цана́, -ы́, мн. цэ́ны і (з ліч. 2, 3, 4) цаны́, цэн, ж.
1. Грашовае выражэнне вартасці тавару; плата.
Зніжэнне цэн.
Ц. праезду аўтобусам.
2. звычайна ў форме Т цано́й (-о́ю), чаго. Ужыв. ў знач.: страціўшы што-н., ахвяраваўшы чым-н., перажыўшы што-н.
Перамагчы цаной вялікіх страт.
Любой цаной дасягнуць мэты.
3. перан. Значэнне, роля чаго-н.
Ц. слова.
○
Адпускная цана — цана, па якой прадаецца прадукцыя.
◊
У цане (разм.) — дорага каштуе; высока цэніцца.
Цаны няма каму-чаму (разм.) — вельмі дарагі, вельмі высокай якасці.
|| прым. цэ́насны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.).
цані́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., цэ́ніцца; незак.
1. Мець пэўную цану; быць каштоўным.
Натуральнае дрэва дорага цэніцца.
2. Лічыцца важным, значным.
Таленты высока цэняцца.
цані́ць, цаню́, цэ́ніш, цэ́ніць; цэ́нены; незак., каго-што.
1. Вызначаць грашовы кошт каму-, чаму-н.; назначаць цану.
Ц. тавар.
2. Прызнаваць важнасць, каштоўнасць, значэнне каго-, чаго-н.
Ц. духоўныя якасці чалавека.
Ц. дружбу.
цап, выкл., у знач. вык. (разм.).
Ужыв. ў знач. дзеясл. цапаць—цапнуць.
Ц. за нагу.
цапаўё, -я́, мн. цапо́ўі і (з ліч. 2, 3, 4) цапаўі́, -по́ўяў, н.
Тое, што і цапільна.
ца́пацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).
1. Хапацца рукамі, зубамі, кіпцюрамі і пад.
2. перан. Сварыцца, спрачацца.
Ц. з-за дробязі.
|| зак. паца́пацца, -аюся, -аешся, -аецца (да 2 знач.).
ца́паць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што (разм.).
1. Хапаць рукамі, зубамі, кіпцюрамі і пад.
2. Лапаць, мацаць рукамі.
Цапнуць за рукаў паліто.
|| зак. сца́паць, -аю, -аеш, -ае; -аны.
|| аднакр. ца́пнуць, -ну, -неш, -не; -ні.
|| наз. ца́панне, -я, н.
цапі́льна, -а, мн. -ы, -аў, н.
Дзяржанне цэпа ў выглядзе доўгай палкі, да якой прывязваецца біч.
Арэхавае ц.
цапу́-лапу́, прысл. (разм.).
Спехам, абы-як.
Работа зроблена цапу-лапу.
цар, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.
1. Тытул манарха ў некаторых краінах, а таксама асоба, якая мае такі тытул.
2. перан., каго-чаго. Першы, лепшы ў якіх-н. адносінах сярод сабе падобных.
Леў — цар звяроў.
◊
Без цара ў галаве хто (разм.) — пра неразумнага, дурнаватага чалавека.
|| памянш.-зніж. царо́к, -рка́, -ркі́, -рко́ў, м. (да 1 знач.).
|| ж. цары́ца, -ы, мн. -ы, -ры́ц.
|| прым. царо́ў, -о́ва (да 1 знач.) і ца́рскі, -ая, -ае (да 1 знач.).