Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭЛЕВІЗІ́ЙНЫ РАДЫЁСІГНА́Л,

радыёсігнал вяшчальнага тэлебачання. Складаецца з радыёсігналаў відарыса і гукавога суправаджэння (Т.р. лічбавага тэлебачання нясе таксама дадатковую інфармацыю). Фарміруецца на выхадзе тэлевізійнага перадатчыка, яго параметры вызначаюцца тэлевізійным стандартам.

т. 16, с. 115

ТЭЛЕВІЗІ́ЙНЫ СТАНДА́РТ,

комплекс норм і патрабаванняў, якім адпавядаюць перадавальная і прыёмная апаратура сетак тэлевізійнага вяшчання, а таксама тэлевізійны радыёсігнал, што перадаецца па гэтай сетцы. Т.с. рэгламентуе колькасць радкоў тэлевізійнай разгорткі, лік палёў і кадраў, перададзеных за 1 с, паласу частот тэлевізійных сігналаў, рознасць нясучых частот гукавога суправаджэння і відарыса, размеркаванне тэлевізійных каналаў і інш.

т. 16, с. 115

ТЭЛЕВІЗІ́ЙНЫ ТЭА́ТР,

від экраннага тэлевізійнага мастацтва, эстэт. прыроду якога вызначае сінтэз уласна тэатр. мастацтва (у яго драматургічным, рэжысёрскім, акцёрскім і сцэнаграфічным увасабленнях) і вобразна-выразных сродкаў тэлебачання. Спецыфічнасць тэлебачання як сродку масавай камунікацыі ўплывае на сац. функцыянальнасць Т.т., абумоўлівае яго культ. прызначэнне. Асн. маст. твор Т.т. — тэлевізійны спектакль.

Правобразам Т.т. быў кінафільм-спектакль, які ў канцы 1940-х—50-я г. выкарыстоўваўся на тэлебачанні як прамая трансляцыя спектакля з т-ра, потым са студыі. Выкарыстоўвалася і такая форма рэтрансляцыі спектакля, як здымка з манітора на кінаплёнку. У канцы 1950 — пач. 1960-х г. асвойваўся тэлевізійны спосаб паказу ў прамым эфіры. Гэта быў перыяд станаўлення драм. Т.т., маст. структура якога складвалася пад уплывам тэлевізійных інфарм. і дакумент. жанраў. Імкненне да арыгінальнай драматургіі, зварот да п’ес, якія не ставіліся на тэатр. сцэне, экранізацыя літ. твораў выклікалі паяўленне разнавіднасцей тэлевізійнага спектакля: дакумент. драма, гіст. і сямейная хронікі, публіцыст. рэпартаж, літ. кампазіцыя з аўтарскім каментарыем, інсцэніроўка паэт. і празаічных літ. твораў, спектакль-маналог і інш. У 1970-я г. тэлевізійны спектакль здымаўся на відэаносьбітах мнагакамерным метадам з шырокім выкарыстаннем тэхн. спецэфектаў. Побач з драм. тэлеспектаклем ствараліся тэлеопера, тэлеаперэта, тэлебалет.

На Беларусі Т.т. узнік у 2-й пал. 1950-х г. (першыя спектаклі створаны ў 1957 на Рэсп. студыі тэлебачання, у 1961 на Гомельскай і Віцебскай, у 1971 на Брэсцкай абл. студыях). Яго развіццё звязана з пошукамі эстэт. мовы тэлевізійнага відовішча, асваеннем стацыянарнай тэлевізійнай тэхнікі. У спектаклях «Брат мой, вораг мой» паводле М.​Уілсана, «Маленькія трагедыі» А.​Пушкіна, «Сымон-музыка» паводле Я.​Коласа, «Суд» У.​Галубка, «Млын на Сініх Вірах» У.​Караткевіча і «Якаў Багамолаў» М.​Горкага вяліся пошукі тэхн. вырашэння драм. дзеяння, разгорнутага ў студыйным павільёне невял. плошчы; важную ролю адыгрывалі папярэдняя распрацоўка рэжысёрам рэжыму здымкі буйным планам і мантажная перабіўка эпізодаў, што перадаваліся ў эфір спосабам прамой трансляцыі. Вял. ўвага аддавалася афармленню, выраслі патрабаванні да акцёрскага майстэрства, моўных, мімічных і пластычных сродкаў выразнасці, ігры на камеру і г.д. Ішло комплекснае асэнсаванне эстэт. вопыту тэатр. мастацтва і яго асваенне на тэлеэкране. У сярэдзіне 1960-х г. практыкаваліся трансляцыі тэатр. спектакляў непасрэдна з залы, ствараліся арган. ўмовы для самараскрыцця акцёраў на звыклай сцэн. пляцоўцы. Адначасова развіваўся студыйны спектакль. Адмова ад грувасткага афармлення дазволіла забяспечыць свабоднае перамяшчэнне тэлекамер, наблізіцца да акцёра, уключаць у дзеянне кінакадры, фатаграфіі і інш. Творчыя знаходкі дапамаглі пашырыць жанравую палітру тэлепастановак, надаць ім самабытнае нац. адценне. Спектаклі «Соцкі падвёў» паводле Я.​Коласа, «Сэрца на далоні» і «Трывожнае шчасце» паводле І.​Шамякіна, «Трэцяе пакаленне» паводле К.​Чорнага, «Людзі на балоце» паводле І.​Мележа, «Прымакі» Я.​Купалы, «Збянтэжаны Саўка» Л.​Родзевіча прадоўжылі традыцыі псіхал. драмы, нар. камедыі, трагікамедыі, раскрылі на тэлеэкране асаблівасці нац. акцёрскай школы. Творчы працэс стварэння тэлеспектакля набыў прафес. рысы. Увасоблены гіст. хроніка А.​М.​Талстога і П.​Шчогалева «Змова імператрыцы» — «Крах», псіхал. драма Г.​Гаўптмана «Ткачы», тэлеопера «Ранак» Г.​Вагнера. У 1970-я г. развівалася універсальная форма тэлеспектакля — відэафільм. Гэты перыяд характарызаваўся пошукамі ў сферы маст. умоўнасці, відовішчнасці, вобразнасці эстэт. мовы. У рэпертуары значнае месца займалі творы бел. аўтараў, больш глыбокае адлюстраванне набыла экранная рэпрадукцыя тэатр. спектакля («Трыбунал» А.​Макаёнка ў паст. Бел. т-ра імя Я.​Купалы). Выпрацоўваліся новыя прынцыпы інсцэнізацыі прозы, паэзіі і драмы праз жанрава-маст. структуры літ. кампазіцыі і літ. мантажу. Выкарыстоўваліся стылявыя прыёмы дакументальна-публіцыст. тэлебачання: дыялагічныя формы паказу, персаніфікаваныя вобразы каментатара ці чытальніка, лаканічнасць і сімвалізацыя афармлення. Адначасова з пастаноўкамі ў жанры псіхал. драмы («Сустрэчы і ростані» паводле твораў Мележа, «Дажыць да світання» паводле В.​Быкава, «Тэатр купца Япішкіна» Е.​Міровіча) ствараліся экранізацыі ў жанры літ. т-ра. На адбор літ. твора і трактоўку яго зместу ўплывалі тэндэнцыі тэлевізійнай публіцыстыкі («Амерыка здалёку і зблізку» паводле нарысаў К.​Кірэенкі), тэлевізійнай апавядальнасці («Кніганоша» паводле апавяданняў Караткевіча), тэлевізійнай індывідуалізацыі ўнутр. героя («Перакрыжаванні» паводле паэмы Я.​Коласа «Сымон-музыка», «Абсяг» паводле кнігі вершаў Р.​Барадуліна). Укараненне ў 1980-я г. новай партатыўнай электроннай тэхнікі і камп’ютэрнага нелінейнага мантажу пашырыла выяўл. магчымасці экрана. Новую хвалю набыло рэпрадуктаванне адметных спектакляў бел. т-раў: «Апошні шанц» Быкава, «Брама неўміручасці» К.​Крапівы, «Зацюканы апостал» А.​Макаёнка (усе т-р імя Я.​Купалы), «Вяртанне ў Хатынь» паводле А.​Адамовіча (Дзярж. рус. драм. т-р), «Паядынак» М.​Матукоўскага (Бел. т-р імя Я.​Коласа). Створаны арыгінальныя спектаклі-экранізацыі бел. літ. твораў: «Колькі лет, колькі зім!» паводле паэмы А.​Вярцінскага, «Плач перапёлкі» паводле І.​Чыгрынава, «Сіняя, сіняя» і «Лісты каштана» паводле аповесцей Караткевіча, «Траянскі конь» і «Пагарэльцы» Матукоўскага, «Чужая бацькаўшчына» паводле В.​Адамчыка, «Узлёт» А.​Дударава, «Машэка» Міровіча, «На перакрыжаваннях вайны» У.​Траццякова, «Сон» А.​Асташонка, «Я прыйшоў, каб назваць тваё імя» паводле паэзіі М.​Бсісу, відэафільм-канцэрт «Варыяцыі на балетныя тэмы» Ю.​Чурко і інш. З 1989 форму маст. рэпрадуктавання тэатр. спектакляў пачаў удасканальваць творчы калектыў ВТА «Беларускі відэацэнтр». У яго рэпертуары лепшыя спектаклі нац. сцэны: «Страсці па Аўдзею» У.​Бутрамеева. «Звон не малітва» Чыгрынава, «Ідылія» паводле В.​Дуніна-Марцінкевіча, «Князь Вітаўт» Дударава (усе т-р імя Я.​Купалы), «На залатым возеры» Э.​Томпсана (рус. драм. т-р). Значная ўвага аддавалася прынцыпам захавання на экране сцэн. малюнка дзеяння і перадачы псіхал. стану акцёраў у электронным мантажы буйных планаў. Упершыню ажыццёўлена відэарэпрадуктаванне спектакля «Запіскі вар’ята» паводле Ф.​Дастаеўскага (Бел. дзярж. т-р лялек). Экранную інтэрпрэтацыю атрымалі творчыя здабыткі новых тэатр. калектываў («Чорны квадрат» паводле п’есы М.​Клімковіча ў паст. т-ра «Вольная сцэна»), У арыгінальных спектаклях «Белвідэацэнтра» 1990-х г. адлюстравана тэматыка, звязаная з адраджэннем каштоўнасцей нац. культуры: «Адна ноч» паводле Быкава, «Каўчэг Максіма Танка» Р.​Тармолы, відэабалет «Страсці» В.​Елізар’ева, відэаопера «Францыск Скарына» Дз.​Смольскага. У аб’яднанні «Тэлефільм» эстэт. традыцыі нац. Т.т. працягваюцца ў маст. кароткаметражным фільме «Пракляты ўтульны дом» У.​Халіпа, відэафільме-балеце «Спартак» М.​Волкава ў харэаграфіі Елізар’ева.

Т.т. значна паўплываў на вызначэнне нац. тэлебачаннем свайго месца ў культ. прасторы, на ўзаемапранікненне асаблівасцей маст., інфарм. і публіцыст. сегментаў вяшчання, на ўзнікненне навейшых забаўляльна-ігравых форм сучаснага тэлебачання, у аснове якіх прынцыпы тэатралізацыі рэчаіснасці, артыстызацыі паводзін журналістаў і вядучых у кадры, выкарыстанне пастановачных і сімвалізаваных прыёмаў у вырашэнні зместу разнастайных праграм.

Н.​Ц.​Фральцова.

т. 16, с. 115

ТЭЛЕВІЗІ́ЙНЫ ЦЭНТР,

комплекс збудаванняў з тэхн. абсталяваннем для падрыхтоўкі і перадачы праграм тэлевізійнага вяшчання. Бываюць праграмныя і перадавальныя. Асн. структурныя падраздзяленні праграмнага Т.ц. — апаратна-студыйны комплекс (тэлевізійныя студыі і тэхн. апаратныя відэазапісу, тэлекінапраекцыйная і інш.); перадавальнага — тэлевізійныя радыёперадатчыкі, электрасілавы і дапаможны цэхі і інш.

т. 16, с. 116

ТЭЛЕВЫМЯРЭ́ННІ, тэлеметрыя,

галіна тэлемеханікі, якая вывучае тэорыю, прынцыпы і тэхн. сродкі вымярэнняў на адлегласці фіз. велічынь, што характарызуюць які-н. працэс, з’яву прыроды ці стан жывога арганізма. Вынікі Т. у выглядзе кадзіраванага эл.- або радыёсігналу аўтаматычна перадаюцца з аб’екта кіравання (кантролю) на пункт кіравання для апрацоўкі на ЭВМ, рэгістрацыі і інш.

Адрозніваюць Т. бягучых значэнняў параметраў (перадаюцца іх неперарыўныя ці дыскрэтныя значэнні) і інтэгральных значэнняў параметраў (перадаюцца дыскрэтныя значэнні праз пэўныя прамежкі часу, напр., расходу электраэнергіі, паліва, газу). Правільнасць і надзейнасць работы вымяральнага тэлеметрычнага прыстасавання (сукупнасці пераўтваральных і вымяральных прылад з каналамі сувязі паміж імі) залежаць ад каналаў сувязі, якія бываюць акустычныя, аптычныя, гідраўлічныя і эл. (найб. пашыраныя) — правадныя, кабельныя і радыёрэлейныя лініі сувязі, а таксама радыёканалы. Вынікі Т. могуць быць прадстаўлены ў аналагавай (напр., з дапамогай стрэлачных вымяральных прылад, асцылографа) або ў лічбавай (напр., з дапамогай лічбавых індыкатараў) форме.

Літ.:

Проектирование и надежность систем автоматики и телемеханики. Мн., 1981.

М.​І.​Сарока.

т. 16, с. 116

ТЭЛЕГРА́Ф (ад тэле...+ ...граф),

1) скарочаная назва тэлеграфнай сувязі.

2) Прадпрыемства сувязі з комплексам станцыйнага абсталявання (тэлеграфныя апараты, тэлеграфныя станцыі, апаратура для ўтварэння каналаў сувязі, камутатары, крыніцы сілкавання і інш.), тэлеграфнымі каналамі ў правадных або радыёлініях сувязі і службамі, якія ажыццяўляюць перадачу, прыём і апрацоўку тэлеграфных паведамленняў, дастаўку іх адрасатам, абслугоўванне тэхн. збудаванняў і прыстасаванняў. Забяспечваюць непасрэдную сувязь з гар. аддзяленнямі і раённымі вузламі сувязі, а таксама з абанентамі (гл. Абаненцкае тэлеграфаванне).

т. 16, с. 116

ТЭЛЕГРАФІ́Я (ад тэле... + ...графія),

галіна навукі і тэхнікі, якая ахоплівае вывучэнне прынцыпаў пабудовы тэлеграфнай сувязі, распрацоўку спосабаў і апаратуры перадачы і прыёму тэлегр. сігналаў, а таксама ацэнку якасці перадачы інфармацыі па тэлегр. каналах сувязі. З дапамогай Т. перадаюцца на вял. адлегласці літарна-лічбавыя тэксты (літарадрукавальная Т.) ці нерухомыя адлюстраванні (фотатэлеграфія, або факсімільная сувязь), а таксама вядуцца дакументальныя перагаворы.

Уключае раздзелы: коды тэлеграфныя; канцавая тэлегр. апаратура (тэлеграфныя апараты, у т. л. літарадрукавальныя апараты і факсімільныя апараты, трансмітэры, рэперфаратары і інш.); тэлегр. каналы і сеткі (з тэлеграфнымі станцыямі і інш.). У літарадрукавальнай Т. з дапамогай тэлегр. апарата алфавіт паведамлення пераўтвараецца ў паслядоўнасць сігналаў — імпульсаў пастаяннага або пераменнага току пэўнай велічыні і працягласці, якія перадаюцца па правадных, кабельных, аптычных і інш. лініях сувязі. На прыёмным баку паслядоўнасць імпульсаў уздзейнічае на прыёмны тэлегр. апарат, які друкуе тэкст. Пры тэлеграфаванні пераменным токам выкарыстоўваюцца розныя віды мадуляцыі ваганняў, для пераўтварэння знакаў перадавальных паведамленняў у кодавыя словы — міжнародны код № 2 (МТК-2), які ў краінах СНД дапоўнены рус. алфавітам. Скорасць тэлеграфавання вызначаецца ў бодах. Для лепшага выкарыстання ліній сувязі выкарыстоўваецца дуплекснае (сустрэчнае) тэлеграфаванне, якое дае магчымасць адначасова весці перадачу і прыём на адным канале сувязі (гл. Дуплексная сувязь). У фарміраванні адзінай інфармацыйнай прасторы роля Т. зменшылася ў сувязі з шырокім укараненнем тэлематыкі (відэатэкс, тэлефакс і г.д.) і глабальнай сеткі перадачы даных — Інтэрнета.

Развіццю Т. садзейнічалі працы і вынаходствы П.Л.Шылінга, С.Ф.Б.Морзе, Б.С.Якобі, Э.В.Сіменса, Ж.М.Э.Бадо, Р.​Р.​Ігнацьева, А.​Ф.​Шорына, Л.​І.​Трэмля і інш.

Тэлеграфія: а — прылады тэлеграфа П.​Л.​Шылінга (1 — прыёмнік аднастрэлачны; 2 — прыёмнік шасцізначнага кода; 3 — перадатчык шасцізначнага кода; 4 — прыёмнік выкліку); б — друкавальны прыёмны апарат Морзе (1 — друкавальны дыск; 2 — рычаг, які прыцягваўся шпуляй 3 і прыціскаў дыск да папяровай стужкі); в, г — знешні выгляд і схема літарадрукавальнага апарата Б.​С.​Якобі (1 — электрамагніты; 2 — стужкі; 3 — сінхронныя колы з выгравіраванымі літарамі і лічбамі; 4 — лінія; К — кантакт, замыканнем якога перадаецца патрэбны знак паміж станцыямі I і II).

Літ.:

Усольцев А.Г. Телеграфия сегодня и завтра. М., 1971;

Павлова Г.Ф., Павлов К.М. Основы телеграфии и телеграфные аппараты. М., 1975;

Марценицен С.И., Новиков В.В. 150 лет отечественному телеграфу. М., 1982;

Сети связи: Каналообразующая и коммутационная телеграф. аппаратура: Справ. М., 1986;

Стеклов В.К. Телеграфия и системы передачи данных. М., 1988.

У.​М.​Сацута.

т. 16, с. 116

ТЭЛЕГРА́ФНАЯ СТА́НЦЫЯ,

комплекс абсталявання, прызначаны для камутацыі каналаў сувязі тэлегр. сеткі. На Т.с. арганізуюцца часовыя злучэнні канцавых пунктаў тэлегр. сеткі ў працэсе тэлеграфнай сувязі. Злучэнні наладжваюцца ўручную аператарам-тэлеграфістам (на Т.с., абсталяваных тэлегр. камутатарамі) або аўтаматычна (на Т.с. з аўтам. камутацыйнымі ўстройствамі).

т. 16, с. 116

ТЭЛЕГРА́ФНАЯ СУ́ВЯЗЬ,

перадача на адлегласць літарна-лічбавых паведамленняў (тэлеграм) з абавязковым запісам іх у пункце прыёму; від электрасувязі. Забяспечвае хуткасць перадачы паведамленняў і іх дакументальнасць.

Паводле прызначэння і характару інфармацыі, што перадаецца, адрозніваюць Т.с. агульнага карыстання, абаненцкае тэлеграфаванне, ведамасную і факсімільную сувязь. Ажыццяўляецца з дапамогай тэлеграфных апаратаў дваічнымі сігналамі пастаяннага току, сігналамі пераменнага току, якія мадуляваны па частаце, радыёсігналамі. Выкарыстоўваецца для перадачы тэлеграм, лічбавай інфармацыі, навін для прэсы, радыё, тэлебачання, вядзення дакументаваных перагавораў, таксама перадачы даных. Эл. тэлеграф вынайшаў П.Л.Шылінг у 1832 (у 1836 пабудаваў эксперыментальную лінію ў Пецярбургу). У 1844 у ЗША ўведзена ў эксплуатацыю лінія Т.с., абсталяваная тэлегр. Морзе апаратамі. У сярэдзіне 19 ст. з’явіліся міжнар. і міжкантынентальныя тэлегр. лініі.

На Беларусі лінія Т.с. пачала працаваць у 1859. У 1947 створана рэсп. сетка абаненцкага тэлеграфавання, у 1979 — міжнар. сетка Тэлекс, у 1996 уведзена перадача даных (звязана з сусветнай сеткай Інтэрнет). Гл. таксама Сувязь.

М.​П.​Малочка.

т. 16, с. 116

ТЭЛЕГРА́ФНЫ АПАРА́Т,

апарат для перадачы і прыёму тэлегр. паведамленняў у працэсе тэлеграфнай сувязі. Звычайна складаецца з перадатчыка і прыёмніка; у яго склад могуць уваходзіць рэперфаратарная і трансмітэрная прыстаўкі, аўтаадказчык і аўтастоп. Увод інфармацыі ажыццяўляецца ўручную з клавіятуры (як у персанальнай ЭВМ) або аўтаматызавана з выкарыстаннем счытвальнага прыстасавання (трансмітэра). З 1970-х г. выкарыстоўваюцца электронна-мех. Т.а. з паўправадніковымі прыладамі. Большасць Т.а. — літарадрукавальныя (тэлетайпы) і факсімільныя апараты; асн. тып Т.а. — стужачны і рулонны стартстопны апарат.

Першы практычна прыдатны Т.а. (эл.-магн. тыпу) вынайшаў у 1832 П.Л.Шылінг. Паведамленні запісваліся ў выглядзе ламанай лініі (пішучыя Т.а.) або кропак і працяжнікаў (у Морзе апаратах, распрацаваных у 1837). Больш дасканалымі сталі эл.-магн. літарадрукавальныя апараты, створаныя Б.С.Якобі (1950), Д.​Э.​Юзам (1855), Ж.М.Э.Бадо (1876, гл. Бадо апарат) і інш. З 1960 у якасці літарадрукавальных выкарыстоўваюцца стартстопныя Т.а. Іх перадатчык (уключае клавіятуру, шыфратар, размеркавальнік і інш.) фарміруе і пасылае ў канал сувязі тэлегр. сігналы ў адпаведнасці з кодам тэлеграфным (МТК-2); прыёмнік (мае прыёмны электрамагніт, дэшыфратар, друкавальны механізм) прымае сігналы і друкуе адпаведныя ім знакі. У тэлеграфных сетках выкарыстоўваюцца стартстопныя электроннамех. рулонныя Т.а. F2000, F2500 і інш.

І.​У.​Косціна.

Тэлеграфны апарат: а — наборныя лінейкі перадавальнага тэлетайпнага апарата (1 — літары, якімі набіраецца тэкст; 2 — наборныя лінейкі, датыканне ці недатыканне да якіх рычагоў 3 дае код пэўнай літары); б — прынцып дзеяння тэлетайпа (1 — клавіша літары з рычагом; 2 — наборныя лінейкі; 3 — стужка, на якой адбіваецца націснутая літара ці лічба).

т. 16, с. 117