Verbum
анлайнавы слоўнікБеларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVuТРЫБАЛО́ГІЯ (ад
назва трыбатэхнікі ў Вялікабрытаніі (дзе ўзнікла ў 1960-я
ТРЫБАМЕ́ТРЫЯ (ад
метады вымярэнняў сіл або каэфіцыентаў знешняга трэння і зносу паверхняў, якія труцца. Трыбаметрычныя вымярэнні бываюць лабараторныя, пры якіх робіцца ацэнка сіл трэння і зносаўстойлівасці матэрыялаў, і натурныя, калі ацэньваецца пэўны вузел трэння.
Пры лабараторных выпрабаваннях карыстаюцца ўзорамі, якія маюць кропкавы або лінейны кантакт ці малыя плоскія паверхні. На ўзорах вызначаюць удз. сілу трэння і ўдз. знос, інтэнсіўнасць зносу ацэньваюць адносінамі таўшчыні зношанага слоя да пройдзенага шляху. Парог знешняга трэння ацэньваюць, даводзячы дадзеную пару (узор і контрцела) да задзірання — пашкоджання паверхні трэння пры рэзкім павышэнні сілы трэння і плаўнай змене скорасці або нагрузкі. Вынікі лабараторных выпрабаванняў пераносяць на рэальныя пары трэння з улікам падобнасці тэорыі. У рэальных машынах сілу трэння вымяраюць па змене т-ры вузла трэння, спажытай магутнасці на халастым рэжыме работы, значэнні моманту ці сілы трэння, вугле закручвання вала.
Літ.:
Гаркунов Д.Н. Триботехника. 2 изд.
Доценко В.А. Изнашивание твердых тел.
А.П.Ласкаўнёў.
ТРЫБАТЭ́ХНІКА (ад
Працэсы трэння пачалі вывучаць Г.Галілей і І.Ньютан, якія адкрылі
На Беларусі даследаванні па Т. вядуцца з 1960-х
Літ.:
Гаркунов Д.Н. Триботехника. 2 изд.
Костецкий Б.И. Трение, смазка и износ в машинах. Киев, 1970;
Икрамов У.А., Левитин М.А. Основы триботехники. Ташкент, 1984;
Акустические и электрические методы в триботехнике.
Горячева И.Г., Добычин М.Н. Контактные задачи в трибологии.
Чихос Х. Системный анализ в трибонике:
Трибология: Исслед. и приложения: Опыт США и стран СНГ.
Богданович П.Н., Прушак В.Я. Трение и износ в машинах.
А.П.Ласкаўнёў.
ТРЫБАФА́ТЫКА (ад
навукова-
У Т. сілавой называюць усякую сістэму, якая ўспрымае і перадае паўторна-пераменную нагрузку і ў якой адначасова рэалізуецца працэс трэння ў любым праяўленні (слізганні, качэнні, удары і
На Беларусі даследаванні па Т. вядуцца ў
Літ.:
Сосновский Л.А., Махутов Н.А. Трибофатика: износоусталостные повреждения в проблемах ресурса и безопасности машин. М.;
Гомель, 2000;
Слово о трибофатике.
Износоусталостные повреждения и их прогнозирование (трибофатика). Гомель, 2001.
Л.А.Сасноўскі.
ТРЫБАЭЛЕКТРЫ́ЧНАСЦЬ (ад
узнікненне электрычных зарадаў пры трэнні 2 разнародных цел.
У аснове Т. ляжаць кантактныя з’явы. Пры трэнні цвёрдых цел адбываецца пераразмеркаванне
ТРЫБО́НІКА (ад
назва трыбатэхнікі, пашыраная ў Францыі і
ТРЫБУ́НА (
1) узвышэнне для выступлення прамоўцы.
2) Збудаванне на плошчы (у час парада, дэманстрацыі), стадыёне з паступовым узвышэннем радоў з месцамі для публікі. Т.
ТРЫБУНА́Л (ад
1) судовая ўстанова ў
2) У Францыі ў перыяд рэвалюцыі канца 18
3) У першыя гады савецкай улады
4) У
ТРЫБУНА́Л ВЯЛІ́КАГА КНЯ́СТВА ЛІТО́ЎСКАГА,
вышэйшы апеляцыйны суд дзяржавы, пастановы якога мелі сілу пастаноў сойма. Створаны ў 1581, дзейнічаў з 1582. Складаўся з 46 суддзяў-дэпутатаў, якіх выбіралі на павятовых сойміках па 2 ад кожнага павета тэрмінам на 1 год (з 1588 яшчэ выбіраліся 3 дэпутаты ад Жамойцкай зямлі).
Разглядаў апеляцыі на рашэнні земскіх, замкавых і падкаморскіх судоў, а таксама скаргі на рашэнні павятовай адміністрацыі. Суддзямі маглі быць выключна шляхціцы, ураджэнцы
Літ.:
Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты.
Г.А.Маслыка.