Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭРМАГРА́ФІЯ (ад тэрма... + ...графія),

1) сукупнасць розных спосабаў рэгістрацыі цеплавога поля аб’ектаў (поля іх інфрачырвонага выпрамянення). Ажыццяўляецца актыўнымі і пасіўнымі прыладамі інфрачырвонай тэхнікі, цеплавізарамі (гл. Цеплабачанне). Аўтам. запіс т-ры паветра і вады робіцца тэрмографамі.

2) Адзін са спосабаў аператыўнага капіравання пераважна чорна-белых рукапісных, друкаваных і інш. штрыхавых матэрыялаў. Гл. Тэрмакапіраванне.

т. 16, с. 133

ТЭРМАДЫНА́МІКА (ад тэрма... + дынаміка),

навука аб найб. агульных уласцівасцях макраскапічных фіз. сістэм, што знаходзяцца ў стане раўнавагі тэрмадынамічнай, і працэсах пераходу паміж гэтымі станамі. Адрозніваюць фенаменалагічную Т. (даследуе тэрмадынамічныя сістэмы без уліку ўласцівасцей і характару руху іх часціц) і статыстычную Т. — асн. частку статыстычнай фізікі. Ахоплівае комплекс навук. дысцыплін — агульную (фіз.) Т., тэрмадынаміку хімічную, тэхн. Т. (дастасаванні законаў Т. да цеплатэхнікі), тэрмадынаміку нераўнаважных працэсаў і інш.

Грунтуецца на фундаментальных прынцыпах, устаноўленых на падставе шматлікіх даследаванняў (гл. Першы закон тэрмадынамікі, Другі закон тэрмадынамікі, Трэці закон тэрмадынамікі), якія выконваюцца незалежна ад прыроды цел, што ўтвараюць фіз. сістэму. Заканамернасці і суадносіны паміж фіз. велічынямі Т. маюць універсальны характар, з’явы разглядаюцца з энергет. пазіцый. Т. дае поўнае колькаснае апісанне абарачальных працэсаў, для неабарачальных працэсаў устанаўлівае пэўныя няроўнасці і паказвае напрамак іх працякання. Метадамі Т. ўстанаўліваюць сувязі паміж непасрэдна назіранымі (макраскапічнымі) характарыстыкамі сістэм (ціскам, аб’ёмам, т-рай і інш.) у розных тэрмадынамічных працэсах. У Т. распрацаваны тэорыя хім. раўнавагі і тэорыя фазавай раўнавагі, напр., раўнавагі паміж рознымі агрэгатнымі станамі і пры расслаенні на фазы сумесей вадкасцей і газаў. Для працэсаў устанаўлення раўнавагі істотны абмен часціцамі паміж рознымі фазамі і для фармулёўкі раўнавагі карыстаюцца паняццем хімічнага патэнцыялу, пастаянства якога замяняе ўмову пастаянства ціску, калі вадкасць (газ) знаходзіцца ў полі знешніх сіл. Законы і метады Т. выкарыстоўваюцца ў механіцы суцэльных асяроддзяў, макраскапічнай электрадынаміцы, пры вывучэнні хім. працэсаў, працэсаў пераносу і інш.

На Беларусі даследаванні па праблемах Т. вядуцца ў Ін-це цепла- і масаабмену, Аб’яднаным ін-це энергетычных і ядз. даследаванняў, Ін-це фізіка-арганічнай хіміі, Ін-це праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі Нац. АН, БДУ, Бел. Нац. тэхн. ун-це і інш.

Літ.:

Кубо Р. Термодинамика: Пер. с англ. М., 1970;

Гиббс Дж.В. Термодинамика: Статистич. механика: Пер. с англ. М., 1982;

Базаров И.П. Термодинамика. 4 изд. М., 1991.

У.​Л.​Драгун.

т. 16, с. 134

ТЭРМАДЫНА́МІКА НЕРАЎНАВА́ЖНЫХ ПРАЦЭ́САЎ, нераўнаважная тэрмадынаміка,

тэрмадынаміка неабарачальных працэсаў; агульная тэорыя макраскапічнага апісання нераўнаважных працэсаў. Асн. задача — колькаснае вывучэнне нераўнаважных працэсаў для станаў, што мала адрозніваюцца ад раўнаважных, напр., вызначэнне залежнасці канцэнтрацыі кампанентаў, скорасці, напрамку і інш. параметраў такога працэсу ад знешніх умоў. На Т.н.п. грунтуюцца даследаванні адкрытых сістэм (хім. і біял., у т. л. жывых арганізмаў), яна дазваляе тлумачыць многія нераўнаважныя з’явы ў гідрагазадынаміцы, эл. правадніках, напр., тэрмаэлектрычныя з ’явы, гальванамагнітныя з ’явы, тэрмагальванамагнітныя з’явы.

Неабарачальныя працэсы на аснове тэрмадынамічных меркаванняў вывучаў У Томсан (лорд Кельвін). Іх паслядоўнае даследаванне пачаў Л.Онсагер. Як самастойная навука Т.н.п. пачала развівацца ў працах І.Р.Прыгожына і нідэрл. фізіка С.Р. дэ Гроата. Сістэмы, у якіх працякаюць нераўнаважныя працэсы, разглядаюцца як суцэльныя асяроддзі, а іх параметры стану — як палявыя пераменныя (неперарыўныя функцыі геам. каардынат і часу). Пры макраскапічным апісанні працэсаў лічаць, што такія сістэмы складаюцца з элементарных аб’ёмаў, кожны з якіх характарызуецца параметрамі стану (т-рай, ціскам і інш.), якія залежаць ад каардынат і часу. Для колькаснага апісання працэсаў складаюцца ўраўненні балансу для элементарных аб’ёмаў на аснове захавання законаў энергіі, імпульсу і масы, а таксама складання ўраўнення балансу энтрапіі і фенаменалагічных ураўненняў працэсаў пераносу, якія звязваюць патокі і тэрмадынамічныя сілы (гл. Пераносу з’явы). Метады Т.н.п. дазваляюць сфармуляваць для нераўнаважных працэсаў 1-ы і 2-і законы тэрмадынамікі ў лакальнай форме, атрымаць на аснове агульных прынцыпаў поўную сістэму ўраўненняў пераносу (ураўненняў гідрадынамікі, цеплаправоднасці і дыфузіі) для простых і складаных сістэм з улікам хім. рэакцый, фазавых ператварэнняў, эл.-магн. сіл і інш. знешніх уздзеянняў.

На Беларусі даследаванні па праблемах Т.н.п. пачаты ў 1956 у Ін-це цепла- і масаабмену Нац. АН пад кіраўніцтвам А.В.Лыкава і Т.Л.Перэльмана.

Літ.:

Пригожин И. Введение в термодинамику необратимых процессов: Пер. с англ. М., 1960;

Лыков А.В., Михайлов Ю.А. Теория тепло- и массопереноса. М.; Л., 1963;

Гроот С.Р. де, Мазур П. Неравновесная термодинамика: Пер. с англ. 1964;

Зубарев Д.Н. Неравновесная статистическая термодинамика. М., 1971;

Дьярмати И. Неравновесная термодинамика: Пер. с англ. М., 1974.

В.​І.​Байкоў, У.​Л.​Драгун.

т. 16, с. 134

ТЭРМАДЫНА́МІКА ХІМІ́ЧНАЯ,

раздзел фізічнай хіміі, які вывучае макраскапічныя хім. сістэмы (газападобныя, вадкія і цвёрдыя рэчывы, растворы і інш.) і працэсы (хім. рэакцыі, фазавыя ператварэнні і інш.) на аснове агульных законаў узаемаператварэння цеплаты, розных відаў работы і энергіі. Найважн. раздзелы Т.х.: тэрмахімія, вучэнне аб хім. і фазавай раўнавазе, аб растворах, электрахім. тэрмадынаміка, тэрмадынаміка паверхневых з’яў. Тэарэт. аснова Т.х. — законы (асновы) агульнай тэрмадынамікі.

Першы закон тэрмадынамікі — аснова тэрмахіміі. На другім законе тэрмадынамікі грунтуецца вучэнне аб раўнавазе хімічнай. Яго асн. задача — прадказанне кірунку хім. рэакцыі, яе выхаду і раўнаважнага саставу рэакцыйнай сумесі ў залежнасці ад зыходнага саставу, т-ры, ціску. Паводле трэцяга закону тэрмадынамікі вызначаюць энтрапію рэчываў з каларыметрычных вымярэнняў цеплаёмістасці ў інтэрвале т-р (ад блізкіх да абс. нуля да зададзенай) і цеплавых эфектаў усіх фазавых пераходаў, што адбываюцца ў гэтым тэмпературным інтэрвале. Даныя каларыметрычных вымярэнняў дазваляюць разлічваць канстанты раўнаваг хім. рэакцый паводле іх цеплавых эфектаў і энтрапіі кожнага рэчыва, што ўдзельнічае ў рэакцыі. Тэрмадынамічныя ўласцівасці хім. сістэм характарызуюцца тэрмадынамічнымі функцыямі: патэнцыяламі тэрмадынамічнымі і хімічным патэнцыялам. Змены тэрмадынамічных функцый у хім. рэакцыях звязаны з канстантамі раўнаваг і вызначаюцца паводле іх значэння і тэмпературнай залежнасці, а таксама разлічваюцца метадамі статыст. тэрмадынамікі. У практычных разліках карыстаюцца табліцамі тэрмадынамічных уласцівасцей індывід. рэчываў і раствораў, у якіх звычайна дадзены значэнні энтрапіі, энтальпіі, цеплаёмістасці і некат. інш. функцый у залежнасці ад т-ры і канцэнтрацыі рэчываў. Вынікі і метады Т.х. выкарыстоўваюцца ў хім. тэхналогіі, фізіцы, геалогіі, біялогіі, пры рашэнні многіх практычных задач хім., металургічнай, паліўнай і інш. галін прам-сці.

Літ.:

Карапетьянц М.Х. Химическая термодинамика. 3 изд. М., 1975;

Прикладная химическая термодинамика: Пер. с англ. М., 1988.

У.​С.​Салдатаў.

т. 16, с. 134

ТЭРМАДЫНАМІ́ЧНАЯ ІМАВЕ́РНАСЦЬ,

гл. Імавернасць тэрмадынамічная.

т. 16, с. 134

ТЭРМАДЫНАМІ́ЧНАЯ РАЎНАВА́ГА,

гл. Раўнавага тэрмадынамічная.

т. 16, с. 134

ТЭРМАДЫНАМІ́ЧНАЯ СІСТЭ́МА,

сукупнасць макраскапічных цел, якія ўзаемадзейнічаюць (абменьваюцца энергіяй і рэчывам) паміж сабой і з інш. целамі (навакольным асяроддзем). Бывае адкрытая (абменьваецца энергіяй і рэчывам з навакольным асяроддзем), закрытая (без абмену рэчывам), адыябатная (без цеплаабмену) і ізаляваная (без цеплаабмену і абмену рэчывам). Уласцівасці раўнаважных Т.с. вывучае тэрмадынаміка раўнаважных працэсаў, нераўнаважных — тэрмадынаміка нераўнаважных працэсаў.

Складаецца з вял. колькасці структурных адзінак (атамаў, малекул і інш.), што дае магчымасць кожную яе макраскапічную частку таксама лічыць Т.с. і характарызаваць макраскапічнымі параметрамі (шчыльнасцю, ціскам, канцэнтрацыяй, хім. саставам, аб’ёмам і інш.). Т.с. знаходзіцца ў раўнавазе (гл. Раўнавага тэрмадынамічная), калі яе параметры не мяняюцца з цягам часу і ў сістэме адсутнічаюць стацыянарныя патокі цеплаты, рэчыва і інш. Для раўнаважных Т.с. уводзіцца паняцце тэмпературы як параметра стану, і яна мае аднолькавае значэнне для ўсіх макраскапічных частак сістэмы. Лік незалежных параметраў стану роўны ліку ступеней свабоды, астатнія параметры звязаны з незалежнымі з дапамогай ураўнення стану. Т.с. можа быць фіз. аднароднай (гл. Гамагенная сістэма) і неаднароднай (гл. Гетэрагенная сістэма). У выніку фазавых і хім. пераўтварэнняў (гл. Фазавыя пераходы) гетэрагенная Т.с. можа стаць гамагеннай і наадварот.

У.​Л.​Драгун.

т. 16, с. 134

ТЭРМАДЫНАМІ́ЧНАЯ ТЭМПЕРАТУ́РНАЯ ШКАЛА́, шкала Кельвіна,

адна з тэмпературных шкал, якая грунтуецца на другім законе тэрмадынамікі і добра ўзнаўляецца. Прапанавана У.Томсанам (лордам Кельвінам). Т-ра ў гэтай шкале (абсалютная тэмпература) вымяраецца ў кельвінах.

Вызначаецца на аснове ідэальнага Карно цыкла: калі рабочае цела, якое ажыццяўляе цыкл, атрымлівае цеплату Q1 пры т-ры T1 і аддае цеплату Q2 пры т-ры T2, то суадносіны Q1/Q2 = T1/T2 не залежаць ад уласцівасцей тэрмаметрычнага (рабочага) цела, што дазваляе па суадносінах вымераных колькасцей цеплаты ўстанаўліваць адносныя змены т-ры. Для вызначэння абсалютных значэнняў т-ры ўстанаўліваюць асн. інтэрвал т-р (велічыню градуса). Першасна асн. інтэрвал Т.т.ш. супадаў з асн. інтэрвалам Цэльсія шкалы і градус быў роўны 0,01 гэтага інтэрвалу. У 1968 13-я Генеральная канферэнцыя па мерах і вагах устанавіла Т.т.ш. з адзіным рэперным пунктам — трайным пунктам вады (273,16 К дакладна), дзе 1 К прыняты роўным 1/273,16 тэрмадынамічнай т-ры трайнога пункта. Т.т.ш. рэалізуецца з дапамогай працэсаў, звязаных з тэрмадынамічнай т-рай: у шырокім дыяпазоне т-ра вымяраецца з дапамогай газавага тэрмометра, нізкія т-ры вызначаюць паводле тэмпературнай залежнасці магн. успрымальнасці парамагнетыкаў, высокія — паводле інтэнсіўнасці выпрамянення абсалютна чорнага цела.

У.​Л.​Драгун.

т. 16, с. 134

ТЭРМАДЫНАМІ́ЧНЫ ПРАЦЭ́С,

змена тэрмадынамічнага стану, якая адбываецца ў тэрмадынамічнай сістэме і звязана са зменай хаця б аднаго з параметраў стану. Адрозніваюць абарачальныя працэсы, неабарачальныя працэсы і квазістатычныя працэсы. Асобныя выпадкі Т.п.: адыябатны працэс, ізабарны працэс, ізатэрмічны працэс, ізахорны працэс і інш.

т. 16, с. 135

ТЭРМАДЫНАМІ́ЧНЫ СТАН,

стан тэрмадынамічнай сістэмы, які ў выпадку раўнавагі тэрмадынамічнай вызначаецца пэўнымі (раўнаважнымі) значэннямі параметраў стану. Нераўнаважны Т.с. характарызуецца наяўнасцю ў дадзенай сістэме перападаў (градыентаў) т-ры, канцэнтрацыі ці інш. фіз. велічынь (параметраў стану).

т. 16, с. 135