты ў пэўным парадку і змяняюцца паводле спец. законаў пры пераходзе ад адной сістэмы каардынат да другой. Напр., у 3-мернай прасторы Т. задаецца 3​r лікамі, дзе лік r — ранг Т. Аперацыі над Т. вывучае тэнзарная алгебра (гл. Тэнзарнае злічэнне).

т. 16, с. 128

ТЭ́НЗАРНАЕ ЗЛІЧЭ́ННЕ,

раздзел матэматыкі, які вывучае тэнзары сродкамі лінейнай алгебры і матэм. аналізу; развіццё і абагульненне вектарнага злічэння і тэорыі матрыц. Падзяляецца на тэнзарную алгебру (вывучае аперацыі над тэнзарамі) і тэнзарны аналіз (вывучае тэнзарныя палі — сукупнасці тэнзараў аднаго і таго ж тыпу, зададзеных у кожным пункце прасторы).

Першапачатковыя ідэі Т.з. з’явіліся ў К.Гаўса і Б.Рымана ў сувязі з задачамі дыферэнцыяльнай геаметрыі. Як навука Т.з. аформілася ў працах італьян. матэматыкаў Г.​Рычы-Курбастра і Т.​Леві-Чывіта. Найб. інтэнсіўна развіваецца са з’яўленнем адноснасці тэорыі. Выкарыстоўваецца ў розных раздзелах матэматыкі, у механіцы, электрадынаміцы, тэарэт. фізіцы.

Літ.:

Кочин Н.Е. Векторное исчисление и начала тензорного исчисления. 9 изд. М., 1965;

Рашевский П.К. Риманова геометрия и тензорный анализ. 3 изд. М., 1967;

Акивис М.А., Гольдберг В.В. Тензорное исчисление. 2 изд. М., 1972;

Мантуров О.В. Элементы тензорного исчисления. М., 1991.

А.​С.​Фядэнка.

т. 16, с. 128

ТЭНЗАРЭЗІ́СТАР (ад лац. tensus напружаны, нацягнуты + рэзістар),

рэзістар, які мяняе сваё эл. супраціўленне пры дэфармацыі расцяжэння ці сціскання (гл. Тэнзарэзістыўны эфект). Адрозніваюць Т. металічныя (вырабляюць з дроту ці фольгі ў выглядзе рашотак) і паўправадніковыя (у выглядзе пласцін ці эпітаксіяльных плёнак). Выкарыстоўваецца як адчувальны элемент у тэнзадатчыках, а таксама ў пераўтваральніках ціску ці мех. напружання ў эл. сігнал., напр., у мікрафонах і гуказдымальніках.

т. 16, с. 128

ТЭНЗАРЭЗІСТЫ́ЎНЫ ЭФЕ́КТ,

змена эл. супраціўлення цвёрдага правадніка (металу, паўправадніка) у выніку яго дэфармацыі.

Асн. характарыстыка — каэф. тэнзаадчувальнасці k = (∆ρ/ρ)/(∆l/l), дзе ∆l/l — адносная змена даўжыні l узору пад Дзеяннем прыкладзенай нагрузкі ў пэўным напрамку, ∆ρ/ρ — адносная змена ўдзельнага эл. супраціўлення р уздоўж гэтага напрамку. Для металаў і сплаваў на аснове нікелю, малібдэну, плаціны k = 2—14, для паўправаднікоў (германію, крэмнію і інш.) k = 100—200. Т.э. абумоўлены зменай міжатамных адлегласцей пры дэфармацыі, што прыводзіць да змены структуры энергет. зон крышталя. Апошняе выклікае змену канцэнтрацыі носьбітаў току (электронаў праводнасці, дзірак), іх эфектыўнай масы, пераразмеркаванне іх паміж энергет. максімумамі ў зоне праводнасці і мінімумамі ў валентнай зоне (гл. Зонная тэорыя). Дэфармацыя таксама ўплывае на працэсы рассеяння носьбітаў цераз змену спектра фанонаў і генерацыю новых дэфектаў у крышталях. Т.э. выкарыстоўваецца ў тэнзадатчыках супраціўлення.

Р.​М.​Шахлевіч.

т. 16, с. 128

ТЭНЗО́МЕТР (ад лац. tensus напружаны, нацягнуты + ...метр),

прылада для вымярэння дэфармацый, выкліканых мех. напружаннямі ў цвёрдых целах. Выкарыстоўваецца для даследавання размеркавання дэфармацый у дэталях машын, канструкцый і збудаванняў, а таксама пры мех. выпрабаваннях матэрыялаў. Адрозніваюць механічныя Т. — для вызначэння трываласных характарыстык пругкіх матэрыялаў і электрычныя (напр., з тэнзадатчыкам) — для дыстанцыйнага вымярэння статычных і дынамічных дэфармацый у складаных умовах (у агрэсіўных асяроддзях, пры высокіх ці нізкіх т-рах і інш.).

Механічны тэнзометр для вызначэння дэфармацыі расцяжэння: 1 — шкалы; 2 — кантактнае звяно (рычаг); 3 — стралкі; 4 — прызмы; 5 — расцягвальная дэталь.

т. 16, с. 128

ТЭНІЁЗ,

гельмінтоз, гл. ў арт. Тэніідозы.

т. 16, с. 128

ТЭНІІДО́ЗЫ,

глісныя хваробы жывёл і чалавека, якія выклікаюцца паразітамі-тэніідамі — стужачнымі чарвямі. У чалавека найб. пашыраны тэніёз (узбуджальнік свіны цэпень), тэніярынхоз (узбуджальнік бычыны цэпень), цэнуроз. Заражэнне ад спажывання недастаткова тэрмічна апрацаванага мяса свіней і буйн. раг жывёлы, інвазіраванага лічынкамі (фінамі) паразітаў. Узбуджальнікі раздражняюць нерв. канцы кішэчніка і выклікаюць інтаксікацыю арганізма. Прыкметы: ірвота, боль у жываце, запоры або паносы. Лячэнне: проціглісныя сродкі. У жывёл заражэнне адбываецца праз забруджаныя кармы і ваду. Драпежнікі заражаюцца пры паяданні ўнутр. органаў жывёл з лічынкамі ўзбуджальнікаў.

т. 16, с. 128

ТЭ́НІРС (Teniers) Давід Малодшы

(хрышчаны 15.12.1610, г. Антверпен, Бельгія —25 4.1690),

фламандскі жывапісец. Вучыўся ў бацькі — Давіда Т. Старэйшага. З 1651 жыў у Бруселі, прыдворны жывапісец і дырэктар карціннай галерэі эрцгерцага Вільгельма (выканаў копіі карцін гэтай галерэі, выдадзеныя ў гравюрах у 1660). Ініцыятар стварэння Антверпенскай АМ (1665). Пісаў невял. жанравыя сцэны, гал. чынам ідылічныя карціны сял. побыту («Вясковае свята», 1646), рэліг. кампазіцыі, трактаваныя ў жанравым духу («Блудны сын», 1644), пейзажы («Горны пейзаж», 1640), партрэты, прасякнутыя прыхаванай іроніяй (групавы партрэт членаў антверпенскага магістрата і старшын стралковых гільдый, 1643), гумарыстычныя сцэнкі з маральна-алегарычным падтэкстам («Малпы гуляюць у карты»), якія вылучаюцца дакладнасцю жывапіснай манеры. Крыху стракаты, лакальны каларыт ранніх твораў Т. ў сталы перыяд творчасці змяніўся вытанчанай светла-серабрыстай гамай («Паляванне эрцгерцага Леапольда Вільгельма на чаплю»).

Літ.:

Смольская Н.Ф. Тенирс в собрании Эрмитажа. Л., 1961;

Davidson J.P. D.Teniers, the younger. London, 1980.

Д.Тэнірс. Паляванне эрцгерцага Леапольда Вільгельма на чаплю.

т. 16, с. 128

ТЭ́НІС, лаун-тэніс (ад англ. lawn лужок, газон + tennis, магчыма, ад франц. tenez вось вам, бярыце),

спартыўная гульня, мэта якой — пасыланне мяча ўдарамі ракеткі праз сетку на корце такім чынам, каб сапернік не змог правільна адбіць яго ў межы чужой паловы пляцоўкі. Спаборніцтвы праводзяцца адзіночныя і парныя (мужчынскія, жаночыя і змешаныя пары). Інвентар: ракетка (маса да 400 г, драўляная, метал. або пластмасавая), гумавы мяч, абклеены тканінай з ворсам (маса 57 г, дыяметр да 6,7 см).

Правобраз Т. — гульня з мячом, які перабівалі праз сетку далонню, што існавала ў 12—14 ст. у Англіі, Італіі, Францыі. Ракеткі выкарыстоўваюцца з пач. 16 ст. Сучасны Т. узнік у Вялікабрытаніі ў канцы 19 ст. Першыя правілы распрацаваны англічанінам У.​Уінгфілдам (1874). Назва лаун-Т. з’явілася ў 1875. Міжнар. федэрацыя Т. створана ў 1912 (Парыж). У 1896—1924 уваходзіў у праграму Алімп. гульняў. Чэмпіянатам свету сярод мужчынскіх каманд лічыцца штогодні розыгрыш Кубка Дэвіса (засн. ў 1900 амерыканцам Д.​Дэвісам). Чэмпіянатамі свету ў асабістым заліку (у мужчын і жанчын) лічацца: на травяных кортах — Уімблданскі турнір у Лондане (з 1877), на грунтавых — адкрыты чэмпіянат Францыі (Ралан Гарос) у Парыжы (з 1891). З 1970 праводзіцца неафіц. чэмпіянат свету, які складаецца з 12 папярэдніх турніраў ў розных краінах (96 удзельнікаў) і фінальнага (для 8 лепшых удзельнікаў). Чэмпіянаты Еўропы праводзяцца з 1968. Штогод праводзяцца спаборніцтвы (асабісты залік) на Кубак «Вял. шлема» — апошні ў сезоне турнір для 16 мацнейшых тэнісістаў па выніках 4 буйнейшых турніраў года (адкрытыя чэмпіянаты Аўстраліі, Францыі, ЗША і Уімблданскі турнір). Т. развіты ў большасці краін, найб. — у Аўстраліі, Вялікабрытаніі, Германіі, ЗША, Францыі, Швецыі і інш.

На Беларусі Т. развіваецца з 1921 (г. Віцебск, Мінск, Магілёў і інш.). 1-ы чэмпіянат Беларусі быў уключаны ў праграму I Усебел. свята фіз. культуры (1924). Шырокае развіццё набыў з 2-й пал. 1940-х г. У розыгрышы Кубка Дэвіса нац. каманда ўдзельнічае з 1994. У 1978 у Мінску здадзены ў эксплуатацыю Палац тэніса (з 1996 — Нацыянальны цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па тэнісе і настольным тэнісе Рэспублікі Беларусь). Сярод трэнераў найб. вызначыліся М.​Звераў, Г.​Краўкоў, Г.​Пятроў, А.​Эйдэльмян і інш., спартсменаў-тэнісістаў — Н.Барадзіна, Н.Зверава, С.Леанюк, В.​Барабаншчыкава, У.​Валчкоў, В.​Казакевіч, М.​Мірны, С.​Цяцерын і інш.

С.​А.​Каган.

т. 16, с. 128