стан арганізма на мяжы жыцця і смерці. Пры ім яшчэ магчыма рэанімацыя арганізма, а пры адсутнасці эфектыўнага лячэння настае смерць. Да Т.с. адносяцца паміранне і пачатковыя этапы паслярэанімацыйнага перыяду, звязаныя з поўнай дэзарганізацыяй усіх жыццёвых функцый. Уключае перадаганальны стан, тэрмінальную паўзу, агонію, клінічную смерць. Ва ўзнікненні Т.с. асн. ролю адыгрывае гіпаксія з парушэннем метабалізму і расходаваннем энергет. рэсурсаў. У перадаганальным стане — рухальнае ўзбуджэнне, тахікардыя, частае дыханне; потым брадыкардыя, больш рэдкае дыханне, значнае зніжэнне артэрыяльнага ціску, парушэнне свядомасці, кома, знікненне эл. актыўнасці галаўнога мозга. У час тэрмінальнай паўзы (1—4 мін) спыняецца дыханне, знікае рэакцыя зрэнак на святло. Агонія пераходзіць у клінічную, потым у біял. смерць.
абавязковая служба ва ўзброеных сілах грамадзян прызыўных узростаў на працягу ўстаноўленага законам тэрміну. У многіх дзяржавах, у т. л. ў Рэспубліцы Беларусь, з’яўляецца асн. формай воінскай службы. На Т.в.с. прызываюцца грамадзяне мужчынскага полу, якія дасягнулі да дня прызыву ўстаноўленага законам узросту (у некат. дзяржавах абавязковая і для асоб жаночага полу, напр., у Ізраілі). Працягласць Т.в.с. можа быць рознай у залежнасці ад віду ўзбр. сіл, узроўню адукацыі і інш. На Беларусі парадак прызыву на Т.в.с., яе праходжанне, звальненне ў запас і інш. пытанні вызначаюцца законам «Аб усеагульным воінскім абавязку і ваеннай службе» і «Палажэннем аб праходжанні тэрміновай ваеннай службы ва Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь», статутамі воінскімі і інш. У мірны час на Т.в.с. прызываюцца грамадзяне Рэспублікі Беларусь ва ўзросце ад 18 да 27 гадоў. Тэрміны службы: для тых, хто мае вышэйшую адукацыю, — 12 месяцаў, для інш. катэгорый грамадзян — 18 месяцаў. Гл. таксама Абавязак воінскі, Воінская павіннасць.
адносіны капітальных укладанняў да эканам. эфекту, які атрымліваецца ад гэтых укладанняў; адзін з паказчыкаў капітальных укладанняў. Эканам. эфект у нар. гаспадарцы краіны вымяраецца прыростам нацыянальнага даходу, у галінах прам-сці і асобных прадпрыемствах — ростам гадавога прыбытку ці гадавой эканоміяй на сабекошце прадукцыі.
сумесь парашкоў металаў (пераважна алюмінію і магнію) і аксідаў менш актыўных металаў (жалеза Fe2O3 і Fe3O4, медзі CuO, марганцу MnO2 і інш.), якая згарае з вылучэннем вял. колькасці цеплаты. Т-ра загарання найб. пашыранага жалезаалюмініевага Т. (сумесь Al з Fe3O4) 1300 °C, т-ра гарэння 2000—2800 °C. Пры загаранні Т. адбываецца экзатэрмічная акісляльна-аднаўляльная рэакцыя, якая прыводзіць да аднаўлення металу аксіду. Выкарыстоўваюць Т. як загаральныя саставы, для тэрмітнай зваркі, вытв-сці безвугляродзістых металаў (напр., марганцу, хрому; гл.Металатэрмія) і ферасплаваў, драблення руды.
зварка, пры якой для нагрэву выкарыстоўваецца энергія гарэння тэрміту.
Робіцца спосабамі: прамежкавага ліцця, пры якім злучэнне ажыццяўляецца запаўненнем зазору паміж дэталямі расплаўленым металам (выкарыстоўваецца пры вырабе зварна-літых і зварна-каваных канструкцый вял. сячэння); упрытык, калі цеплата шлаку і расплаўленага металу ідзе на нагрэў да пластычнага стану металу дэталей, што зварваюцца, а злучэнне дэталей робіцца прыкладаннем сціскальнага намагання (выкарыстоўваецца для зваркі труб, правадоў, рэек і інш.); камбінаваным (для зваркі рэек).
атрад насякомых. 6 сям., каля 2600 відаў. Найб. прымітыўная група сярод грамадскіх насякомых. Пашыраны пераважна ў тропіках. Жывуць сем’ямі ў гнёздах у глебе або драўніне, некат. віды — у тэрмітніках (надземных гнёздах выш. да 15 м). Рыючая дзейнасць Т. — важны фактар глебаўтварэння. Асн. разбуральнікі расл. рэшткаў у тропіках; некат. віды шкодзяць раслінам, разбураюць драўляныя збудаванні і інш.Найб. небяспечны паўднёваафр. Т. усёразбуральны (Bellicositermes natalensis).
Сям’я складаецца з некалькіх кастаў: здольныя да размнажэння самка («царыца», даўж. да 14 см, з гіпертрафіраванымі яечнікамі) і самец (значна меншы); бяскрылыя стэрыльныя рабочыя асобіны, знешне падобныя да лічынак, буйныя і дробныя (даўж. да 1,5 см; асн., найб. шматлікая ч. сям’і), нарыхтоўваюць корм, кормяць самку, клапоцяцца аб патомстве; «салдаты» (даўж. да 2 см), што абараняюць сям’ю ад ворагаў — інш. відаў Т., мурашак. У крылатых асобін 2 пары аднолькавых перапончатых крылаў, якія пасля раення і спароўвання абломліваюцца. Бяскрылыя асобіны светлыя (адсюль устарэлая назва — белыя мурашкі). У рабочых асобін і «салдат» вочы недаразвітыя або адсутнічаюць, ротавыя органы грызучыя. Кормяцца расл. рэшткамі, пэўнымі грыбамі, што вырошчваюць у т.зв. «грыбных садах». Засваенне корму (клятчаткі) адбываецца з дапамогай сімбіятычных кішэчных прасцейшых (жгуцікавых). Ператварэнне няпоўнае.
празмернае павышэнне т-ры навакольнага асяроддзя; адна з форм фізічнага забруджвання. Асн. крыніцы Т.з.: ЦЭС, АЭС, прамысл. і камунальныя прадпрыемствы, цеплатрасы і інш. На ахалоджванне агрэгатаў ЦЭС і АЭС у прамыслова развітых краінах расходуюць да 40—60% вод паверхневага сцёку. Т-ра вады ў месцах выпуску з ахаладжальных сістэм электрастанцый на 8—10 °C вышэй, чым у прыродных вадаёмах летам, з-за чаго парушаюцца тэмпературны, газавы, салявы, біял. рэжымы. Ва ўмовах Беларусі павышэнне т-ры да 25—26 °C стымулюе рост, развіццё большасці відаў водных арганізмаў, узмацняе «цвіценне» вады, паскарае зарастанне мелкаводдзяў макрафітамі і інш. Пры т-ры 27—30 °C збядняецца відавы склад флоры і фауны вадаёмаў, узмацняецца развіццё сапрафітнай мікрафлоры, ствараюцца ўмовы для замору водных жывёл. Пабочны фактар Т.з. — таксічнае ўздзеянне шкодных дамешкаў у вадзе і паветры.
сукупнасць аперацый цеплавога ўздзеяння на матэрыялы (у асноўным металы і сплавы) з мэтай патрэбнай змены іх структуры і ўласцівасцей. Ажыццяўляецца ў тэрмічных печах.
Заключаецца ў награванні матэрыялу да пэўнай т-ры, адпаведнай вытрымцы пры гэтай т-ры і наступным ахаладжэнні з зададзенай скорасцю. Асн. віды Т.а.: адпал, загартоўка, водпуск, штучнае старэнне металаў, нармалізацыя (награванне сталі да т-р аўстэнітнага стану, прыкладна да 750—950 °C, вытрымка і ахаладжэнне на паветры для надання аднароднай дробназярністай структуры), патэнцыраванне (награванне дроту да 870—950 °C, хуткае ахаладжэнне ў солевым або свінцовым расплаве, вытрымка і наступнае ахаладжэнне на паветры або ў вадзе з мэтай павелічэння абціскання пры валачэнні і павышэння трываласці). Цеплавое ўздзеянне можа спалучацца з дэфармацыйным (тэрмамеханічная апрацоўка), хімічным (хіміка-тэрмічная апрацоўка), магнітным (тэрмамагн. апрацоўка). Разнавіднасці Т.а. — ізатэрмічная апрацоўка, электратэрмічная апрацоўка, лазерная (метал награваюць выпрамяненнем лазера) і інш.
прамысловая печ для тэрмічнай апрацоўкіметал. вырабаў.
Класіфікуюцца па прызначэнні (печы для загартоўкі, адпалу, хіміка-тэрмічнай апрацоўкі, цэментацыі і інш.), спосабе нагрэву (электрычныя печы, полымныя печы, ускоснага нагрэву), канструкцыі (вярчальныя печы, камерныя печы, канвеерныя печы, ванныя, каўпаковыя, прахадныя, тунэльныя і інш.), асяроддзі рабочай прасторы (з некантралюемым паветраным, кантралюемым ахоўным газавым, вадкім асяроддзем), рэжыме работы (перыядычнага, паўперыядычнага, пульсоўнага і бесперапыннага дзеяння). Пашыраны таксама паточныя загартовачна- і нармалізацыйна адпускныя, нітрацэментацыйныя (для нітрацэментацыі) і інш. печы.