лексіка-граматычная катэгорыя, якая паказвае на завершанасць або незавершанасць дзеяння.
У бел. і інш.слав. мовах вылучаюць 2 віды Т.дз.: незакончанае. якое выражае працягласць. паўтаральнасць дзеяння без указання на яго вынік або мяжу («жыву, жыў, буду жыць») і закончанае, якое абазначае абмежаванасць дзеяння ў часе — пачатак або канец, завершанасць дзеяння. адзін з момантаў яго працякання («пражыў, пражыву»). Дзеясловы незакончанага і закончанага трыванняў з аднолькавым лексічным значэннем утвараюць пары («вучыць — вывучыць», «жаць — зжаць»). Утварэнне трывальнай пары можа ісці двума шляхамі: перфектывацыяй (ад дзеяслова незакончанага трывання ўтвараецца дзеяслоў закончанага трывання) або імперфектывацыяй (ад дзеяслова закончанага трывання ўтвараецца дзеяслоў незакончанага трывання). Трывальныя пары дзеясловаў утвараюцца пераважна з дапамогай прыставак («вячэраць — павячэраць») і суфіксаў («натхніць — натхняць»), чаргавання гукаў у словах («збіраць — сабраць», змены месца націску («накіда́ць — накі́даць»), суплетывізму асноў («гаварыць — сказаць»). Большасць дзеясловаў бел. мовы парныя паводле трывання («рабіць — зрабіць», «спазняцца — спазніцца»). Есць дзеясловы, што маюць форму толькі аднаго трывання — незакончанага («залежаць», «паважаць») або закончанага («абнародаваць», «схамянуцца»). Такія дзеясловы не ўтвараюць трывальныя пары і называюцца няпарнымі або аднатрывальнымі. У некат. дзеясловах значэнне закончанага і незакончанага Т.дз. супадае ў адной форме («атакаваць», «сігналізаваць»). Такія дзеясловы лічацца двухтрывальнымі. З катэгорыяй трывання цесна звязана катэгорыя часу дзеяслова.
Літ.:
Сучасная беларуская літаратурная мова: Марфалогія. 2 выд.Мн., 1980;
Беларуская граматыка. Ч. 1. Мн., 1985;
Шуба П.П. Сучасная беларуская мова: Марфаналогія. Марфалогія. Мн., 1987;
Сучасная беларуская літаратурная мова: Марфалогія. Мн., 1997.
геадэзічнае нівеліраванне, метад вызначэння рознасці вышынь (перавышэнняў) пунктаў на зямной паверхні. Пры Т.н. вымяраюць вуглы нахілу ν і даўжыні нахіленай лініі візіравання S або яе праекцыі s на гарызантальную плоскасць.
Перавышэнне h вылічваюць паводле формулы:
, дзе k — каэфіцыент рэфракцыі, R — радыус Зямлі як шара. На кароткія адлегласці выкарыстоўваецца формула:
, дзе i — вышыня прылады, V — вышыня візіравання. Для вымярэння вуглоў выкарыстоўваюць геад. прылады: кіпрэгель, тахеометр, тэадаліт; адлегласцей — рулеткі, аптычныя дальнамеры і інш. Т.н. выкарыстоўваецца пры топагеадэзічных работах на мясцовасці і маркшэйдэрскіх здымках у горных выпрацоўках, нахілы якіх большыя за 8°.
Р.А.Жмойдзяк.
Трыганаметрычнае нівеліраванне: i — вышыня прылады; V — вышыня візіравання; n — рознасць вышынь (перавышэнне) паміж пунктамі A і B; S — лінія візіравання; s — гарызантальная праекцыя лініі візіравання; ν — вугал нахілу візірнага праменя.
алгебраічнае ўраўненне адносна трыганаметрычных функцый ад невядомага аргумента. Для рашэння Т.ў. на аснове суадносін паміж трыганаметрычнымі функцыямі яго зводзяць да ўраўнення адносна адной з іх. Пасля чаго карані Т.ў. атрымліваюць з дапамогай адваротных трыганаметрычных функцый.
клас элементарных функцый, да якога адносяць функцыі сінуса (sin), косінуса (cos), тангенса (tg), катангенса (ctg), секанса (sec) і касеканса (cosec). Графікі Т.ф. перыядычныя, прычым графікі tg і ctg маюць перыяд π, астатнія — 2π.
Узніклі ў сувязі з даследаваннямі ў астраноміі і геаметрыі. Суадносіны паміж адрэзкамі трохвугольніка і акружнасці сустракаюцца ў 3 ст. да н.э. ў працах Эўкліда, Архімеда, Апалонія Пергскага і інш. матэматыкаў Стараж. Грэцыі. Т.ф. разглядаліся як адрэзкі і ў такой форме выкарыстоўваліся Арыстархам, Гіпархам, Пталамеем і Менелаем (1 ст. да н.э.) пры рашэнні сферычных трохвугольнікаў (гл.Сферычная трыганаметрыя). Раскладанне Т.ф. у ступенныя шэрагі атрымаў І.Ньютан (1669). Сучасную форму тэорыі Т.ф. надаў Л.Эйлер. Яму належаць таксама вызначэнне Т.ф. для сапраўдных і камплексных аргументаў, сімволіка. сувязі з паказнікавай функцыяй (гл.Эйлера формулы), артаганальнасць сістэмы сінусаў і косінусаў, формулы раскладання сінуса і косінуса ў бясконцыя здабыткі, катангенса — на элементарныя дробы. Т.ф. сапраўднага аргумента разглядаюць з дапамогай акружнасці адзінкавага радыуса (трыганаметрычнага круга), зададзенай на каардынатнай плоскасці. Вугал вымяраецца ў градусах або радыянах (радзей градах), можа змяняцца ў межах ад -∞ да +∞ і лічыцца дадатным, калі ён адлічаны супраць ходу гадзіннікавай стрэлкі. Для вострых вуглоў Т.ф. вызначаюцца таксама праз суадносіны паміж. старанамі прамавугольнага трохвугольніка. Суадносіны паміж Т.ф. вызначаюцца формуламі:
,
,
,
; паміж Т.ф. і гіпербалічнымі функцыямі ад уяўнага аргумента — формуламі:
,
,
. Т.ф. камплекснага аргумента
, дзе х i y — сапраўдныя лікі, можна выразіць праз трыганаметрычныя і гіпербалічныя функцыі, напр.,
. Існуюць таксама формулы. якія даюць магчымасць знайсці выразы Т.ф. вял. аргументаў. палавінных, падвойных і кратных (гл.Муаўра формула) значэнняў аргумента, выразіць здабытак Т.ф. праз іх суму і інш. Вытворныя Т.ф. выражаюцца праз Т.ф., напр.,
,
, першаісныя — праз Т.ф. ці іх лагарыфмы, напр., для sinx і tgx першаісныя адпаведна і . Раскладанне Т.ф. ў ступенныя шэрагі выкарыстоўваецца пры набліжаным вылічэнні іх значэнняў. напр., з дакладнасцю да 0,0003
пры 0 < x < π/4, а таксама пры вызначэнні Т.ф. ад камплексных пераменных. Т.ф. выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі і тэхнікі. напр., для апісання перыядычных (у т. л. вагальных) працэсаў.
А.А.Гусак.
Сувязь трыганаметрычных функцый вострага вугла: 1 — са старанамі прамавугольнага трохвугольніка (sinα = a/c, cosα = b/c, tgα = = a/b, ctgα = b/a, secα = c/b, cosecα = c/a); 2 — з адрэзкамі, звязанымі з акружнасцю адзінкавага радыуса (sinα = AB, cosα = OB, tgα = CD, ctgα = EF, secα = OC, cosecα = OF, I—IV — чвэрці).Графікі трыганаметрычных функцый: 1 — y = sinx; 2 — y = cosx; 3 — y = tgx, 4 — y = ctgx; 5 — y = secx; 6 — y = cosecx.
геадэзічны пункт, каардынаты якога атрыманы метадам трыянгуляцыі. Дакладнае яго становішча на мясцовасці замацоўваецца ў зямлі бетоннай або метал. пірамідай і над зямлёй маяком або вышкай; наносіцца на тапаграфічныя карты. Гл. таксама Геадэзічны пункт, Геадэзічныя знакі, Сігнал геадэзічны.
ТРЫГАНАМЕТРЫ́ЧНЫ ШЭ́РАГ функцыянальны шэраг па сінусах і косінусах кратных дуг. Уведзены Л.Эйлерам (1744). У матэм. запісе маюць выгляд:
або ў камплекснай форме
, дзе ak, bk і ck — каэфіцыенты Т.ш. Асобная форма Т.ш. — Фур’е шэраг. Выкарыстоўваецца ў матэм. аналізе, тэорыі лікаў і інш.
ТРЫГАНАМЕ́ТРЫЯ (ад грэч. trigōnon трохвугольнік + ...метрыя),
раздзел матэматыкі, які вывучае трыганаметрычныя функцыі і іх дастасаванні да геаметрыі. Элементы Т. сустракаюцца ў Эўкліда (3 ст. да н.э.); значнае развіццё атрымала ў працах арабскіх і індыйскіх матэматыкаў (9—13 ст.). Сучасны выгляд набыла ў працах Л.Эйлера (18 ст.).
Падзяляецца на плоскую і сферычную трыганаметрыю. Калі a, b, c — стораны трохвугольніка. A, B, C — процілеглыя вуглы і ўсе стораны і вуглы раўнапраўныя, то асн. формулы плоскай Т. маюць выгляд:
(тэарэма сінусаў),
(тэарэма косінусаў),
(тэарэма тангенсаў).
Плошчу трохвугольніка вылічваюць паводле формул:
, дзе p — паўперыметр трохвугольніка.
высакавольтная іонная (газаразрадная) прылада; трохэлектродны кіравальны разраднік. Мае анод, халодны катод і дапаможны (падпальны) электрод. Бывае адкрыты (разрад адбываецца ў паветры) і герметызаваны (электроды размешчаны ў шкляной ці керамічнай абалонцы, запоўненай інертным газам). Выкарыстоўваецца ў асн. для фарміравання эл. імпульсаў для мадуляцыі высокачастотных ваганняў у магутных генератарных лямпах і магнетронах.
спускавая схема з 2 (радзей больш) станамі ўстойлівай раўнавагі; адзін з асн. элементаў лічыльнікаў, вылічальных машын, фарміравальнікаў імпульсаў і інш. Стан раўнавагі Т. захоўваецца.
Мае 2 выхады — асноўны (прамы) і інверсны. Асн. параметры: хуткадзеянне (найб. лік пераключэнняў за адзінку часу), час спрацоўвання (час пераходу з аднаго стану ў другі), узроўні ўваходных і выхадных сігналаў. Пераход Т. з аднаго стану ў другі (перакульванне) адбываецца пры падачы кіроўных сігналаў на розныя ўваходы (установачны запуск) ці паслядоўна на адзін і той жа (лічыльны запуск). Найб. пашыраны электронныя Т. на аснове электравакуумных, газаразрадных і паўправадніковых прылад, інтэгральных схем. Выкарыстоўваюцца як адны з найб. універсальных элементаў лагічных і выліч. прылад.