Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ТЭ́ХНІКА БЯСПЕ́КІ,

сістэма арганізацыйных мерапрыемстваў і тэхн. сродкаў, якія прадухіляюць уздзеянне на работнікаў небяспечных вытв. фактараў; ахова ўсяго арганізма чалавека або асобных яго органаў ад неспрыяльнага ўплыву тэхнал. працэсаў, тэхн. сродкаў і прадметаў працы. Сістэма нарматыўных актаў Т.б. Рэспублікі Беларусь, заснаваная на Канстытуцыі і Кодэксе законаў аб працы, абавязковая для выканання ўсімі арг-цыямі незалежна ад формы ўласнасці.

Арганізац. мерапрыемствы па Т.б. ўключаюць: інструктаж і навучанне работнікаў бяспечным і бясшкодным метадам працы, карыстанню ахоўнымі сродкамі, распрацоўку і ўкараненне рэгламентаў працы і адпачынку пры выкананні цяжкіх работ у шкодных умовах і г.д. Паводле сферы выкарыстання адрозніваюць адзіныя правілы па Т.б. для ўсіх галін нар. гаспадаркі; міжгаліновыя, што рэгламентуюць бяспеку працы для пэўнага віду работ у розных галінах вытв-сці; галіновыя, якія адносяцца да канкрэтнай вытв-сці. Абавязкі па Т.б. заканадаўствам ускладзены на наймальніка. Нагляд і кантроль за яе выкананнем ажыццяўляюць спец. ўпаўнаважаныя органы, прафсаюзы, Саветы дэпутатаў, мін-вы і ведамствы, пракуратура. Гл. таксама Ахова працы.

Ю.​Я.​Савельеў.

т. 16, с. 150

ТЭ́ХНІКУМ адзін з тыпаў сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў. Створаны ў 1920, з 1937 пераважна тэхн. профілю (розных галін прам-сці, буд-ва, транспарту, сувязі, с.-г.), а таксама стат., фінансавыя, гандлёвыя. На Беларусі дзейнічаюць самастойна і ў складзе вучэбна-вытв. комплексаў (Т.-прадпрыемства), вучэбна-навук. аб’яднанняў (Т.-ПТВ, Т-ВНУ). На дзённыя аддзяленні прымаюцца асобы з базавай ці агульнай сярэдняй адукацыяй, на вячэрнія і завочныя з агульнай сярэдняй адукацыяй. Тэрмін навучання пасля 9 кл. — 3—4 гады, пасля 11 кл. — 2—3 гады. У 2002/03 навуч. г. на Беларусі 38 Т., у т. л. 7 недзяржаўных.

т. 16, с. 150

ТЭХНІ́ЧНАЯ ДЫЯГНО́СТЫКА,

навукова-тэхнічная дысцыпліна, якая вывучае і вызначае прыкметы дэфектаў тэхн. аб’ектаў, распрацоўвае метады і сродкі выяўлення і пошуку такіх дэфектаў. Асн. задача — арганізацыя эфектыўнай праверкі спраўнасці, працаздольнасці, правільнасці функцыянавання тэхн. аб’ектаў (дэталей, элементаў, вузлоў, вырабаў, агрэгатаў, сістэм і інш., а таксама працэсаў перадачы, апрацоўкі і захоўвання матэрыі, энергіі і інфармацыі).

Адрозніваюць сістэмы тэставай і функцыянальнай Т.д. Тэставую Т.д. праводзяць пры вырабе і захоўванні аб’екта, яго рамонце, пры правядзенні прафілактычных мерапрыемстваў, перад выкарыстаннем і пасля яго і інш. Пры такой дыягностыцы на аб’ект падаюцца спец. тэставыя ўздзеянні. Функцыянальная Т.д. праводзіцца пры эксплуатацыі аб’екта паводле яго прызначэння пры неабходнасці праверкі адпаведнасці функцыянавання зададзенаму алгарытму работы і пошуку дэфектаў, якія перашкаджаюць ёй. Пры гэтым на аб’ект падаюцца ўздзеянні, прадугледжаныя алгарытмам яго работы. Для распрацоўкі і стварэння сістэм Т.д. вывучаюцца аб’ект, магчымыя дэфекты і іх прыкметы, ствараюцца матэм. мадэлі аб’екта ў працаздольным і непрацаздольным станах, алгарытмы дыягностыкі і інш.

т. 16, с. 150

ТЭХНІ́ЧНАЯ ТКАНІ́НА,

асноўны або дапаможны матэрыял для вырабу дэталей машын, установак і інш. у розных галінах прам-сці; разнавіднасць тканіны тэкстыльнай. Вырабляюць Т.т. пераважна з валокнаў хімічных, звычайна палатняным перапляценнем, якое забяспечвае найб. моцную сувязь паміж асновай і ўтком. Бывае адна- і шматслойная. Выкарыстоўваюць Т.т. як фільтравальныя і ізаляцыйныя матэрыялы, для вырабу аўтамаб. шын (гл. Корд), транспарцёрных стужак і прывадных пасаў (гл. Бельтынг), спец. ахоўнага адзення (гл. Брызент), пажарных рукавоў, парашутаў і інш.

т. 16, с. 150

ТЭХНІ́ЧНАЯ ЭСТЭ́ТЫКА,

навуковая дысцыпліна, што вывучае сацыяльна-культ., тэхн. і эстэт. праблемы фарміравання гарманічнага рэчыўнага асяроддзя чалавека, якое ствараецца сродкамі прамысл. вытв-сці. Складае тэарэт. аснову дызайну, вывучае яго грамадскую прыроду і заканамернасці развіцця, прынцыпы і метады мастацкага канструявання і інш. Фарміруе таксама патрабаванні да прамысл. прадукцыі, яе тэхніка-эстэт. паказчыкаў, якасці, адпаведнасці маст. формы функцыян. прызначэнню рэчаў.

т. 16, с. 150

ТЭХНІ́ЧНЫЯ ВІ́ДЫ СПО́РТУ,

агульная назва розных комплексаў агульнафізічных практыкаванняў, навыкаў і ўменняў у галіне валодання і кіравання спарт. тэхн. снарадамі, у т. л. снарадамі-апаратамі; сістэма правядзення спаборніцтваў па гэтых комплексах. Кожны Т.в.с. мае канкрэтнае прыкладное значэнне. Выкарыстоўваюцца розныя тэхн. сродкі (аўтамабілі, матацыклы, паветраныя і водныя судны, радыётэхн. прылады, агнястрэльная зброя і інш.). Асаблівасць Т.в.с. ў тым, што спарт. вынікі залежаць не толькі ад фіз. якасцей спартсмена, а і ад ступені дасканаласці валодання тэхн. сродкамі, якімі яны карыстаюцца, і майстэрства кіравання імі.

Развіваюцца з канца 19 ст. разам з развіццём тэхн. сродкаў іх забеспячэння, пераважна на прафес., камерцыйнай аснове. Напачатку развіваліся ў еўрап. краінах, да сярэдзіны 20 ст. пашырыліся ў краінах усіх кантынентаў. Праводзяцца асабістыя і камандныя спаборніцтвы (чэмпіянаты краін, кантынентаў, свету), некаторыя (напр., стралковыя) уключаюцца ў праграму Алімп. гульняў.

На Беларусі Т.в.с. развіваюцца з 1950-х г. Найб. значныя дасягненні атрыманы ў авіяцыйным спорце, аўтамабільным спорце, матацыклетным спорце, падводным спорце, радыёспорце, стралковым спорце, суднамадэльным спорце.

т. 16, с. 150

ТЭХНІ́ЧНЫЯ ВУЧЫ́ЛІШЧЫ,

прафесійна-тэхнічныя навуч. ўстановы ў СССР, у т. л. на Беларусі, якія рыхтавалі кваліфікаваных рабочых для абслугоўвання складанай тэхнікі. Створаны ў 1954. У 1961—63 рэарганізаваны ў праф.-тэхн. навуч. ўстановы. У 1966 адноўлены пры буйных прамысл. прадпрыемствах, с.-г., буд. і інш. арг-цыях. У сістэме навуч. устаноў прафесійна-тэхнічнай адукацыі складалі каля 30%. Тэрмін навучання 1—2,5 года. Навучэнцы атрымлівалі веды па ўскладненым курсе агульных і спец. тэхн. дысцыплін, паліт. эканоміі, пытаннях права, эстэтычным і фіз. выхаванні. У 1984 у выніку рэформы агульнаадук. і прафес. школы Т.в. аб’яднаны з прафес.-тэхн. вучылішчамі.

т. 16, с. 150

ТЭХНІ́ЧНЫЯ ІНСПЕ́КЦЫІ ПРА́ЦЫ,

спецыяльныя органы прафсаюзаў, якія ажыццяўлялі нагляд і кантроль за выкананнем заканадаўства аб працы, правіл і норм па яе ахове. З утварэннем Камітэта па інспекцыі працы пры Мін-ве працы Рэспублікі Беларусь 11.4.1997 функцыі Т.і.п. перайшлі да дзярж. інспектараў працы, якім дадзены правы правяраць на аб’ектах наймальніка выкананне заканадаўства аб працы, становішча бяспекі і гігіены працы, ажыццяўляць праверкі мін-ваў і інш. органаў дзярж. кіравання, выканаўчых і распарадчых органаў і наймальнікаў, выдаваць наймальніку і службовым асобам адпаведныя прадпісанні аб устараненні парушэнняў, накладваць на іх штрафы за парушэнне заканадаўства і да т.п.

т. 16, с. 150

ТЭХНІ́ЧНЫЯ КУЛЬТУ́РЫ,

расліны, асобныя часткі якіх выкарыстоўваюць як сыравіну для прам-сці. Крухмаланосныя культуры маюць крухмал у клубнях (бульба, батат, ямс і інш.), цукраносныя культуры — цукар у сцёблах (цукр. трыснёг, цукр. клён), караняплодах (цукр. буракі), суквеццях (цукр. і вінная пальмы). У алейных культур расл. алеі назапашваюцца ў насенні і пладах (сланечнік, арахіс, соя, клешчавіна, рапс, кунжут, гарчыца, лён алейны, какосавая і алейная пальмы, масліна, тунг), у эфіраалейных культур эфірныя алеі — у надземных частках (мята, герань, базілік), кветках (ружа эфірнаалейная, лаванда, тубероза, бэз), пладах (каляндра, аніс, фенхель), каранях і карэнішчах (ветыверыя, касач). Прадзільныя культуры маюць тэкст. валокны ў сцёблах (лён-даўгунец, джут, кенаф, каноплі), лісці (новазеландскі лён), насенні (бавоўнік), пладах (сейба). Вылучаюць таксама дубільныя расліны (скумпія, бадан, елка, лістоўніца, некат. віды дуба), каўчуканосныя расліны (гевея, гваюла), фарбавальныя расліны (марэна, вайда, сафора японская, шафран), лекавыя расліны (валяр’ян, наперстаўка, беладонна, хіннае дрэва, жэньшэнь), наркатычныя расліны (тытунь, махорка, індыйскія каноплі, мак опійны), гутаперчаносныя (эўкомія, палаквіум, паена, брызгліна), карканосныя (коркавы дуб), інш. Як Т.к. выкарыстоўваюць хмель, варсянку і інш.

т. 16, с. 151

ТЭХНІ́ЧНЫ ПРАГРЭ́С,

адзін з фактараў развіцця мат.-тэхн. базы эканомікі за кошт выкарыстання н.-д. і доследна-канструктарскіх распрацовак; гл. Навукова-тэхнічны прагрэс.

т. 16, с. 150