Verbum

САЧАВІ́ЦА, сачыўка (Lens),

род кветкавых раслін сям. бабовых. Каля 10 відаў. Пашыраны ў Міжземнамор’і, Зах. Азіі, Паўд. Еўропе. У культуры — С. харчовая, або звычайная (L. culinaris), вядомая з неаліту. Вырошчваецца ва ўсіх земляробчых раёнах, акрамя Аўстраліі і Паўн. Амерыкі. У Расіі — з 14 ст.

С. харчовая — аднагадовая травяністая расліна выш. 20—75 см. Сцёблы баразнаватыя, прамыя або ўзыходныя. Лісце складанае, парнаперыстае, з вусікамі. Кветкі белыя, ружовыя, фіялетавыя, у пазухах лісця. Плод — боб. Насенне мае да 35% бялку, каля 60% крухмалу, да 2,5% алею. Выкарыстоўваецца ў вытв-сці бялковых прэпаратаў, каўбас, кансерваў, кандытарскіх вырабаў. Салома і мякіна — корм ’для жывёл. Харч., кармавая расліна.

В.​М.​Прохараў.

т. 14, с. 218

СА́ЧАК (Міхаіл Рыгоравіч) (н. 10.1.1929, в. Варонічы Слонімскага р-на Гродзенскай вобл.),

бел. вучоны ў галіне хірургіі. Д-р мед. н. (1976), праф. (1978). Засл. дз. нав. Беларусі (1981). Скончыў Віцебскі мед. ін-т (1955), з 1966 працуе ў ім (з 1979 рэктар, з 1996 заг. кафедры). Навук. працы па пытаннях таракальнай хірургіі, праблемах рэактыўнасці арганізма пры пасляаперацыйных гнойных ускладненнях.

Тв.:

Послеоперационные осложнения абдоминальной хирургии. Мн., 1986;

Изолированная бифуркация трахеи. Мн., 1992 (разам з У.​П.​Харчанкам, У.​У.​Анічкіным).

т. 14, с. 218

СА́ЧАНКА (Барыс Іванавіч) (15.5.1936, в. Вялікі Бор Хойніцкага р-на Гомельскай вобл. —5.7.1995),

бел. пісьменнік. Брат І.​І.​Сачанкі. У 1943 з бацькамі вывезены ў Германію. Скончыў БДУ (1960). Працаваў у час. «Полымя», сакратаром Саюза бел. пісьменнікаў, у выд-ве «Мастацкая літаратура». У 1993—95 гал. рэдактар выд-ва «Беларуская Энцыклапедыя». Друкаваўся з 1956. Першы зб. прозы «Дарога ішла праз лес» (1960). Чалавек на вайне, жыццё вёскі, маральна-этычныя дачыненні людзей — тэмы ранняй творчасці. Гіст. мінулае палескага краю раскрыта ў аповесцях «Варэйка Золата» (1964), «Англіцкая сталь» (1966), «Дыярыуш Мацея Белановіча» (1976). Пра Вял. Айч. вайну аповесці «Палон» (1962), «Пакуль не развіднела» (1965), «Апошнія і першыя» (1966), «Аксана» (1968), раман «Чужое неба» (1975). У трылогіі «Вялікі лес» (1979—83) асэнсаванне прац. і ратнага подзвігу народа ва ўмовах акупацыі. Тэма Чарнобыля ў «Запісках аб радыяцыі» (нап. 1986—90), аповесцях «Родны кут» і «Еўка» (1987). У творах «Не на той вуліцы» (1974) і «Запіскі Занядбайлы» (1977), «Без пяці мінут «прахвесар» (1983) выкрываў мяшчанства, прыстасавальніцтва, графаманства, розныя аспекты побыту гараджан. Дзярж. прэмія Беларусі імя Я.​Коласа 1982 за кн. прозы «Ваўчыца з Чортавай Ямы» (1978), Літ. прэмія імя І.​П.​Мележа 1991 за кн. крытыкі і публіцыстыкі «Сняцца сны аб Беларусі...» (1990). Апублікаваў са сваімі каментарыямі малавядомыя або невядомыя творы Я.​Купалы, Я.​Коласа, В.​Ластоўскага, К.​Сваяка, Л.​Геніюш, У.​Жылкі, А.​Салаўя і інш. Склаў зб. паэзіі бел. эміграцыі «Туга па Радзіме» (1992), кн. ўспамінаў «На суд гісторыі» (1994) і інш. На бел. мову пераклаў аповесць Я.​Гуцалы «Школьны хлеб», П.​Андрэева (П.​Абрасімава) «Аповесць пра майго сябра», кн. апавяданняў і аповесцей І.​Андрыча «Трывожны год», п’есы А.​Салынскага, А.​Галіна і інш.

Тв.:

Выбр тв. Т. 1—2. Мн., 1981;

Выбр. тв. Т. 1—3. Мн., 1993—95;

Беларуская эміграцыя. 2 выд. Мн., 1991;

Трэцяе вока. Мн., 1992.

Літ.:

Савік Л.С. Пад мірным небам бацькаўшчыны. Мн., 1986.

Л.​С.​Савік.

т. 14, с. 218

СА́ЧАНКА (Іван Іванавіч) (н. 8.11.1938, в. Вялікі Бор Хойніцкага р-на Гомельскай вобл.),

бел. гісторык, публіцыст. Брат Б.​І.​Сачанкі. Д-р гіст. н. (1983), праф. (1984). У 1943 з бацькамі вывезены ў Германію. Скончыў БДУ (1965), дзе з 1970 працуе на ф-це журналістыкі (з 1978 нам. дэкана, адначасова з 1984 заг. кафедры). Даследуе публіцыстыку бел. пісьменнікаў. Адзін з аўтараў падручніка «Гісторыя беларускай журналістыкі» (1979, з Р.​В.​Булацкім, С.​В.​Говіным), адзін са складальнікаў «Хрэстаматыі па гісторыі беларускай савецкай публіцыстыкі» (1974, з Булацкім).

Тв.:

Кузьма Чорны — публіцыст. Мн., 1972 (разам з Р.​В.​Булацкім);

Хто такія беларускія «патрыёты»? Мн., 1975;

Публіцыстыка беларускіх пісьменнікаў у гады Вялікай Айчыннай вайны. Мн., 1977;

Война и публицистика. Мн., 1980;

Меридианы дружбы. Мн., 1992 (разам з А.​В.​Шарапам).

т. 14, с. 219

САЧКО́ (Мікалай Сідаравіч) (н. 17.2.1921, в. Мядзведзеўка Джанкойскага р-на, Крым, Украіна),

бел. вучоны-эканаміст. Д-р эканам. н. (1965), праф. (1966). Засл. эканаміст Беларусі (1980). Скончыў Усесаюзны ін-т сав. гандлю (1945). З 1966 у Бел. політэхн. акадэміі (у 1966—88 заг. кафедры). Навук. працы па праблемах эканам. і сац. эфектыўнасці новай тэхнікі, тэхналогіі і арг-цыі прамысл. вытв-сці, удасканальвання планавання на прадпрыемствах, канцэнтрацыі вытв-сці ў прам-сці.

Тв.:

Специализация и кооперирование промышленности. М., 1960 (у сааўт);

Концентрация производства в промышленности. М., 1968;

Организация и оперативное планирование машиностроительного производства. Мн., 1977;

Сроки внедрения новой техники и эффективность производства. М., 1978;

Теоретические основы организации производства. Мн., 1997.

т. 14, с. 219

САЧНІ́,

у беларусаў тоўстыя мучныя бліны з начынкай. Наз. таксама хапуны. Скаромныя С. начыняюць мясам, тварагом або яйкамі, посныя — яблыкамі, вішнямі, макам і інш. Часта С. пяклі ў дарогу, бралі з сабой у поле. Такія С. вядомы на Пн Віцебшчыны. На Ушаччыне, у некаторых раёнах Магілёўшчыны С. пякуць з хлебнага цеста, якое яшчэ не падышло, без начынкі (гл. Скавароднік).

т. 14, с. 219

САЧО́К (Рыгор Іванавіч) (н. 4.9.1939, в. Зазерка Пухавіцкага р-на Мінскай вобл.),

бел. вучоны ў галіне геалогіі і геаграфіі. Д-р геагр. н. (1989). Скончыў БДУ (1960, 1970). У 1964—67 і 1978—90 у Ін-це геал. навук АН Беларусі, у 1970—78 у Бел. н.-д. геолагаразведачным ін-це. З 1990 у Ін-це праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі (заг. лабараторыі). Навук. працы па выкарыстанні колькасных і матэм. метадаў і камп’ютэрнага мадэліравання ў геал. і геагр. даследаваннях, сістэмна-структурнай метадалогіі аналізу ландшафтаў Беларусі.

Тв.:

Пространственно-временная структура гидрометеорологического режима Белоруссии и прилегающих регионов. Мн., 1980;

Математико-картографическое моделирование природных условий Белоруссии. Мн., 1984 (разам з Т.​Ф.​Цурковай);

Ацэнка ўздзеянняў на навакольнае асяроддзе: Тэорыя, метадалогія, фармалізацыя. Мн., 1994 (разам з В.​В.​Калядой).

т. 14, с. 219

САЧЫ́ЎКА,

род кветкавых раслін, тое, што сачавіца.

т. 14, с. 219

САЧЫ́ЎКІ,

вёска ў Іванаўскім р-не Брэсцкай вобл. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 13 км на ПнЗ ад г. Іванава, 135 км ад Брэста, 15 км ад чыг. ст. Янаў-Палескі. 350 ж., 138 двароў (2001). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, амбулаторыя, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну.

т. 14, с. 219

САЧЫ́ЎКІ (Carpodacus),

род птушак сям. ўюрковых атр. вераб’інападобных. 21 від. Пашыраны пераважна ў гарах Цэнтр. Азіі, 3 віды на ПнЗ Паўн. Амерыкі, 1 — у Еўропе. Жывуць у хмызняках і па ўзлесках. На Беларусі 1 від — С. звычайная (C. erythrinus), якая робіць пералёты да Індыі і Кітая.

Даўж. цела да 22 см, маса да 26 г. Самцы пераважна чырв., самкі буравата-шэрыя. Нясуць 3—6 яец. Кормяцца насеннем, ягадамі, зрэдку насякомымі.

Э.​Р.​Самусенка.

т. 14, с. 219