Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭМПЕРАТУ́РА ПАВЕ́ТРА,

найважнейшы элемент надвор’я і клімату, які характарызуе цеплавы рэжым атмасферы. Вызначае ўмовы развіцця дзікарослай і культ. расліннасці, жывёльнага свету, уплывае на самаадчуванне чалавека. Ад Т.п. залежаць колькасць вільгаці ў паветры і выпарэнне яе з паверхні водных аб’ектаў і глебы. Для назіранняў за Т.п. каля зямной паверхні выкарыстоўваюцца тэрмометры і тэрмографы, у верхніх слаях атмасферы — метэарографы і радыёзонды. Да характарыстык тэмпературнага рэжыму адносяцца сярэднія, макс. і мінім. т-ры за суткі, месяц, год, шматгадовы перыяд, паўтаральнасць і даты надыходу розных значэнняў т-ры, амплітуды за пэўны перыяд і інш. На зямной паверхні Т.п. размяркоўваецца занальна і паніжаецца ад экватара да полюсаў, а таксама з падняццем уверх; часам назіраецца інверсія тэмпературы. Сярэдняя гадавая Т.п. Зямлі 14 °C, абс. максімум 57,8 °C (Эль-Азізія ў Лівіі), абс. мінімум -89,2 °C (станцыя «Усход» у Антарктыдзе). Сярэдняя гадавая Т.п. на Беларусі 5,8 °C, абс. максімум 38 °C, мінімум -41 °C. У самым цёплым месяцы — ліп. — сярэдняя месячная т-ра павялічваецца з ПнЗ на ПдУ ад 17,5 °C да 18,5 °C, у самым халодным — студз. — паніжаецца з ПдЗ на ПнУ ад -4,5 °C да -8 °C.

т. 16, с. 125

ТЭМПЕРАТУ́РА ПЛАЎЛЕ́ННЯ,

тэмпература раўнаважнага пераходу крышт. (цвёрдага) цела ў вадкі стан (плаўленне) пры пастаянным знешнім ціску. Абазначаецца Тпл або tпл; у даведніках звычайна прыводзяцца Т.п. пры нармальным знешнім ціску (101 325 Па).

т. 16, с. 126

ТЭМПЕРАТУ́РА ЦЕ́ЛА,

інтэгральны паказчык цеплавога стану арганізма чалавека і жывёл, які характарызуецца суадносінамі працэсаў цеплаўтварэння і цеплааддачы. У чалавека падтрымліваецца на адносна пастаянным узроўні (у дарослага 36—37 °C, у дзяцей на 0,3—0,4 °C вышэйшая і менш устойлівая). У норме сутачныя ваганні 1—1,5 °C, звязаны са сном, зменай дыхання і кровазвароту (найб. высокая Т.ц. ў 17—18 гадз, найб. нізкая — у 3—4 гадз ночы). Павышаецца пры напружанай фіз. працы, інфекц. хваробах і інш. У розных зонах неаднолькавая. Пры пераграванні арганізма — гіпертэрмія; пры зніжэнні нармальнай Т.ц. — гіпатэрмія. Пра Т.ц. жывёл гл. Гамаятэрмныя жывёлы, Пайкілатэрмныя жывёлы. Гл. таксама Тэмпература цела субфебрыльная.

І.​М.​Семяненя.

т. 16, с. 126

ТЭМПЕРАТУ́РА ЦЕ́ЛА СУБФЕБРЫ́ЛЬНАЯ, субфебрылітэт,

павышэнне т-ры цела ў дыяпазоне 37,1—38 °C. Назіраецца пры многіх захворваннях (інфекцыі, злаякасныя пухліны, захворванні нерв., сардэчна-сасудзістай, эндакрыннай сістэм і інш.), фізіял. станах (у перадменструальны перыяд, пры цяжарнасці, псіхаэмацыянальным напружанні, пераграванні на сонцы), бывае і нявысветленага паходжання. Можа захоўвацца многія гады, з’яўляцца адзінай прыкметай хваробы, працякаць з парушэннем самаадчування або без яго. У 2—3% людзей назіраецца з нараджэння.

І.​М.​Семяненя.

т. 16, с. 126

ТЭМПЕРАТУ́РНАЕ ВЫПРАМЯНЕ́ННЕ,

тое, што цеплавое выпрамяненне.

т. 16, с. 126

ТЭМПЕРАТУ́РНАЯ ІНВЕ́РСІЯ,

гл. Інверсія тэмпературы.

т. 16, с. 126

ТЭМПЕРАТУ́РНАЯ ШКАЛА́,

спосаб атрымання лікавага значэння тэмпературы на аснове вядомай тэмпературнай залежнасці якой-н. фіз. велічыні; сістэма супастаўленняў такіх значэнняў т-ры. Эмпірычныя Т.ш. грунтуюцца на выбары рэперных (пастаянных) пунктаў, пачатку адліку і памеру адзінкі вымярэння т-ры (градуса), звязанымі з пэўнымі тэрмаметрычнымі (рабочымі) рэчывамі і іх адпаведнымі ўласцівасцямі.

Удасканаленую эмпірычную Т.ш. прапанаваў Г.​Д.​Фарэнгейт (гл. Фарэнгейта шкала); за рэперныя пункты былі прыняты т-ра сумесі снегу з нашатыром і т-ра цела чалавека (пазней т-ра кіпення вады пры нармальным атм. ціску). За градус прынята 1/180 частка тэмпературнага інтэрвалу ў ртутным тэрмометры паміж пунктамі плаўлення лёду (+32 F) і кіпення вады (+212 F). У Т.ш., прапанаванай Р.​А.​Рэамюрам (гл. Рэамюра шкала), першасна за рэперны пункт прынята т-ра плаўлення лёду, за градус — рознасць т-р, пры якой адносная змена аб’ёму этылавага спірту роўная 0,001. У Цэльсія шкале за рэперныя пункты прыняты т-ры плаўлення лёду і кіпення вады пры нармальных умовах; тэмпературны інтэрвал паміж імі падзелены на 100. У 1852 У.Томсан (лорд Кельвін) увёў абс. эмпірычную Т.ш., дзе адлік т-ры пачынаўся з абсалютнага нуля, а градус вызначаўся на аснове стоградуснай шкалы газавага тэрмометра. Асн. недахоп эмпірычных Т.ш. — іх залежнасць ад тэрмаметрычных уласцівасцей рэчываў. Каб пазбавіцца гэтага недахопу, У.​Томсан прапанаваў тэрмадынамічную тэмпературную шкалу. Адвольная эмпірычная Т.ш. зводзіцца да тэрмадынамічнай увядзеннем паправак, якія ўлічваюць характар сувязі пэўнай тэрмаметрычнай уласцівасці з тэрмадынамічнай т-рай. У 1968 13-я Генеральная канферэнцыя па мерах і вагах зацвердзіла Міжнародную практычную тэмпературную шкалу (МПТШ-68), якая мае 11 рэперных пунктаў (у МПТШ-90 іх 15) і не залежыць ад канкрэтнага носьбіта шкалы (тэрмометра). Т-ры, адлічаныя па гэтай і па тэрмадынамічнай Т.ш., супадаюць з дакладнасцю, дасягальнай для тэхнікі эксперыменту.

У.​Л.​Драгун.

т. 16, с. 126

ТЭМПЕРАТУ́РНЫЯ ХВА́ЛІ,

перыядычныя змены размеркавання т-ры ў асяроддзі, звязаныя з перыяд. ваганнямі шчыльнасці цеплавых патокаў, якія паступаюць у асяроддзе. Моцна затухаюць пры распаўсюджванні ў асяроддзі, для іх характэрна значная дысперсія (гл. Дысперсія хваль). Напр., глыбіня пранікнення ў глебу сутачных ваганняў т-ры прыкладна ў 20 разоў меншая за глыбіню пранікнення сезоннай т-ры. Т.х. выкарыстоўваюцца пры вызначэнні цеплавых характарыстык матэрыялаў (цепла- і тэмператураправоднасці, цеплаёмістасці і інш.), у т. л. пры нізкіх т-рах.

т. 16, с. 126

ТЭМПЕРА́ЦЫЯ (ад лац. temperatio правільныя суадносіны, суразмернасць) у музыцы, выраўноўванне інтэрвальных суадносін паміж ступенямі гукавой сістэмы для дастасавання яе да патрэб муз. практыкі. Неабходнасць Т. звязана з паяўленнем муз. інструментаў з фіксаваным строем.

Зыходнымі былі гукарады чыстага і піфагорава строяў. Напачатку выраўноўвалі толькі некат. інтэрвалы (першыя спробы з 13 ст., у 16 ст. пашырылася сярэднетонавая сістэма Т). Недахопы нераўнамерна-тэмпераванага гукараду ліквідаваны ў сістэмах раўнамернай Т. У аснову сучаснага раўнамерна-тэмпераванага строю пакладзены прынцып падзелу актавы на 12 роўных паўтонаў, прапанаваны ў 1691 А.​Веркмайстэрам. У ім усе 12 квінтаў квінтавога круга памяншаюцца на ​1/12 піфагоравай комы (невял. інтэрвалу паміж зыходным гукам і тым, які атрымліваецца рухам ад яго на 12 чыстых квінтаў уверх і наступным пераносам на 7 актаў уніз). Замацаванню ў муз. практыцы гэтага строю садзейнічаў І.​С.​Бах (цыкл прэлюдый і фуг «Добра тэмпераваны клавір», 2 т., 1722 і 1744), дзе выкарыстаны ўсе танальнасці.

А.​А.​Саламаха.

т. 16, с. 126

ТЭ́МПЫ ЭКАНАМІ́ЧНАГА РО́СТУ,

адносіны велічыні эканам. паказчыка за дадзены перыяд да велічыні яго папярэдняга аналагічнага перыяду, узятага за базу параўнання. Вымяраюцца ў працэнтах або ў адносных велічынях (каэф. росту). Абагульненую характарыстыку інтэнсіўнасці эканам. развіцця за некалькі гадоў даюць сярэднегадавыя Т.э.р., якія разлічваюцца як сярэдняя геаметрычная з гадавых тэмпаў. Паказчыкі Т.э.р. выкарыстоўваюць пры эканам. аналізе.

т. 16, с. 126