Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

ХВАРО́БА ХО́ДЖКІНА,

злаякаснае новаўтварэнне, тое, што лімфагрануламатоз.

т. 16, с. 571

ХВАРО́БЫ ЖЫВЁЛ,

парушэнні нармальнай жыццядзейнасці арганізма жывёл, якія ўзнікаюць у адказ на дзеянне надзвычайных раздражняльнікаў знешняга і ўнутр. асяроддзя і праяўляюцца функцыян. і арган. парушэннямі фізіял. сістэм з адначасовай мабілізацыяй ахоўна-адаптацыйных механізмаў (гл. Хвароба). Вывучае Х.ж. ветэрынарыя.

Прычыны Х.ж. — мех. (выклікаюць раны. выцятыя месцы. пераломы), фіз. (іанізавальнае выпрамяненне, высокія і нізкія т-ры. ціск), хім. (кіслоты. шчолачы, атрутныя рэчывы), біял. (патагенныя мікраарганізмы. гельмінты. кляшчы, насякомыя) раздражняльнікі. Паводле прыроды раздражняльніка Х.ж. падзяляюцца на незаразныя і заразныя. Незаразныя ўзнікаюць у выніку няправільнага кармлення, утрымання і эксплуатацыі жывёл; падзяляюцца на ўнутр. (парушэнні абмену рэчываў. авітамінозы, хваробы сардэчна-сасудзістай і нерв. сістэм, органаў дыхання, стрававання, мочавыдзялення і інш.). вонкавыя (хваробы скуры, капытоў і інш.) і палавой сферы (бясплоддзе. пасляродавы парэз, мастыты, эндаметрыты і інш.). Заразныя Х.ж. падзяляюцца на інфекцыйныя, што выклікаюцца вірусамі, бактэрыямі (напр., ангіна, батулізм, мыт коней. сап, слупняк, туберкулёз і інш.), грыбамі (гл. Мікозы, Мікатаксікозы), мікаплазмамі, хламідыямі (гл. Хламідыёзы), рыкетсіямі (гл. Рыкетсіёзы) і інвазійныя, што выклікаюцца прасцейшымі (гл. Протазаозы), гельмінтамі (гл. Гельмінтозы), насякомымі (напр., педыкулёз), кляшчамі (гл. Акарапідозы). Есць заразныя хваробы, агульныя для жывёл і чалавека — зоаантрапанозы (бруцэлёз, лістэрыёз, сібірская язва, трыхінелёз, шаленства і інш.), агульныя для некалькіх відаў жывёл, і ўласцівыя аднаму віду (чума буйн. раг. жывёлы, воспа авечак). Заразныя Х.ж. узнікаюць у форме спарадычных (адзінкавых) выпадкаў і масава (гл. Панзаотыя, Энзаотыя, Эпізаотыя). Асн. крыніцы ўзбуджальнікаў заразных Х.ж. — жывёлы-носьбіты, хворыя жывёлы і іх трупы. Узбуджальнікі перадаюцца пры кантакце з хворымі жывёламі, пераносчыкамі (грызунамі, насякомымі, кляшчамі) праз заражаныя корм, ваду, прадметы догляду. Ступень цяжкасці працякання Х.ж. вызначаецца станам арганізма і вірулентнасцю (ступенню патагеннасці) узбуджальніка. Для прафілактыкі і барацьбы з Х.ж. выкарыстоўваюць мерапрыемствы — агульныя, накіраваныя на аздараўленне навакольнага асяроддзя (дэзінфекцыя, дэзінсекцыя, дэратызацыя і інш.) і спецыфічныя (вакцынацыя, дэгельмінтызацыя, дэзінвазія, каранцін) і інш.

В.​Л.​Мароз.

т. 16, с. 571

ХВАРО́БЫ РАСЛІ́Н,

паталагічныя працэсы ў расл. арганізме, якія суправаджаюцца парушэннем фізіял. функцый (фотасінтэзу, дыхання) і зменай структуры расліны. Вядома больш за 30 тыс. Х.р. Вывучае фітапаталогія.

Паводле прычыны Хр. падзяляюць на неінфекц. і інфекцыйныя. Неінфекцыйныя Х.р. выклікаюцца пераважна абіятычнымі фактарамі асяроддзя (парушэнні рэжыму мінер. жыўлення, неспрыяльны водны рэжым, уздзеянне высокіх ці нізкіх т-р і іх рэзкіх ваганняў, шкодныя прымесі ў паветры і глебе, іанізавальнае выпрамяненне і інш.). Інфекцыйныя Х.р. — бактэрыяльныя хваробы раслін, вірусныя хваробы раслін, грыбныя хваробы раслін, нематодныя хваробы раслін, альгафітозы (выклікаюцца паразітычнымі водарасцямі), антафітозы (кветкавымі раслінамі — заразіхай, амялой, павітухай і інш.), энтамафітозы (насякомымі), арахнафітозы (кляшчамі). Паводле групы раслін, што пашкоджваюцца. Х.р. падзяляюцца на хваробы сельскагаспадарчых раслін, дэкар., дрэвавых парод і інш.

В.​Л.​Мароз.

т. 16, с. 571

ХВАРО́БЫ СЕЛЬСКАГАСПАДА́РЧЫХ РАСЛІ́Н.

Пашкоджваюць асобныя органы або прыводзяць да гібелі раслін, зніжаюць ураджай і якасць расл. прадукцыі. Шкаданоснасць залежыць ад устойлівасці сартоў да хваробы, агратэхн. догляду, надвор’я і інш. На Беларусі ў выніку Х.с.р. залежна ад ступені іх развіцця страты ўраджаю бываюць ад 5 да 15%, у гады эпіфітоцый да 30%.

Найб. пашыраныя і шкаданосныя на збожжавых культурах снежная плесня, каранёвыя гнілі, пыльная галаўня, сеткавая, цёмна-бурая і чырвона-бурая плямістасці (гл. Гельмінтаспарыёзы), рынхаспарыёз, мучністая раса; на зернебабовых культурах — фузарыёз, шэрая гніль, вузкалістасць і пабурэнне лубіну, аскахітоз гароху і бобу; на бульбе — фітафтароз, макраспарыёз, рызактаніёз, бактэрыяльныя і грыбныя гнілі клубняў; на лёне — фузарыёзнае завяданне, антракноз, поліспароз лёну, фамоз, пасма; на цукровых бураках — цэркаспароз, караняед буракоў, перонаспароз, фамоз; на капусце — сасудзісты і слізісты бактэрыёзы, чорная плямістасць; на агурках — белая і каранёвыя гнілі, антракноз, аскахітоз, мучністая раса; на пладова-ягадных культурах — парша (гл. Парша раслін), пладовая гніль, рак (гл. Рак раслін), мучністая раса, іржа (гл. Іржа раслін) і інш.

Меры барацьбы з Х.с.р. накіраваны на прадухіленне хвароб: падбор устойлівых сартоў, здаровага пасадачнага матэрыялу, высокі ўзровень агратэхнікі. знішчэнне заражаных расл. рэшткаў, выкарыстанне агратэхн., біял. і хім. метадаў аховы раслін, выкананне каранцінных мерапрыемстваў (гл. Каранцін).

Літ.:

Справочник по защите сельскохозяйственных растений от вредителей, болезней и сорняков. 2 изд. Мн., 1983;

Буга С.Ф., Протасов Н.И., Самерсов В.Ф. Защита растений. Мн., 1983.

В.​Л.​Мароз.

т. 16, с. 571

ХВАСТАКО́ЛАВЫЯ, скаты-хвастаколы (Dasyatidae),

сямейства рыб атр. хвастаколападобных. 4 роды, 35 відаў. Пашыраны ў трапічных і субтрапічных морах, жывуць і ва ўмерана-цёплых водах, прэсных вадаёмах. Найб. вядомыя: хвастакол марскі кот (Dasyatis pastinaca), хвастакол чырвоны (D. akajei).

Шырокая ч. цела, т.зв. дыск, ад 60 см да 2,5 м і больш. Хваставая ч. адасобленая, хвост тонкі, востраканцовы, даўжэйшы за цела; на ім 1 або некалькі шыпоў, дзе ёсць клеткі з ядавітым сакрэтам (уколы Х. небяспечныя і для чалавека). Скура гладкая або ўкрытая нешматлікімі шыпікамі. Кормяцца рыбай і прыдоннымі беспазваночнымі. Яйцажывародныя. Некат. аб’екты промыслу. Гл. таксама Скаты.

Да арт. Хвастаколавыя. Хвастакол марскі кот.

т. 16, с. 572

ХВАСТА́ТКІ (Thecla),

род матылёў сям. блакітніц. Больш за 50 відаў. Пашыраны пераважна ва ўмераным поясе Паўн. паўшар’я. Жывуць у лясах, садах, на лугах і інш. На Беларусі 6 відаў.

Дзённыя матылі. Размах крылаў 1,5—3,5 см. Крылы шырокія, ніз буры з аранжавымі або чырв. плямамі, белай папярочнай паласой або белымі плямамі. Заднія крылы з хвосцікам (адсюль назва). Вусені кароткія, тоўстыя, макрыцападобныя; кормяцца на шыракалістых дрэвах.

С.​Л.​Максімава.

т. 16, с. 572

ХВАСТА́ТЫЯ ЗЕМНАВО́ДНЫЯ (Caudata, або Urodela),

атрад земнаводных. 8—9 сям., да 350 відаў. Пашыраны пераважна ў Паўн. паўшар’і, асобныя ў Паўд. Амерыцы і Афрыцы. Многія жывуць у вадзе (некат. ў перыяд размнажэння) або на сушы, дрэвах. На Беларусі 2 віды трытонаў. 19 відаў у Чырв. кнізе МСАП.

Даўж. звычайна 10—30 см, рэдка да 1,8 м (гіганцкія саламандры). Цела прадаўгаватае, паступова пераходзіць у добра развіты хвост (адсюль назва). Скура голая. Ногі кароткія, 3-, 5-пальцыя, у некат. слабыя або часткова рэдукаваныя. Грудны пояс храстковы. Апладненне пераважна ўнутр., без спароўвання, асобным відам характэрна неатэнія. Размнажаюцца ікрой, некат. жыва- ці яйцажывародныя. Развіццё з метамарфозай. Маюць здольнасць да рэгенерацыі. Кормяцца пераважна беспазваночнымі. Іл. гл. да арт. Амбістомы, Амфіумы, Земнаводныя, Пратэі, Саламандравыя.

Э.​Р.​Самусенка.

т. 16, с. 572

ХВАСТО́Ў Міхаіл Міхайлавіч (н. 27.6.1949. в. Казлоўшчына Пастаўскага р-на Віцебскай вобл.),

дзяржаўны дзеяч Беларусі, дыпламат. Скончыў Мінскі пед. ін-т замежных моў (1975), БДУ (1989). Працаваў у Бел. гандлёва-прамысл. палаце. З 1982 у МЗС Беларусі. З 1991 1-ы сакратар Пастаяннага прадстаўніцтва Беларусі пры ААН, пасольства Рэспублікі Беларусь у ЗША, з 1993 нач. аддзела, упраўлення МЗС, з 1994 нам. міністра замежных спраў, з 1997 надзвычайны і паўнамоцны пасол Рэспублікі Беларусь у Канадзе. У 2000—01 пам. Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па пытаннях знешняй палітыкі, нам. прэм’ер-міністра — міністр замежных спраў. З вер. 2001 міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь, з 2003 надзвычайны і паўнамоцны пасол Рэспублікі Беларусь у ЗША, Мексіцы (па сумяшчальніцтве).

т. 16, с. 572

ХВАСТО́Ў Уладзімір Міхайлавіч (24.6.1905, Казань, Татарстан — 9.3.1972),

расійскі гісторык. Акад. АН СССР (1964), чл. Сербскай акадэміі навук і мастацтваў (1965), АН ГДР (1967). Вучыўся ў Казанскім ун-це (1922—26). З 1934 дац., праф. Маскоўскага ун-та. У 1944—45 і 1957—59 у апараце ЦК КПСС. У 1945 дырэктар Вышэйшай дыпламат. школы Наркамата замежных спраў СССР, у 1946—54 заг. кафедры міжнар. адносін Акадэміі грамадскіх навук пры ЦК КПСС. У 1959—67 дырэктар Ін-та гісторыі АН СССР, у 1967—71 прэзідэнт Акадэміі пед. навук СССР, з 1971 акад.-сакратар Аддзялення гісторыі АН СССР. Аўтар і рэдактар прац па гісторыі новага часу і міжнар. адносін. Дзярж. прэміі СССР 1942 і 1946.

Тв.:

История дипломатии. Т. 2. 2 изд. М., 1963;

История внешней политики СССР. Ч. 1—2. М., 1966—71 (у сааўтарстве).

т. 16, с. 572