Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТРЫПСІ́Н,

стрававальны фермент пазваночных жывёл і чалавека. Сінтэзуецца клеткамі падстраўнікавай залозы ў форме неактыўнага папярэдніка — трыпсінагену. Удзельнічае ў расшчапленні бялкоў і прадуктаў іх частковага гідролізу.

Поліпептыд (складаецца з 223 амінакіслотных астаткаў). валодае процізапаленчым дзеяннем, паскарае зажыўленне гнойных ран, актывуе згусальнасць крыві, разбурае амярцвелыя тканкі. Выкарыстоўваецца ў медыцыне.

І.​М.​Семяненя.

т. 16, с. 6

ТРЫ́ПСЫ,

атрад насякомых, гл. Пузыраногія.

т. 16, с. 6

ТРЫПТАФА́Н,

C11H12N2O2, незаменная амінакіслата. Уваходзіць у састаў многіх бялкоў. У арганізме чалавека і жывёл не сінтэзуецца, паступае з бялкамі ежы. Т. багатыя печань, мяса, малако, яйкі.

Бясколерныя крышталі, малекулярная маса 204,22, tпл 293 °C. Удзельнічае ў сінтэзе бялку, фарміраванні яго другаснай структуры, папярэднік нікацінавай к-ты, сератаніну. Пад уплывам мікрафлоры ў тоўстым кішэчніку Т. ператвараецца ў таксічныя рэчывы — індол, скатол і інш. Сутачная патрэба дарослага чалавека 7 мг/кг. Ад нястачы ў ежы Т. развіваецца пелагра.

І.​М.​Семяненя.

т. 16, с. 6

ТРЫПУ́РА,

штат на У Індыі. На ПнЗ і Пд мяжуе з Бангладэш. Пл. 10,4 тыс. км². Нас. каля 3 млн. чал. (2001), пераважна бенгальцы. У гарадах жыве каля 10% насельніцтва. Адм. і гал. эканам. цэнтр — г. Агартала. Паўд. і цэнтр. частку займаюць невысокія горы (выш. да 523 м), на Пн ускраіна Гангскай раўніны. Клімат трапічны мусонны. У гарах — вечназялёныя і лістападныя трапічныя лясы. Развіта земляробства. Гал. культуры: рыс, джут, бавоўнік, чай, цукр. трыснёг. Лесараспрацоўкі. Пераважае дробная прам-сць і саматужныя промыслы па перапрацоўцы с.-г. прадуктаў і апрацоўцы драўніны.

т. 16, с. 6

ТРЫПУ́ТНІК (Plantago),

род кветкавых раслін сям. трыпутнікавых. Каля 260 відаў. Пашыраны пераважна ва ўмерана цёплых зонах абодвух паўшар’яў. На Беларусі 5 відаў Т.: вялікі (P. major), ланцэтны (P.lanceolata), стэпавы (P. stepposa), сярэдні (P. media), шурпаты (P. scabra). Трапляюцца каля жылля, уздоўж дарог (адсюль назва), на пустках, лугах.

Адна- ці шматгадовыя травяністыя расліны, радзей кусты і кусцікі. Лісце звычайна чаргаванае, часта збліжанае ў прыкаранёвую разетку, простае, вузкалінейнае або шырокаланцэтнае, суцэльнакрайняе, хвалістае ці зубчастае. Кветкі дробныя, у галоўках або каласах на верхавінках бязлістых стрэлак. Плод — каробачка. Насенне некат. відаў Т. (т.зв. блошнае семя) выкарыстоўваюць у медыцыне, тэкст. і папяровай прам-сці. Лек., тэхн., кармавыя расліны.

А.​М.​Скуратовіч.

Трыпутнік: 1 — вялікі; 2 — шурпаты; 3 — ланцэтны.

т. 16, с. 6

ТРЫПУ́ЦЬКА Юзаф (7.7.1910, в. Маліноўшчына Маладзечанскага р-на Мінскай вобл. — 1983),

шведскі мовазнавец-славіст. Скончыў гімназію ў Вілейцы (1929), Віленскі ун-т (1934). Выехаў у Хельсінкі выкладаць польскую мову. З 1940 ва ун-це г. Упсала (Швецыя), з 1966 праф. У працах «Мова Уладзіслава Сыракомлі» (т. 1—2, 1955—57), «Пра мову ўспамінаў Францішка Міцкевіча» (1970) адзначаў беларусізмы аўтараў, спасылаўся на працы Я.​Карскага, інш. бел. мовазнаўцаў. Аўтар працы пра слав., у т. л. бел., прыслоўі, бел. рэаліі ў творчасці Э.​Ажэшкі.

І.​У.​Саламевіч.

т. 16, с. 6

ТРЫ́ПЦІХ (ад грэч. triptychos трайны) у мастацтве, 1) трохстворкавы складзень.

2) Тры творы мастацтва (карціны, малюнкі, рэльефы і інш.), аб’яднаныя адзінай задумай і выкананыя ў адзіным стылі. У жывапісных творах сярэдняя частка Т. звычайна большага памеру, нясе асн. сэнсавую нагрузку.

Часам Т. выконваюць на адным палатне, падзеленым аправай на 3 часткі.

т. 16, с. 6

ТРЫР (Trier),

горад на ПдЗ Германіі, на р. Мозель, зямля Рэйнланд-Пфальц. Каля 150 тыс. ж. з прыгарадамі (2001). Вузел чыгунак і аўтадарог. Прам-сць: вінаробчая, тытунёвая, металаапр., эл.-тэхн., тэкст., абутковая. Цэнтр раёна вінаградарства і вінаробства. Ун-т. Музеі: зямлі Рэйнланд, Епіскапскі. Арх. помнікі: рым. — амфітэатр (каля 100), імператарскія тэрмы (каля 300), гар. вароты (пач. 4 ст., уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны), базіліка (1-я пал. 4 ст.); раманскія — сабор (4—18 ст.), дамы «Франкентурм» (11 ст.) і «Драйкёнігенгаўз» (пач. 13 ст.); гатычная царква (каля 1250), рэнесансавыя і барочныя будынкі.

Засн. рымлянамі ў 16 да н.э. як ваен. лагер на тэр. гальскага племя трэвераў (наз. Аўгуста Трэверорум, з 7 ст. Трэверыс, пазней Т.). Быў гал. населеным пунктам стараж.-рым. прав. Галія Белгіка, потым усёй прэфектуры Галія. З 475 пад уладай франкаў. З 9 ст. цэнтр архібіскупства. Паміж 1160 і 1190 атрымаў гар. права. У 15 ст. вольны імперскі горад. У 1473—1797 тут існаваў ун-т. З 1794 уладанне Францыі, гал. горад (да 1814) франц. дэпартамента Саар. У 1815 далучаны да Прусіі (Германія). Радзіма К.Маркса. У 2-ю сусв. вайну значна разбураны. Пасля вайны ў складзе франц. зоны акупацыі Германіі, з 1949 у ФРГ.

У.​Я.​Калаткоў (гісторыя).

т. 16, с. 7

ТРЫСАМІ́Я (ад грэч. tri- у складаных словах — тры + sōma цела),

наяўнасць у храмасомным наборы дыплоіднага арганізма адной або некалькіх лішніх храмасом, якія не гамалагічныя адна адной. З’яўляецца вынікам неразыходжання храмасом пры дзяленні клеткі. Звычайна Т. прыводзіць да паніжэння жыццяздольнасці, заган развіцця і гібелі арганізма, асабліва ў жывёл. У чалавека Т. па 21-й храмасоме выклікае Даўна хваробу. Гл. таксама Анеўплаідыя, Спадчынныя хваробы.

т. 16, с. 7

ТРЫСНЁГ (Phragmites),

род кветкавых раслін сям. метлюжковых (злакавых). 5 відаў. Пашыраны ў Еўропе, Азіі, Афрыцы і Паўд. Амерыцы. На Беларусі 1 від — Т. звычайны, або паўднёвы (Ph. australis, ці Ph. communis). Трапляецца на забалочаных лугах, ускрайках балот, па берагах вадаёмаў, у вадзе.

Шматгадовыя травяністыя карэнішчавыя расліны выш. 0,5—5 (6) м. Сцёблы прамастойныя, полыя, густа аблісцелыя, са шматлікімі міжвузеллямі. Лісце чаргаванае, лінейна-ланцэтнае, шыр. да 5 см, цвёрдае, завостранае. Суквецце — густая пірамідальная мяцёлка даўж. да 50 см. Размнажэнне пераважна вегетатыўнае. Ачышчае сцёкавыя воды. Ідзе на корм і подсціл жывёле. Багатыя крухмалам карэнішчы спажываюцца ў ежу. Выкарыстоўваецца як сыравіна для цэлюлозна-папяровай прам-сці (перспектыўны заменнік драўніны), як буд. матэрыял, паліва. Часам Т. няправільна наз. чаротам. Тэхн., кармавыя расліны.

В.​М.​Прохараў.

Трыснёг звычайны.

т. 16, с. 7