Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭТАНІ́Я,

сутаргі ў дзяцей, тое, што спазмафілія.

т. 16, с. 145

ТЭ́ТАНУС (лац. tetanus ад грэч. tetanos напружанне, здранцвенне, сутарга),

стан працяглага скарачэння і макс. напружання мышцаў; аснова дынамічнай і статычнай дзейнасці арганізма. Выклікаецца паступленнем нерв. імпульсаў з такой частатой, што іх эфекты падсумоўваюцца (кожнае наступнае раздражненне трапляе ў фазу павышанай узбудлівасці мышачнага валакна). Адрозніваюць Т. зубчасты (узнікае, калі ў адказ на раздражненне мышца пачынае скарачацца, не паспеўшы поўнасцю расслабіцца) і гладкі (утвараецца пры больш высокай частаце раздражнення, калі кожны наступны стымул прыходзіць у фазу ўкарочвання мышцы). Па амплітудзе і працягласці Т. значна перавышае адзінкавае скарачэнне, а для мышачных валокнаў, што тэтанічна скарачаюцца, характэрна адносна хуткая стамляльнасць з прычыны значнага расходу энергіі.

С.​С.​Ермакова.

т. 16, с. 145

ТЭТМА́ЕР, Пшэрва-Тэтмаер (Przerwa-Tetmajer) Казімеж (12.2.1865, в. Людзьмеж, Польшча — 18.1.1940), польскі пісьменнік; прадстаўнік «Маладой Польшчы». Скончыў Ягелонскі ун-т у Кракаве (1889). Друкаваўся з 1886. Выдаў 8 зб-каў вершаў (1891—1924), якім уласцівы імпрэсіяністычна-сімвалісцкі характар, метафарычнасць, музычнасць; звяртаўся да пейзажнай, інтымнай і філас. лірыкі. У драмах «Сфінкс» (1893), «Завіша Чорны» (1901), «Рэвалюцыя» (1906) сімвалісцкія тэндэнцыі. Сэнс быцця чалавека, праблемы сучаснасці і мастацтва ў раманах «Анёл смерці» (1898), «Пані Мэры» (1901), «Гібель» (1905); прырода, традыцыі і побыт жыхароў польскіх Татраў у цыкле апавяд. «На Скалістым Падгаллі» (1903—10). У гіст. рамане «Легенда Татраў» (1910—11) маст. асэнсаванне гісторыі Польшчы 17 ст. Раман «Канец эпапеі» (т. 1—4, 1913—17) пра вайну 1812 і ўдзел у ёй палякаў. Асобныя творы Т. ў перакладзе на бел. мову друкаваліся ў газ. «Наша ніва» (1910—13).

Тв.:

Poezje wybrane. 2 wyd. Wrocław etc., 1968;

Рус. пер. — Избр. проза. М., 1956.

М.​М.​Хмяльніцкі.

т. 16, с. 145

ТЭТНУ́ЛЬДЫ,

вяршыня ў цэнтр. ч. Вял. Каўказа, у Грузіі. Выш. 4852 м. Складзена пераважна з крышт. парод. Вышэй за 3000 м — вечныя снягі і ледавікі. Агульная пл. зледзянення каля 46 км².

т. 16, с. 145

ТЭТРА́ДА [ад грэч. tetras (tetrados) чацвёрка],

характэрная для раслін група з 4 гаплоідных клетак, якая ўтвараецца ў выніку меёзу з адной мацярынскай дыплоіднай клеткі (мікраспарацыта або мегаспоры). Таксама 4 храматыды, аб’яднаныя цэнтрамерамі ў пары ў прафазе меёзу. Такая Т. складае бівалент.

т. 16, с. 146

ТЭТРАДРА́ХМА,

старажытнагрэчаская, пераважна сярэбраная, манета вартасцю ў 4 драхмы.

т. 16, с. 146

ТЭТРАКО́НХ (ад грэч. tetra чатыры + конха),

тып цэнтрычнага хрысц. храма сярэдневякоўя і Адраджэння; 4-пялёсткавага плана, утворанага апсідамі, крыжападобна звернутымі да цэнтр. падкупальнага квадратнага аб’ёму (напр., храм Джвары ў Мцхеце, 586/587—604, Грузія; царква Санта-Марыя дэла Кансалацыёне ў Тодзі, 1508—1617, Італія).

т. 16, с. 146

ТЭТРАЛО́ГІЯ (грэч. tetralogia),

чатыры адносна самастойныя паводле будовы творы, звязаныя агульнасцю задумы, сюжэта, дзейных асоб. У ант. л-ры Т. — цыкл з трох трагедый і сатыр. драмы (трылогія «Арэстэя» і драма «Праметэй» Эсхіла). У сучаснай л-ры Т. сустракаецца рэдка, паколькі патрабуе спецыфічнага зместу — вял. матэрыялу, панарамнага ўвасаблення часу, часцей біяграфіі героя, які доўга функцыянуе ў сюжэце. Да Т. можна аднесці раман Ц.​Гартнага «Сокі цаліны», у якім, аднак, творы-часткі выдзелены слаба. Узорам Т. ў бел. л-ры з’яўляецца аповесць А.​Васілевіч «Пачакай, затрымайся...», дзе асобныя часткі («Расці, Ганька», «Доля знойдзе цябе», «Новы свет», «Пачакай, затрымайся...») складаюць сюжэтна завершаныя аповесці, звязаныя гісторыяй жыцця гал. гераіні.

А.​М.​Пяткевіч.

т. 16, с. 146

ТЭТРАХЛОРМЕТА́Н,

тое, што чатыроххлорысты вуглярод.

т. 16, с. 146

ТЭТРА́ЭДР (ад грэч. tetra чатыры + hedra грань), адзін з 5 тыпаў правільных мнагаграннікаў, правільная трохвугольная піраміда. Мае 4 грані (трохвугольныя), 6 рэбраў, 4 вяршыні (у кожнай сыходзяцца 3 рабры). Аб’ём Т. V = a3 ∙ 2 / 12 ≈ 0,1179 a3 , дзе a — даўжыня рабра.

Тэтраэдр.

т. 16, с. 146