Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ХВАЛЯВО́Д,

канал адвольнай формы ў неаднародным асяроддзі, уздоўж якога могуць распаўсюджваюцца хвалі. Для акустычных хваль (гукавых) Х. — трубы, слаі паветра і вады; электрамагнітных — радыёхваляводы, святлаводы: сейсмічных хваль — верхнія слаі мантыі Зямлі.

Акустычным Х. можа служыць труба з гукаадбівальнымі сценкамі, радыёхваляводам — полая або часткова запоўненая дыэлектрыкам метал. труба ці стрыжань з дыэлектрыка. Найб. пашыраны радыёхваляводы і святлаводы, якія выкарыстоўваюцца як лініі перадачы эл.-магн. энергіі або эл. сігналаў ад аднаго аб’екта да другога.

т. 16, с. 570

ХВАЛЯВО́ДНА-РУ́ПАРНАЯ АНТЭ́НА,

накіраваная антэна ў выглядзе спалучэння радыёхвалявода з рупарам. Разнавіднасць — хваляводная антэна — адкрыты канец радыёхвалявода (без рупара). Выкарыстоўваюцца ў міліметровым, сантыметровым (радзей дэцыметровым) дыяпазонах радыёхваль як абпрамяняльнікі лінзавых і люстраных антэн (гл. Рупарна-люстраная антэна), а таксама як самаст. антэны.

т. 16, с. 570

ХВАЛЯВО́Д АПТЫ́ЧНЫ,

тое, што святлавод.

т. 16, с. 570

ХВАЛЯЛО́М, брэкватэр,

гідратэхнічнае збудаванне для аховы берагоў вадаёмаў і прыбярэжных збудаванняў ад уздзеяння хваль. Энергія затрыманых хваль гасіцца на Х. або адбіваецца ад яго. Адрозніваюць загараджальныя (абкружаныя воднай прасторай) і берагаахоўныя (размешчаныя непасрэдна каля берага, гл. Берагаўмацавальныя збудаванні, Мол). Бываюць суцэльныя (верт. ці адкоснага профілю з бетону, каменнай накідкі і інш.), скразныя (з адтулінамі для пропуску вады), плывучыя (пантоны, замацаваныя якарам), пнеўматычныя (энергія хваль гасіцца струменем сціснутага паветра), гідраўл. (ствараюць сустрэчны паверхневы паток). Будуюцца ў акваторыі порта і рэйдавых прычалаў, падыходаў да каналаў і шлюзаў, берагавых участкаў мора, вадасховішча і інш.

Хваляломы загараджальныя: 1 — вертыкальнага і 2 — адкоснага профіляў; 3 — плывучы.

т. 16, с. 570

ХВАЛЯМЕ́Р,

1) у марской справе — прылада для вызначэння вышыні, даўжыні і перыяду марскіх хваль, а таксама скорасці і кірунку іх распаўсюджвання. Найб. пашыраны аптычны Х. — зрокавая труба са спец. прыстасаваннямі для вымярэнняў.

2) У радыётэхніцы тое, што частатамер.

т. 16, с. 571

ХВАРАСТО́ЎСКІ Дзмітрый Аляксандравіч (н. 16.10.1962, г. Краснаярск, Расія),

расійскі спявак (барытон). Нар. арт. Расіі (1995). Скончыў Краснаярскі ін-т мастацтваў. З 1985 саліст Краснаярскага т-ра оперы і балета, з 1987 — Марыінскага т-ра. З 1989 спявае ў найбуйнейшых т-рах свету: «Ковент-Гардэн», «Метраполітэн-опера», «Ла Скала» і інш. Валодае прыгожым тэмбрам голасу, выдатнай тэхнікай бельканта. Сярод партый: Яўген Анегін, Ялецкі, Раберт («Яўген Анегін», «Пікавая дама», «Іаланта» П.​Чайкоўскага), Валянцін («Фауст» Ш.​Гуно), Сільвіо («Паяцы» Р.​Леанкавала), Фігара («Севільскі цырульнік» Дж.​Расіні), Жэрмон, Радрыга («Травіята», «Дон Карлас» Дж.​Вердзі), Рычард («Пурытане» В.​Беліні). У канцэртным рэпертуары рус. нар. песні, рамансы. Лаўрэат XII Усесаюзнага конкурсу вакалістаў імя М.​Глінкі (1987, 1-е месца), міжнар. конкурсаў (у Тулузе, Францыя, 1988, Гран-пры; «Залаты Арфей», Парыж, 1992, і інш.). Дзярж. прэмія Расіі 1991.

т. 16, с. 571

ХВАРАШЧА́НСКАЕ БАЛО́ТА.

У Івацэвіцкім і Пінскім р-нах Брэсцкай вобл., у вадазборы Агінскага канала (сцёк у р. Ясельда). Нізіннага тыпу. Пл. 7,9 тыс. га, у межах прамысл. пакладу 6,9, тыс. га. Глыб. торфу да 5,2 м, сярэдняя 2,1 м. Торф здабываецца на паліва і ўгнаенне. На балоце ёсць сапрапель магутнасцю да 0,7 м. Балота асушана адкрытай сеткай, часткова пераабсталявана пад дрэнаж. Вырошчваюць шматгадовыя травы, збожжа, кармавыя караняплоды.

т. 16, с. 571

ХВАРО́БА чалавека,

парушэнне жыццядзейнасці, выкліканае неадпаведнасцю ахоўных уласцівасцей арганізма празмернаму ўплыву фактараў навакольнага асяроддзя (мех., фіз., хім., біял., псіхагенных). Характарызуецца спалучэннем паталаг. і ахоўна-прыстасавальных, кампенсаторных (узнаўляльных) рэакцый арганізма, баланс якіх пры Х. зменьваецца. Падзяляюцца на інфекц. і неінфекц., псіхічныя, саматычныя, жан., дзіцячыя, Х. старасці, сэрца, печані, нырак і інш. Паводле формы развіцця і цячэння адрозніваюць Х. вастрэйшыя (маланкавыя), вострыя, падвострыя, хранічныя (характэрна хвалепадобнасць цячэння).

Вылучаюць 4 перыяды Х.: латэнтны перыяд, прадрамальны перыяд, перыяд развіцця і зыход (заканчэнне). Зыход вядзе да выздараўлення поўнага або няпоўнага, рэцыдыву, пераходу вострай формы ў хранічную, ускладнення ці смерці. Многія няцяжкія Х. аказваюць станоўчы ўплыў на арганізм, рыхтуюць яго да эфектыўнай аховы ад розных патагенных фактараў. Сусв. арг-цыя аховы здароўя распрацавала Міжнар. стат. класіфікацыю Х., траўмаў і прычын смерці (21 клас станаў). Пра асобныя Х. чалавека гл. адпаведныя арт., а таксама Малекулярныя хваробы, Сацыяльныя хваробы, Спадчынныя хваробы.

Літ.:

Общая патология человека: Руководство для врачей. Т. 1—2. 2 изд. М., 1990;

Петленко В.П. Основные методологические проблемы теории медицины. Л., 1982;

Теория и практика медицины: Сб. науч. тр. Вып. 1. Мн., 1999.

І.​М.​Семяненя, А.​М.​Шадко.

т. 16, с. 571

ХВАРО́БА СТЭ́НТАНА,

вострая інфекцыйная хвароба жывёл і чалавека, тое, што меліяідоз.

т. 16, с. 571

ХВАРО́БА ФІЛА́ТАВА,

вострая вірусная хвароба чалавека, тое, што монануклеёз інфекцыйны.

т. 16, с. 571