Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТРЫ́ТЫЙ (лац. Tritium),

звышцяжкі радыенуклід вадароду з масавым лікам 3. Абазначаецца T або ​3H. Ядро Т. — трытон складаецца з пратона і 2 нейтронаў перыяд паўраспаду 12,35 года (β-выпрамяняльнік). Прыродны Т. у нязначнай колькасці ўтвараецца ў верхніх слаях атмасферы ў выніку ўзаемадзеяння касм. выпрамянення пераважна з ядрамі азоту (​14N + n = ​3T + 3​4Ne) і кіслароду; у прыроднай вадзе на 10​18 атамаў ​1H прыпадае ад 1 да 150 атамаў Т. Адкрыты ў 1934 Э.Рэзерфардам з супрацоўнікамі; назва ад грэч. tritos — трэці.

У звычайных умовах Т. — газ (tкіп -248,12 °C); малекулы двухатамныя T2. З кіслародам узаемадзейнічае пры пакаёвай т-ры з прычыны β-распаду; звышцяжкая вада T2O мае 101,55 °C, шчыльн. 1214,59 кг/м³ (20 °C). У прам-сці атрымліваюць у ядз. рэактарах пры апрамяненні літыю нейтронамі. Выкарыстоўваюць як кампанент паліва для тэрмаядз. сінтэзу, ізатопны індыкатар у хіміі, біялогіі, медыцыне. геафізіцы. Газападобны Т. па радыетаксічнасці адносіцца да групы Г (гл. Радыеактыўнае рэчыва); небяспечны пры пападанні ў арганізм праз скуру, лёгкія, з ежай і вадой.

Літ.:

Беловодский Л.Ф., Гаевой В.К., Гришмановский В.И. Тритий. М., 1985.

т. 16, с. 7

ТРЫУМВІРА́Т [лац. triumviratus ад tres (trium) тры + vir муж],

у Старажытным Рыме: 1) калегія з 3 асоб (трыумвіраў), прызначаных ці выбраных для рэалізацыі пэўных мэт (напр., у 133 да н.э. для правядзення зямельнай рэформы Тыберыя Гракха).

2) У час грамадз. войнаў у 1 ст. да н.э. саюз 3 паліт. ваен. дзеячаў, створаны з мэтай захопу і падзелу ўлады. 1-ы Т. у 60 (або 59) — 53 да н.э. паміж Юліем Цэзарам, Гнеем Пампеем, Ліцыніем Красам, якія, зрабіўшы сваёй апорай легіёны, падзялілі паміж сабой і прыхільнікамі дзярж. пасады, праводзілі ў сваіх інтарэсах законы. Вядучая роля ў 1-м Т. належала Цэзару. Пасля гібелі Ліцынія Краса і абвастрэння адносін паміж Пампеем і Цэзарам 1-ы Т. распаўся. 2-і Т. 43—36 (фармальна да 31 да н.э.) заключаны паміж Гаем Аўгустам, Маркам Антоніем і Лепідам супраць рэспубліканцаў на чале з Маркам Брутам і Касіем. Каміцыі зацвердзілі надзвычайныя паўнамоцтвы трыумвіраў, якія выкарысталі іх для арганізацыі праскрыпцый і падзелу правінцый. Гэты Т. распаўся з-за супярэчнасцей паміж трыумвірамі, гал. чынам паміж Актавіянам і Антоніем.

А.​Г.​Зельскі.

т. 16, с. 7

ТРЫУ́МФ (ад лац. triumphus),

1) у Старажытным Рыме ўрачыстае ўваходжанне ў сталіцу палкаводца-пераможцы з войскам. Прызначаўся сенатам і з’яўляўся вышэйшай ваен. узнагародай. Трыумфальнае шэсце (ад Марсавага поля да храма Юпітэра на Капітоліі) пачыналі сенатары і магістраты, пасля рухалася калясніца, запрэжаная чацвёркай белых коней, на якой стаяў трыумфатар з лаўровым вянком і атрыбутамі Юпітэра. Пасля ішлі музыкі, войска, неслі здабычу, вялі палонных. На Капітоліі трыумфатар прыносіў ахвяры Юпітэру. Імёны трыумфатараў запісвалі ў трыумфальныя фасты. У асобных выпадках у гонар перамогі ўзводзілі трыумфальныя аркі. У Рыме праводзіліся таксама малыя Т. — авацыі.

2) У пераносным сэнсе — бліскучы поспех, урачыстасць з нагоды выдатнай перамогі.

А.​Г.​Зельскі.

т. 16, с. 8

ТРЫФАЛІЯ́ТА, панцырус (Poncirus trifoliata),

кветкавая расліна сям. рутавых. Радзіма — Паўн. Кітай. Трапляецца ў зарасніках, па абочынах дарог. У культуры ў Паўн. Амерыцы, на Каўказе, у Японіі.

Лістападныя кусты выш. да 3 м. Сцёблы зеленавата-шэрыя, маюць буйныя (даўж. да 7 см) пазушныя калючкі. Лісце чаргаванае, трайчастае, з зубчастым краем. Кветкі амаль сядзячыя, дыяметрам 3—8 см, белыя. Плод — гесперыдый (ягадападобны), дыяметрам 4—6 см, шматнасенны, залаціста-жоўты, аксамітна-апушаны, з горка-кіслай мякаццю, неядомы. З пладоў атрымліваюць сок, які мае да 5% лімоннай к-ты. У селекцыі Т. выкарыстоўваюць як карлікавую, марозаўстойлівую прышчэпу для цытрусавых. Вядомы гібрыды (у т. л. прыродныя) Т. з апельсінам (цытранж), кумкватам (цытрумкват), мандарынам (цытрандарын) і інш. Харч., дэкар. расліны.

Трыфаліята.

т. 16, с. 8

ТРЫ́ФАНАЎ Аляксандр Георгіевіч (н. 12.9.1950, г. Верхняя Салда Свярдлоўскай вобл., Расія),

бел. вучоны ў галіне цеплафізікі і энергетыкі. Д-р тэхн. н. (1994). Скончыў Уральскі політэхн. ін-т (1973). З 1977 у Ін-це праблем энергетыкі Нац. АН Беларусі, адначасова з 2000 у Бел. тэхнал. ун-це. Навук. працы па цеплафізіцы і матэм. мадэліраванні працэсаў цепла- і масаабмену для мнагафазных сістэм. Распрацаваў мадэлі, алгарытмы і выліч. праграмы для разліку працэсаў цепла- і масапераносу ў мнагафазных сістэмах дастасоўна да энергетыкі і экалогіі. Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1982.

Тв.:

Влияние кинетики химических реакций на теплообмен от капли к потоку // Экспериментальные и теоретические исследования тепломассопереноса при течении диссоциирующих газов в каналах. Мн., 1983;

Моделирование подвижных границ и поверхностей раздела в реальных водных системах (разам з А.​А.​Андрыжыеўскім, А.​А.​Міхалевічам) // Инженерно-физ. журн. 1996. Т. 69, № 6.

М.​П.​Савік.

т. 16, с. 8

ТРЫ́ФАНАЎ Юрый Валянцінавіч (28.8.1925, Масква — 28.3.1981),

рускі пісьменнік. Скончыў Літ. ін-т імя М.​Горкага ў Маскве (1949). Друкаваўся з 1947. Раманы «Студэнты» (1950; Дзярж. прэмія СССР 1951), «Нецярплівасць» (1973) пра нарадавольцаў. У «маскоўскіх» псіхал. аповесцях «Абмен» (1969), «Іншае жыццё» (1975), «Дом на набярэжнай» (1976), «Стары» (1978), дакумент.-мемуарнай кнізе пра рэв. дзейнасць свайго бацькі «Водбліск вогнішча» (1965), публіцыстыцы (кн. «Як слова наша адгукнецца...», апубл. 1985) і інш. роздум пра лёс пакалення і сувязь часоў, рэвалюцыю і грамадз. вайну, паліт. рэпрэсіі. Сярод інш. твораў: раманы «Спатоленне смагі» (1963, аднайм. фільм 1965), аўтабіягр. аповесць «Час і месца» (1981, не завершана), зб-кі апавяданняў і нарысаў на спарт. тэмы «У канцы сезона» (1961), «Факелы на Фламініо» (1965), «Гульні прыцемкам» (1970), сцэнарый фільма «Хакеісты» (1965). На бел. мову аповесць Т. «Папярэднія вынікі» пераклаў А.​Жук, апавяданне «Смерць у Сіцыліі» У.​Шахавец.

Тв.:

Собр. соч. Т. 1—4. М., 1985—87;

Избранное. Мн., 1983.

Літ.:

Иванова Н.Б. Проза Юрия Трифонова. М., 1984;

Оклянский Ю.М. Юрий Трифонов: Портрет-воспоминание. М., 1987.

Ю.В.Трыфанаў.

т. 16, с. 8

ТРЫФО́РЫУМ, трыфорый (позналац. triforium ад лац. tri- у складаных словах — тры + foris дзверы, уваход) у архітэктуры,

трохчасткавае аркаднае акно або арачны праём. Характэрны для зах.-еўрап. архітэктуры раманскага і гатычнага стыляў, дзе Т. таксама наз. ў культавых збудаваннях вузкія галерэі над бакавымі нефамі, адкрытыя ў цэнтральны трайнымі ці двайнымі арачнымі праёмамі; часам аркі Т. выконвалі толькі дэкар. функцыю (сцен за імі няма). Т.-вокны пашыраны ў 19 — пач. 20 ст. ў пабудовах стыляў несапраўднай готыкі, псеўдарус., мадэрн. Аздабляліся архівольтамі, вітражамі. Прасценкі паміж праёмамі Т. вырашаліся ў выглядзе невысокіх калон з базамі і ажурнымі капітэлямі. Часам завяршэнне Т. аздаблялася ляпной арнаментыкай. Матывы Т. выкарыстоўваліся і ў 1950-я г.

Трыфорыум.
Трыфорыум на фасадзе касцёла Сымона і Алены (Чырвонага) у Мінску.

т. 16, с. 8

ТРЫФТО́НГ (ад грэч. tri трох + phthongos голас, гук),

складаны галосны гук, які ўключае тры элементы, што ўтвараюць адзін склад. Характэрны пераважна для моў, якія маюць дыфтонгі. Звычайна маюць такую ж працягласць, што і дыфтонг. Найб. вывучаны Т. англ. мовы.

т. 16, с. 8

ТРЫХАГРА́МЫ (Trichogramma),

род насякомых сям. трыхаграматыдаў надсям. хальцыд падатр. паразітычных сцяблістабрухіх перапончатакрылых. Каля 60 відаў. Пашыраны на ўсіх мацерыках, акрамя Антарктыды. На Беларусі трапляюцца Т.: звычайная, або жоўтая ці хваёвая (T. evanescens), лясная (T. embryophagum), пладовая (T. pallida).

Даўж. да 0,9 мм. Афарбоўка ад бледна-жоўтай да цёмна-бурай. 2 пары празрыстых крылаў. Вочы чырвоныя. Брушка вельмі рухомае, з яйцакладам на канцы. Самка адкладвае яйцы ў яйцо інш. насякомага ці павука, дзе яны развіваюцца. Развіццё з поўным ператварэннем. Некалькі пакаленняў за год. Дарослыя кормяцца нектарам кветак. Разводзяць Т. як сродак біял. барацьбы з насякомымі-шкоднікамі.

Трыхаграмы: 1 — імага; 2 — самка заражае яйцо капуснай соўкі; 3 — заражаныя яйцы соўкі.

т. 16, с. 8

ТРЫХАМАНА́ДЫ (ад грэч. trichoma валасы),

род прасцейшых атр. трыхаманадыд падтыпу жгуцікавых. Некалькі дзесяткаў відаў. Паразіты жывёл (малпаў, коней, кароў і інш.), таксама чалавека.

Даўж. 5—40 мкм. На пярэднім канцы цела 3—5 свабодных жгуцікаў, адзін жгуцік праходзіць уздоўж цела і злучаецца з яго паверхняй ундуліруючай мембранай. 1 ядро. Рухомыя. Размнажэнне падоўжаным дзяленнем. Пад уздзеяннем неспрыяльных умоў Т. прымаюць шарападобную форму. Кормяцца бактэрыямі ўсёй паверхняй цела. Выклікаюць трыхаманоз.

Трыхаманада ангуста: 1 — ундуліравальная мембрана; 2 — адзін з пярэдніх жгуцікаў; 3 — ядро; 4 — задні жгуцік.

т. 16, с. 9