Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭЛЕРЭГУЛЯВА́ННЕ,

рэгуляванне параметраў аб’екта кіравання на адлегласці сродкамі тэлемеханікі; від тэлекіравання. Вымяральная інфармацыя аб бягучым значэнні падкантрольнага параметра па канале тэлевымярэння перадаецца на пункт кіравання, дзе параўноўваецца з зададзеным значэннем, сігнал разузгаднення (вынік параўнання) перадаецца на аб’ект кіравання, дзе пераўтвараецца ў кіроўнае ўздзеянне.

т. 16, с. 118

ТЭЛЕСІГНАЛІЗА́ЦЫЯ,

перадача на адлегласці дыскрэтнай інфармацыі аб стане падкантрольнага аб’екта (напр., «адкрыта» — «закрыта», «уключана» — «выключана») сродкамі тэлемеханікі; від тэлекантролю. Прызначана для аператыўнага кантролю за выкананнем каманд аператара, перадачы сігналу аб выхадзе параметраў аб’екта па-за дапушчальныя межы ці пра аварыю на аб’екце, а таксама для перадачы дыскрэтнай вымяральнай інфармацыі (гл. Тэлевымярэнні).

т. 16, с. 118

ТЭЛЕСКО́П (ад тэле... + ...скоп) аптычны, прылада для назірання нябесных цел; адзін з найб. важных астранамічных інструментаў і прылад. Пранікальная сіла (зорная велічыня найб. слабых зорак, бачных пры дапамозе Т.) прапарцыянальная плошчы аб’ектыва, моцна залежыць ад якасці оптыкі, яркасці неба, стану атмасферы і інш.

Уяўляе сабой трубу, устаноўленую на манціроўцы з восямі для навядзення Т. на аб’ект і сачэння за ім. Паводле аптычнай схемы адрозніваюць Т. люстраныя (рэфлектары), лінзавыя (рэфрактары) і люстрана-лінзавыя (гл. Максутава тэлескоп). Адпаведна прыёмнікам аптычнага выпрамянення, што выкарыстоўваюцца, Т. бываюць з візуальнай, фатаграфічнай (гл. Астрограф), спектральнай, фотаэл. і інш. рэгістрацыяй. Візуальны Т. мае аб’ектыў і акуляр; павелічэнне аптычнае G = F/f, дзе F і f — фокусныя адлегласці аб’ектыва і акуляра. Паводле прызначэння адрозніваюць Т. астрафізічныя (для вывучэння зорак, планет, туманнасцей), сонечныя астраметрычныя, спадарожнікавыя камеры, метэорныя патрулі і інш. Гл. таксама Радыётэлескоп.

Літ.:

Михельсон Н.Н. Оптические телескопы: Теория и конструкция. М., 1976;

Оптические телескопы будущего: Пер. с англ. М., 1981;

Максутов Д.Д. Изготовление и исследование астрономической оптики. 2 изд. М., 1984.

Я.​У.​Чайкоўскі.

т. 16, с. 118

ТЭЛЕСКО́П (лац. Telescopium),

сузор’е Паўд. паўшар’я неба. Найб. яркая зорка 3,5 візуальнай зорнай велічыні. З тэр. Беларусі не відаць. Гл. Зорнае неба.

т. 16, с. 118

ТЭЛЕСКО́П-ЦЭЛАСТА́Т,

двухлюстраны рэфлектар для атрымання нерухомага відарыса нябесных аб’ектаў у факальнай плоскасці нерухомага акуляра.

Аб’ект назірання (напр., зорка, планета) выбіраецца пры дапамозе плоскага люстра, замацаванага ў карданным падвесе з магчымасцю павароту вакол 2 узаемна перпендыкулярных восей, так, каб вось люстра была бісектрысай вугла паміж аптычнай воссю і воссю зроку аб’ектыва. Т.-ц. выкананы ў выглядзе настольных блокаў, устаноўленых на асобных асновах і звязаных агульнай паверхняй пляцоўкі назірання. Раздзельная ўстаноўка блокаў і карданны падвес (бел. манціроўка) выключылі традыц. трубу, спрасцілі канструкцыю, знізілі масу і інш. Можа выкарыстоўвацца ў стацыянарных і экспедыцыйных умовах на ўсіх геагр. шыротах. Асн. характарыстыкі Т.-ц. «Пегас-2»: аб’ектыў з дыяметрам 320 мм, фокуснай адлегласцю 3437 мм, масай 1,3 кг, плоскае люстра з дыяметрам 400 мм, масай 1,85 кг, Маса Т.-ц. 11,8 кг. Распрацаваны і пабудаваны пад кіраўніцтвам Я.У.Чайкоўскага (Мінск, 2002).

А.​Ю.​Колас.

Тэлескоп-цэластат «Пегас-2». а — агульны выгляд; б — оптыка-механічная схема: 1 — аснова аб’ектыва; 2 — аб’ектыў; 3 — аптычная вось; 4 — плоскасць нябеснага экватара; 5 — вось плоскага люстэрка; 6 — вось схіленняў (перпендыкулярная плоскасці рысунка); 7 — вось зроку; 8 — кольца карданнага падвесу; 9 — плоскае люстэрка на платформе карданнага падвесу; 10 — палярная вось; 11 — акуляр; 12 — аснова акуляра.

т. 16, с. 118

ТЭЛЕСКО́П ЛІЧЫ́ЛЬНІКАЎ,

прылада для выдзялення і рэгістрацыі часціц высокіх энергій, якія рухаюцца ў пэўным напрамку. Мае 2 ці больш дэтэктараў (Гейгераўскіх лічыльнікаў, сцынтыляцыйных лічыльнікаў і інш., а таксама іх спалучэнняў), размешчаных адзін за адным уздоўж зададзенага напрамку і далучаных да схем супадзенняў і антысупадзенняў (гл. Супадзенняў метад). Такі метад дазваляе аддзяліць карысны сігнал, выкліканы часціцай, што прайшла праз Т.л., ад шумавых і фонавых сігналаў, а таксама ад сігналаў, выкліканых часціцамі, якія маюць іншы час пралёту паміж дэтэктарамі ці прайшлі ў інш. напрамках. Выкарыстоўваецца ў фізіцы высокіх энергій.

т. 16, с. 118

ТЭЛЕТА́ЙП (ад тэле... + англ. type друкаваць на машынцы),

прыёма-перадавальны літара- і лічбадрукавальны электронна-мех. тэлеграфны стартстопны апарат з клавіятурай, як у пішучай машынкі. Выкарыстоўваецца як канцавое прыстасаванне ў сетках абаненцкага тэлеграфавання для перадачы паведамленняў па каналах сувязі (тэлетайпнай сетцы), а таксама ў якасці прыстасавання ўводу-вываду інфармацыі (тэрмінала) ва ўстройствах вылічальнай тэхнікі. У час Прыёму запіс (друкаванне) паведамленняў робіцца аўтаматычна на рулоннай паперы.

т. 16, с. 119

ТЭЛЕФА́КС [ад тэле... + лац. fac s(imile) рабі падобнае],

абаненцкая факсімільная электрасувязь, якая забяспечвае перадачу і ўзнаўленне копій тэкставых дакументаў, схем, чарцяжоў, нерухомых відарысаў і г.д. па тэлефонных каналах сувязі. Канцавыя прылады Т. — факсімільныя апараты, якія забяспечваюць атрыманне копій чорна-белых і каляровых відарысаў, ахову інфармацыі ад несанкцыянаванага доступу і ад канальных перашкод.

т. 16, с. 119

ТЭЛЕФАНІ́Я (ад тэле... + грэч. phōnē гук),

галіна навукі і тэхнікі, якая займаецца пабудовай сістэм тэлефоннай сувязі, распрацоўкай апаратуры для яе ажыццяўлення і выкарыстання, а таксама ацэнкай якасці перадачы інфармацыі. Тэорыя Т. грунтуецца на агульнай тэорыі сувязі, электраакустыцы, тэарэт. асновах электратэхнікі, тэорыі тэлеф. паведамленняў і інш.

Т. ўключае: вывучэнне ўласцівасцей і характарыстык гукавога поля, электраакустычных пераўтваральнікаў (мікрафонаў, тэлефонаў) разлік і канструяванне пераўтваральнікаў і тэлефонных апаратаў, распрацоўку тэхн. сродкаў тэлеф. многаканальнай сувязі; канструяванне і разлік камутацыйнай і кіравальнай апаратуры тэлефонных станцый; праектаванне тэлефонных сетак (разлік колькасці каналаў сувязі, выбар рацыянальнага размяшчэння тэлеф. станцый і вузлоў сувязі і інш.); распрацоўку метадаў кантролю і павышэння надзейнасці камутацыйнай апаратуры. Удасканаленне тэлефоннай тэхнікі звязана з распрацоўкай многаканальных сістэм з частотным і часавым раздзяленнем каналаў, з укараненнем хуткадзейнай камутацыйнай і кіроўнай апаратуры для аўтаматычных тэлефонных станцый. Актуальна для Т. распрацоўка метадаў кадзіравання адраснай і моўнай інфармацыі, прызначаных для сістэм, у якіх лініі сувязі, ушчыльненне і камутацыя каналаў грунтуюцца на прынцыпе часавага раздзялення каналаў. На аснове дасягненняў электронікі і вылічальнай тэхнікі ствараюцца электронныя сродкі камутацыі, у т. л. АТС з праграмным кіраваннем камутацыяй. Развіваецца камп’ютэрная Т. — галіна тэлекамунікацый (электрасувязі), праграмна-апаратныя сродкі якой дазваляюць аб’ядноўваць моўныя тэлекамунікацыйныя і камп’ютэрныя сеткі. Развіццю Т. садзейнічалі навук. працы і вынаходствы А.Г.Бела, Т.А.Эдысана, Р.​Р.​Ігнацьева, Ю.​Ахаровіча і інш. У СССР праблемы Т. даследаваліся у Цэнтр. НДІ сувязі (Масква), яго аддз. у С.-Пецярбургу і Кіеве.

Літ.:

Ковалева В.Д., Коханова З.С., Панкратова О.И. Телефония и системы автоматической коммутации. М., 1976;

Дубровский Е.П. Основы телефонии и телефонные аппараты. М., 1975;

Иванова Т.И. Абонентские терминалы и компьютерная телефония. М., 1999;

Крестьянинов С.В., Полканов Е.И., Шнепс-Шнеппе М.А. Интеллектуальные сети и компьютерная телефония. М., 2001.

У.​М.​Сацута.

Да арт. Тэлефанія. А — тэлефон А.​Г.​Бела (1876): 1 — амбушур (слыхавая ракавіна); 2 — электрамагніты; 3 — зазямленне; 4 — гальванічная батарэя. Б — тэлефонны апарат Т.​А.​Эдысана: 1 — тэлефонная трубка для прыёму; 2 — тэлеграфны ключ; 3 — камутатар; 4 — тэлефонная трубка для перадачы.
Прынцып тэлефаніі (тэлефоннай сувязі): ТА — тэлефонны апарат; АЛ — абаненцкая лінія; ГТС — гарадская тэлефонная станцыя; МТС — міжгародняя тэлефонная станцыя; ЗЛ — злучальная лінія; ЛС — лінія сувязі.

т. 16, с. 119

ТЭЛЕФІ́ЛЬМ, тэлевізійны фільм,

ігравы, дакумент. ці дакумент.-ігравы фільм, створаны для паказу па тэлебачанні ці прагляду на відэакасетах. У яго маст. структуры сінтэзуюцца вобразная мова кіно (план, ракурс, кампазіцыя, мантаж) і тэлебачання (павялічанае значэнне буйных планаў, працяглае развіццё дзеяння, цыклічныя, серыйныя формы, спалучэнне з кантэкстам тэлепраграм). У 1960-я г. здымаўся на кінастужцы, з 1970-х г. — на відэастужцы, што пашырыла вобразныя магчымасці мовы экрана дзякуючы відэатэхніцы. На Беларусі выпуск Т. пачаўся з 1964 у аб’яднанні «Тэлефільм» Рэсп. студыі тэлебачання, з 1968 — у аб’яднанні «Тэлефільм» кінастудыі «Беларусьфільм», з 1989 — у Рэсп. унітарным прадпрыемстве «Белвідэацэнтр» Мін-ва культуры Беларусі.

У 1960-я г. пераважалі камерныя псіхал. фільмы з лакальнымі сюжэтамі: «Зімовы дуб» (рэж. М.​Кожын), «Снежны конь» (рэж. Ю.​Дубровін, абодва 1963), «Чырвоны агітатар Трафім Глушкоў» (рэж. В.​Рубінчык), «Бераг прынцэсы Люські» (рэж. В.​Нікіфараў), «Вясковыя канікулы» (рэж. В.​Рыбараў, усе 1969). На «Тэлефільме» тэлекіно грунтавалася на традыцыях нац. л-ры, кола аўтараў склалі бел. пісьменнікі: У.​Караткевіч («Камлючок», 1967, рэж. М.​Калінін), І.​Сяркоў («Мы — хлопцы жывучыя», 1974, рэж. У.​Станкевіч), І.​Пташнікаў («Родам адсюль», 1969, рэж. У.​Арлоў; «Тартак», 1974, рэж. В.​Карпілаў), А.​Кудравец («Восеньскія яблыкі», 1975, рэж. У.​Унукаў), В.​Карамазаў («Зялёныя фрэгаты», 1976, рэж. Я.​Шабан), А.​Вялюгін («Рэха ў пушчы», 1977, рэж. Дз.​Ніжнікоўская), А.​Дудараў («Кола», 1977; «Бусляня», 1980; «Купальская ноч», 1982, рэж. усіх В.​Басаў; «Суседзі», 1979, рэж. В.​Панамароў), Я.​Сіпакоў («Госць», 1979, рэж. Басаў), А.​Жук («Паляванне на Апошняга Жураўля», 1980, рэж. В.​Анісенка), Шабан («Варыянты», 1981, рэж. Басаў; «Дзень на лясным возеры», 1983, рэж. І.​Калоўскі), Г.​Марчук («Вясковы эрудыт», 1985, рэж. У.​Траццякоў), В.​Іпатава («Памяць па сходнай цане», 1985, рэж. Басаў). Экранізаваліся творы бел. класікаў: Я.​Купалы — маст. Т. «Па шчасце, па сонца» (1971, рэж. В.​Раеўскі), «Пасля кірмашу» (1972, рэж. Ю.​Цвяткоў), «Гусляр» (рэж. Б.​Бахціяраў), «На куццю» (рэж. Н.​Арцімовіч), дакументальныя «Паклон мой народу за песні» (рэж. Калоўскі, усе 1982), «Ніколі я не паміраў» (1992) і «Імша на Купалу» (1993, рэж. абодвух У.​Бокун), «Знойдзеш Бацькаўшчыну блізка» (1998, рэж. М Якжэн), «Янка Купала» (2002, рэж. С.​Гайдук); Я.​Коласа — маст. «І смех, і бяда» (1973, рэж. Шабан), «Сымон-музыка» (1978) і «Новая зямля» (1982, рэж. абодвух Траццякоў); І.​Мележа — Т. і тэлесерыял «Людзі на балоце» (адпаведна 1965, рэж. А.​Гутковіч; 1984, рэж. В.​Тураў); У.​Караткевіча — «Званы Віцебска» (1974, рэж. В.​Мазынскі), «Ладдзя Роспачы» (1982, рэж. Л.​Тарасава), «Чорны замак Альшанскі» (1984, рэж. М.​Пташук). У Т. знаходзяць сваё ўвасабленне і творы пісьменнікаў рус.: І.​Тургенева («Жыццё і смерць двараніна Чартапханава», 1972, рэж. Тураў; «Гамлет Шчыгроўскага павета», 1975, рэж. Рубінчык; «Зацішша», 1981, рэж. В.​Чацверыкоў; «Бацькі і дзеці», 1984, рэж. Нікіфараў), А.​Пушкіна («Дуброўскі», 1988, рэж. Нікіфараў), Ф.​Дастаеўскага («Вечны муж», 1990, рэж. Я.​Маркоўскі), І.​Буніна («Няспешная вясна», 1990, рэж. У.​Талкачыкаў); польскіх: паводле Э.​Ажэшкі («Хам», 1991, рэж. Дз.​Зайцаў), С.​Жаромскага («Пракляты ўтульны дом». 1998, рэж. Арлоў); амерыканскіх: Дж.​Лондана («Час-Не-Чакае», 1975, рэж. Чацверыкоў), Р.​Уорэна («Уся каралеўская раць», 1971, рэж. Ю.​Дубровін). У 1970-я г. пачаўся выпуск серыялаў пераважна на гіст., гіст.-рэв. і ваен. тэматыку, часта са спалучэннем хронікі і маст. вобразаў (дакумент. «Біяграфія маёй рэспублікі», 1968, рэж. І.​Рудамётаў, В.​Карпілаў, І.​Вейняровіч, А.​Ястрабаў; маст. «Дзяржаўная граніца», 1980—87, рэж. Б.​Сцяпанаў, Нікіфараў). У дакументальна-маст. серыяле В.​Шавялевіча ў кантэксце гісторыі слав. народаў разглядаецца мінулае і сучаснасць Беларусі, абнаўляецца паэтыка-метафарычная мова кіно: «Па дарогах «Слова аб’ палку Ігаравым» (1986), дылогіі «Да вас, сучаснікі мае» (1989—90) і «Прыйдзі і віждзь» (1992); «Пастка для зубра» (1995) і «Беларусь на крыжы стагоддзяў» (2000). Падзеям Вял. Айч. вайны прысвечаны серыялы «Белая зямля» (1970), «Доўгія вёрсты вайны» (паводле В.​Быкава, 1975, рэж. абодвух Карпаў), «Руіны страляюць» (1972, рэж. Чацверыкоў), «Парашуты на дрэвах» (1973, рэж. І.​Пікман), «Нас выбраў час» (1976—78, рэж. Пташук). Асабістая трагедыя чалавека ў час вайны адлюстравана ў маст. Т. «Фруза» (паводле Быкава, 1981, рэж. Нікіфараў), «Сведка» (паводле В.​Казько, 1985, рэж. Рыбараў) Галерэю партрэтаў удзельнікаў вайны стварылі рэжысёры-дакументалісты Басаў («Імгненні Перамогі», «Салдаты Перамогі», абодва 1975; «Дзякуй, салдат», 1984; «Курган», 1995), В.​Жыгалка («Дзеці Брэсцкай крэпасці», «Ім не было і 16», абодва 1978; тэлесерыял «Пасля Перамогі», 1994, «Апошні з групы «Джэк», 2000), Т.​Вашчанка («Адзін з многіх», 2000).

Т. выконвае рэпрадукцыйную функцыю, стварае экранны летапіс маст. культуры. Багацце і самабытнасць бел. нар. творчасці адлюстраваны ў дакумент. фільмах В.​Каралёва («Палескі карагод», 1991; «Беларускі вясельны каравай», 1993; «Штукар Ямеля з Хальчы», 1996), Ю.​Лысятава («Галасы зямлі маёй», 1994; «Дудка», «Труба і рог», абодва 1995), Ю.​Гарулёва («Грай, скрыпка, грай», 1994), В.​Купрыянава («На крылах фальклору Палесся», 1990; «Калядны сувенір», «Народныя майстры», абодва 1994), А.​Суханавай («Іосіф і яго брат Пётр», 1994; «Бубен і барабан», 1997), Гайдука («Неглюбскі лістапад», 1994; «Масленіца», «Рассыпушка», абодва 1995), А.​Шклярэўскага («Карагод», 1995; «Эй, гуляю я», 1996), І.​Волах «Калядныя цары», 1997), Р.​Грыцковай («Валянціна Каралёва — вясёлая ўдава», 1998). Створаны цыклы дакумент. біягр. Т.-партрэтаў дзеячаў бел. мастацтва: выяўл. — «Мастак Арлен Кашкурэвіч» (1976, рэж. С.​Адаменка), «Напалеон Орда» (1990, рэж. Л.​Гедравічус), «Фантазіі Драздовіча» (1997, рэж. С.​Агеенка), «А.​А.​Анікейчык» (2000, рэж. Ю.​Войніч); муз. — «Песні Ігара Лучанка» (1972), «Харошкі» (1978, рэж. абодвух Басаў), «Урыўкі з ненапісанага. Я.​Глебаў» (рэж. Арлоў), «Анісімаў» (рэж. В.​Шышоў, абодва 1999); тэатральнага і юнамастацтва — «Купалаўцы» (1968, рэж. А.​Колас), «Кінарэжысёр Віктар Тураў» (1995, рэж Цвяткоў), «Паўлінка» (1997, рэж. Шышоў) і інш. У экранны фонд увайшлі і Т.-спектаклі драм. і муз. т-раў (гл. ў арт. Тэлевізійны тэатр). Для дзяцей створаны прыгодніцкія серыялы («Корцік», 1973, «Бронзавая птушка», 1974, рэж. абодвух Калінін; «Апошняе лета дзяцінства». 1974, рэж. Рубінчык), фільмы-казкі («Гора баяцца — шчасця не бачыць», рэж. Тураў; «Пастух Янка», рэж. Цвяткоў, абодва 1973), тэлемюзіклы («Прыгоды ў горадзе, якога няма», 1974, «Прыгоды Бураціна», 1975, «Пра Чырвоную Ша пачку», 1977, «Прададзены смех», 1981, «Казка пра Зорнага хлопчыка», 1983, «Рыжы, сумленны, закаханы», 1984, «Пітэр Пэн», 1987, рэж. усіх Л.​Нячаеў). У 1990-я г. ў Т. дамінуе экалагічная праблематыка маст. фільм «Бліскавіцы» (1990, рэж. Траццякоў), дакумент. цыклы «Бярэзінскі запаведнік» (1994, рэж. Гедравічус), «Нараўлянскія эцюды» (1996, рэж. Басаў), «Чырвоная кніга. Фауна і флора Беларусі» (2000, рэж. І.​Бышнеў) і інш. На мяжы 20—21 ст. у тэлекіно ўваходзіць хрысц. тэматыка: «Уладыка» (1993), «Полацкая Сафія» (1995), «Пад крыламі Ефрасінні» (1996), «Дабро стварай» (1998, рэж. усіх Шавялевіч), «Святыні зямлі беларускай» (2000, рэж. Каралёў) і інш.

В.​Ф.​Нячай.

Кадр з тэлефільма «Прыгоды Бураціна». 1975.
Кадр з тэлефільма «Дзяржаўная граніца» (фільм 2-і) 1981.
Кадр з тэлефільма «Хам». 1991.

т. 16, с. 119