Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТРЫ́ЦЦАЦЬ ДРУГІ́ З’ЕЗД КПБ,

аб’яднаўчы з Партыяй камуністаў беларускай (ПКБ). Адбыўся ў Мінску 25.4.1993 (прысутнічалі 283 дэлегаты; дакладная колькасць членаў КПБ на гэты перыяд не падлічана) і 29—30.5.1993 (прысутнічалі 534 дэлегаты). З’езд прыняў рашэнне пра аб’яднанне ў адзіную камуніст. арг-цыю шляхам далучэння КПБ да ПКБ, якая з’яўлялася ідэйна роднаснай па праграмных мэтах і задачах, мела паўнакроўную арганізац. структуру. КПБ спыніла сваё існаванне. ПКБ абвясціла сябе яе юрыд. і паліт. пераемніцай. У склад новага ЦК КПБ ЦК ПКБ не быў абраны ні адзін з лідэраў былой КПБ. Эклектычныя рашэнні з’езда, у якіх спалучаліся ідэі пабудовы новага «сапраўднага сацыялізму» з патрабаваннямі няўхільнага курсу на пабудову камунізму, не здолелі забяспечыць ідэйнае адзінства камуністаў.

В.​Ф.​Кушнер.

т. 16, с. 11

ТРЫ́ЦЦАЦЬ ПЕ́РШЫ З’ЕЗД КПБ.

Адбыўся 28.11—1.12.1990 у Мінску. Прысутнічала 717 дэлегатаў ад 717 тыс. чл. і канд. у чл. партыі (разам з вайсковымі арг-цыямі; 678 тыс. чл. і канд. у чл. КПБ). Парадак дня: справаздача ЦК КПБ і задачы парт. арг-цый рэспублікі ў новых умовах (Я.​Я.​Сакалоў); справаздача Рэвіз. камісіі КПБ (І.​Ф.​Якушаў); аб бюджэце і маёмасці КПБ (А.​У.​Навіцкі); канцэпцыя Праграмы КПБ; пазіцыя і праграма дзеянняў КПБ у сувязі з пераходам рэспублікі на рыначныя адносіны; Статут КПБ; Палажэнне аб Кантрольнай камісіі (КК) КПБ; выбары 1-га сакратара ЦК КПБ, старшыні КК КПБ, ЦК і КК КПБ; рэзалюцыі, заявы і звароты XXXI з’езда КПБ. Па рашэнні дэлегатаў у парадак дня дадаткова ўключаны пункт пра выбранне на з’ездзе прамым тайным галасаваннем усіх сакратароў ЦК КПБ.

З’езд працаваў ва ўмовах, калі сістэмны крызіс, што ахапіў краіну, пачаў пераходзіць у крытычную фазу, за якой насталі дэзарганізацыя эканомікі, страта кантролю над грашовым абарачэннем, напаўненнем рынку таварамі і паслугамі, паліт. хаос, распад дзярж. структур. У прынятых з’ездам пастановах і рэзалюцыях абагульнены прапановы дэлегатаў, сфармуляваны бачанне КПБ сітуацыі, што склалася ў краіне ў ходзе перабудовы, а таксама меры, што намячалася ажыццявіць для стабілізацыі эканам. і сац.-паліт. становішча. Усяго зацверджана 11 пастаноў і 11 рэзалюцый. Прыняты зварот да ўсіх камуністаў краіны мацаваць СССР. З’езд абраў 1-га і 2-га сакратароў, а таксама 4 сакратароў ЦК КПБ. На пленуме ЦК КПБ сфарміраваны Бюро ЦК КПБ з 24 чл. (уключала сакратароў абкомаў партыі), Сакратарыят ЦК КПБ з 6 чл., 7 пастаянных камісій ЦК, зацверджана структура апарату.

Літ.:

Матэрыялы XXXI з’езда Камуністычнай партыі Беларусі. Мн., 1991.

Р.​П.​Платонаў.

т. 16, с. 11

ТРЫ́ЦЦАЦЬ ТРЭ́ЦІ З’ЕЗД КПБ (аднаўленчы). Адбыўся 2.11.1996 у Мінску. Прысутнічалі 443 дэлегаты ад 1160 чл. партыі, якія выступілі ініцыятарамі аднаўлення КПБ як самаст. партыі. Прынятая з’ездам рэзалюцыя адмяняла рашэнне Трыццаць другога з’езда КПБ аб уваходжанні КПБ у склад Партыі камуністаў беларускай, абвяшчала адноўленую Кампартыю Беларусі юрыд. і ідэйна-паліт. пераемніцай КПСС—КПБ. Праграмная заява прынята ў якасці Часовай праграмы партыі да чарговага з’езда КПБ. Прыняты таксама Часовы статут КПБ. Прынцыпова новае ў ім — стварэнне Вышэйшага савета партыі (ВСП), які выбіраецца на з’ездзе з найб. вопытных і аўтарытэтных камуністаў, «з’яўляецца гарантам адзінства КПБ і захавання статутных правоў членаў партыі». ВСП дадзена права распускаць ЦК КПБ і прызначаць датэрміновыя з’езды ў выпадку ўзнікнення рознагалоссяў у партыі, калі яны пагражаюць расколам. Свае функцыі ВСП ажыццяўляе без умяшання ў паўсядзённую работу ЦК і Цэнтр. рэвіз. камісіі. З’езд выбраў ВСП, ЦК КПБ, Цэнтр. рэвіз. камісію.

В.​Ф.​Кушнер.

т. 16, с. 11

«ТРЫ́ЦЦАЦЬ ТЫРА́НАЎ»,

алігархічны ўрад, які кіраваў Афінамі ў крас.—снеж. 404 да н.э. Выбраны нар. сходам пад націскам Спарты пасля паражэння Афін у Пелапанескай вайне. У склад урада ўвайшлі зацятыя праціўнікі дэмакратыі на чале з Крытыем і больш памяркоўныя алігархі на чале з Фераменам. На аснове высокага маёмаснага цэнзу «Т.т.» абмежавалі колькасць паўнапраўных грамадзян да 3 тыс. чал., са сваіх стаўленікаў прызначылі «Раду 500», праводзілі рэпрэсіі ў адносінах да прыхільнікаў дэмакратыі (знішчана не менш як 1500 чал.). У выніку паўстання Крытый быў забіты, рэжым «Т.т.» скінуты; у Афінах адноўлена дэмакр. праўленне.

А.​Г.​Зельскі.

т. 16, с. 12

ТРЫ́ЦЦАЦЬ ЧАЦВЁРТЫ З’ЕЗД КПБ.

Адбыўся 4—5.10.1997 у Мінску. Прысутнічалі 522 дэлегаты ад 7110 чл. партыі (паводле звестак мандатнай камісіі, на з’езд абраны 581 дэлегат). Парадак дня: справаздачы ЦК КПБ (В.​В.​Чыкін), Цэнтр. рэвіз. камісіі (Л.​Ключнікава), мандатнай камісіі (Н.​А.​Пракошына); прыняцце Праграмы КПБ, Статута КПБ, палажэння «Аб Цэнтральнай рэвізійнай камісіі Камуністычнай партыі Беларусі»; выбары кіруючых органаў. Прынятая з’ездам Праграма КПБ акрэслівала стратэгічную мэту партыі — пабудову камуніст. грамадства, бліжэйшыя мэты — аднаўленне СССР і пераарыентацыя грамадства на сацыяліст. шлях развіцця.

Пацверджана, што КПБ стаіць на цвёрдых класавых пазіцыях, захоўвае вернасць марксізму-ленінізму. З’езд заклікаў да непрызнання Белавежскіх пагадненняў 1991, да аднаўлення СССР, супрацьдзеяння экспансіі Захаду і прасоўванню НАТО на Усход, умацавання саюзу Беларусі і Расіі. Зацверджаны Статут КПБ, палажэнне аб Цэнтр. рэвіз. камісіі КПБ, прыняты рэзалюцыі «Аб 80-й гадавіне Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі», «Рукі прэч ад У.​І.​Леніна!», звароты з’езда ў сувязі з 75-й гадавінай стварэння СССР, у падтрымку ахвяр паліт. рэпрэсій, да народаў Еўропы і ўсяго свету ў сувязі з пашырэннем блока НАТО і яго прасоўвання на Усход. З’езд выбраў Вышэйшы савет партыі, ЦК КПБ у складзе 14 чл. і 5 канд. у чл., Цэнтр. рэвіз. камісію.

В.​Ф.​Кушнер.

т. 16, с. 12

ТРЫШЧАЦІ́ННІК (Trisetum),

род кветкавых раслін сям. метлюжковых (злакавых). Каля 60 відаў. Пашыраны ў нетрапічных паясах. На Беларусі 1 від — Т. сібірскі (T. sibiricum). Трапляецца па вільготных лугах, у лясах, хмызняках.

Т. сібірскі — шматгадовая травяністая карэнішчавая расліна выш. 15—150 см. Сцябло прамастойнае, голае. Лісце лінейнае, па жылках шурпатае. Каласкі — 2—3-кветныя, суквецце — мяцёлка. Плод — зярняўка. Кармавая, дэкар. расліна.

т. 16, с. 12

ТРЫЯ́ДА [ад грэч. trias (triados) тройца, траістасць],

спосаб філас. канструявання, які зыходзіць з траістасці, трохступеньчатасці развіцця. Паняцце Т. ўведзена ў філасофію Платонам і шырока распаўсюдзілася ў платанізме і неаплатанізме. Прокл разглядаў Т. як 3 праекцыі свету ў межах розуму: знаходжанне — выступленне — вяртанне; трэці член Т., на яго думку, аб’ядноўвае крайнасці першых двух і ўяўляе сабой «сярэдзіну» паміж імі. Неаплатанісцкая мадэль Т. пакладзена ў аснову хрысц. вучэння пра Святую Тройцу, але ў значна адрозным выглядзе: іпастасі хрысц. Т. ўяўляюць сабой сутнасці, што знаходзяцца на агульным анталагічным узроўні: Бог-Айцец, Бог-Сын, Бог — Дух Святы, а не безаблічныя, як у неаплатанізме. Прынцып Т. па-свойму тлумачыўся ў ням. класічнай філасофіі. Г.​Гегель разглядаў Т. як універсальную схему ўсялякага развіцця, што ўключае 3 ступені: тэзіс (палажэнне), антытэзіс (проціпалажэнне) і сінтэз (злучэнне); лічыў, што кожная наступная ступень адмаўляе папярэднюю, а апошняя (сінтэз) не толькі адмаўляе, але і злучае ў сабе асаблівасці папярэдніх ступеней развіцця. Гл. таксама Адмаўленне адмаўлення.

А.​Б.​Савеня.

т. 16, с. 12

ТРЫЯЛЕ́ (Triolet) Эльза (12.9.1896, Масква — 16.6.1970),

французская пісьменніца. Жонка Л.Арагона. Па адукацыі архітэктар. З 1919 жыла ў Парыжы. Першыя кнігі на рус. мове — «На Таіці» (1925), на франц. — раман «Добры вечар, Тэрэза!» (1938). Найб. вядомы цыкл раманаў Т. — «Нейлонавае стагоддзе» («Ружы ў крэдыт», «Месяц-парк», абодва 1959; «Душа», 1963), у якіх праблемы шчасця і прызвання чалавека, рамантыкі і будзённасці, быцця і побыту, штучнасці і натуральнасці ў чалавечым існаванні. Аўтар зб-каў апавяд. на тэмы фашызму і вайны «Авіньёнскія палюбоўнікі» (падп. выд. 1943), «Івета» (1944), «За сапсаванае сукно штраф 200 франкаў» (1945). У раманах «Конь белы» (1943), «Ніхто мяне не любіць» (1946), «Узброеныя здані» (1947), «Інспектар руін» (1948), «Конь чырвоны» (1953), «Спатканне чужаземцаў» (1956), «Помнік» (1957), «Салавей змаўкае на світанні» (1970), дылогіі «Вялікае ніколі» (1965) і «Паслухайце, паглядзіце» (1968) тэмы неафаш. тэндэнцый у пасляваен. Францыі, небяспекі атамнай вайны, прызначэння мастака і мастацтва, адносін людзей розных нацыянальнасцей. Для яе твораў характэрны алегорыя, уяўна-фантаст. пачатак, парушэнне прасторава-часавых сувязей, прытчавасць. Аўтар кніг успамінаў, перакладаў рус. і франц. паэтаў, сцэнарыя фільма «Нармандыя—Нёман» (1959, з К.​М.​Сіманавым і Ш.​Спаакам). На бел. мову асобныя творы Т. пераклаў Л.​Казыра.

Тв.:

Бел. пер. — Івета // Французская навела XX ст. Мн., 1992;

Рус. пер. — Незваные гости. Рязань, 1960;

Нейлоновый век. М., 1960;

Анна-Мария. М., 1963;

Душа. М., 1967;

Розы в кредит. Луна-парк. СПб., 1994.

Літ.:

Евнина Е.М. Современный французский роман, 1940—1960. М, 1962;

Исбах А.А. Эльза Триоле // Писатели Франции. М., 1964.

Е.​А.​Лявонава.

т. 16, с. 12

ТРЫЯЛЕ́Т (франц. triolet ад італьян. trio трое),

цвёрдая вершаваная форма; васьмірадковая страфа, у якой адзін радок паўтараецца тройчы (1-ы, 4-ы, 7-ы). Пачынаецца і заканчваецца тым жа двухрадкоўем. Мае 2 рыфмы (абааабаб ці аббабааб).

Узнік у 15 ст. ў Францыі як скарочаная форма рандэля. У рус. паэзіі з’явіўся ў пач. 19 ст. (М.​Карамзін), потым амаль стагоддзе не ўжываўся, адрадзіўся ў 20 ст. ў паэзіі К.​Фофанава, К.​Бальмонта, В.​Брусава.

У бел. паэзію Т. увёў М.​Багдановіч («Мне доўгае расстанне з Вамі...», «... Дзераўлянае яечка», «... Калісь глядзеў на сонца я»):

Калісь глядзеў на сонца я.
Мне сонца асляпіла вочы.
Ды што мне цемень вечнай ночы,

Калісь глядзеў на сонца я.
Няхай усе з мяне рагочуць,
Адповедзь вось для іх мая:

Калісь глядзеў на сонца я.
Мне сонца асляпіла вочы.

Т. сустракаецца ў творах Х.​Чэрні, Д.​Бічэль-Загнетавай, Р.​Барадуліна і інш.

В.​П.​Рагойша.

т. 16, с. 12

ТРЫЯЛЕ́ТЫ,

група археал. помнікаў ад позняга палеаліту да ранняга сярэдневякоўя на Цалкінскім плато ў Грузіі. Адкрыты ў 1936—40 і 1947. Найбагацейшыя пахаванні ў вял. курганах эпохі сярэдняй бронзы (пач. 2-га тыс. да н.э.). Рэшткі нябожчыка змяшчалі ў цэнтры кургана, часам на калясніцы. Уздоўж сцен ставілі вял. гліняныя пасудзіны з наразным і размаляваным арнаментам; шмат высокамаст. вырабаў з каштоўных металаў, у т. л. сярэбраны і залаты кубкі. Помнікі трыялецкай культуры пашыраны ва Усх. Грузіі, часткова на тэр. Арменіі.

т. 16, с. 12