Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Прадмова ∙ Скарачэнні ∙ Кніга ў PDF/DjVu

«ХАВА́НШЧЫНА»,

пашыраная ў л-ры назва Маскоўскага паўстання 1682, ад прозвішча кіраўніка стралецкага руху кн. І.​А.​Хаванскага.

т. 16, с. 516

ХАГАНІ́ ШЫРВАНІ́ Афзаладдзін Ібрагім Алі аглы (каля 1120, г. Шэмаха, Азербайджан — 1199),

азербайджанскі паэт, мысліцель. Вывучаў тэалогію, астраномію, філасофію, логіку, юрыспрудэнцыю, араб. і перс. мовы. Служыў пры двары шырваншаха Манучэхра II. Вандраваў па краінах Б. Усходу. Развіў і ўдасканаліў жанры газелі і касыды, у якіх услаўляў прыгажосць і розум чалавека. Жыццю народаў Б. Усходу прысвечана адна з лепшых яго паэм «Падарунак двух Іракаў». Твор у многім аўтабіяграфічны, адлюстроўвае некат. сац.-паліт. абставіны эпохі. Аўтар цыкла філас. элегій «Турэмныя», панегірычных касыд.

Тв.:

Рус. пер. — Лирика. Баку, 1982.

Літ.:

Рзакулизаде С.Д. Общественно-политические и философские взгляды Хагани Ширвани. Баку, 1962.

т. 16, с. 516

ХА́ГАРД (Haggard) Генры Райдэр (22.6.1856, Брадэнем, Вялікабрытанія — 14.5.1925),

англійскі пісьменнік. Па адукацыі юрыст. Шмат падарожнічаў. Аўтар прыгодніцкіх і гіст. раманаў «Капальні цара Саламона» (1885, экранізаваны ў 1938), «Клеапатра» (1889, экранізаваны ў 1939 і 1964), «Дачка Мантэсумы» (1893), «Цудоўная Маргарэт» (1907), у якіх прагматызму супрацьпаставіў свет экзотыкі, далёкага мінулага. У позніх творах «Пярсцёнак царыцы Саўскай» (1910), «Дзіця буры» (1913), «Свяшчэнная кветка» (1915) і інш. паэтызаваў «моцную асобу», апраўдваў каланіялізм.

Тв.:

Рус. пер. — Копи царя Соломона;

Прекрасная Маргарет. Мн., 1990;

Клеопатра;

Владычица Зари. М., 1991;

Хозяйка Блосхолма. Мн., 1991;

Бенита: Романы. Мн., 1994;

Дочь Монтесумы. Мн., 1995;

Она;

Ледяные боги;

Аэша. Мн., 1995.

т. 16, с. 516

ХА́ГЕН (Hagen),

горад на З ФРГ, у зямлі Паўн. Рэйн-Вестфалія, на р. Фольме, паблізу яе ўпадзення ў р. Рур. Вядомы з 8 ст. 214 тыс. ж. (1991). Трансп. вузел. Прам-сць: чорная і каляровая металургія, машынабудаванне (у т. л. с.-г., эл.-тэхн.), металаапр., тэкст., папяровая, мэблевая.

т. 16, с. 516

ХА́ГІНС (Huggins) Чарлз Брэнтан (22.9.1901, г. Галіфакс, Канада — 1997),

амерыканскі хірург і анколаг. Чл. Нац. АН ЗША (1949). Скончыў Гарвардскі ун-т (1924). У 1936—62 праф. хірургіі Чыкагскага ун-та. У 1951—69 у лабараторыі па даследаванні раку клінікі Бен-Мей (дырэктар). Навук. працы па гармонатэрапіі раку, біяхіміі ферментаў. Нобелеўская прэмія 1966 (з Ф.​Роўсам).

В.​Ф.​Ермакоў.

Ч.Б.Хагінс.

т. 16, с. 516

ХАДАВА́Я ЧА́СТКА транспартнай машыны,

сукупнасць элементаў шасі, што ўтвараюць цялежку машыны, якая забяспечвае яе перамяшчэнне. Напр., Х.ч. аўтамабіля ўключае раму, масты, колы з шынамі і падвеску (злучае колы з рамай ці нясучым кузавам). На цялежку Х.ч. змяшчаюць кузаў, кабіну і інш. вузлы.

т. 16, с. 516

ХАДАВЕ́ЦКІ (Chodowiecki) Даніэль Нікалаус (16.10.1726, г. Гданьск, Польшча — 7.2.1801),

нямецкі графік і жывапісец; адзін з вядучых майстроў ням. асветніцкага рэалізму. З 1743 вучыўся і працаваў у Берліне. З 1790 віцэ-дырэктар, з 1797 дырэктар Берлінскай АМ. У творах перадаваў побыт бюргераў («Таварыства ў берлінскім Тыргартэне»), сцэны з жыцця рамеснікаў («У столяра», «У краўца», «У кнігадрукара»; усе каля 1790), стварыў жывапісныя і графічныя партрэты («Аўтапартрэт з сям’ёй», 1771). Аўтар шматлікіх (каля 2 тыс.) ілюстрацый да твораў І.​Гётэ, Г.​Лесінга, Ж.​Ж.​Русо і інш., выкананых у тэхніцы мініяцюрна-тонкага афорта.

Літ.:

Bauer J.-H. D.N. Chodowiecki. Hannover, 1982.

т. 16, с. 516

ХАДА́ЙНІЦТВА,

1) афіцыйная просьба або прадстаўленне, накіраванае дзярж. органам або грамадскім арг-цыям вышэйшай інстанцыі.

2) Афіц. просьба пра выкананне працэсуальных дзеянняў або прыняцце рашэння, накіраваная органу дазнання, следчаму, пракурору, суддзі або суду. Права на заяву Х. даецца пэўным удзельнікам працэсу, а таксама ўпаўнаважаным органам дзярж. кіравання, прафсаюзаў, грамадскіх арг-цый. Х. аб апратэставанні прыгавораў і інш. суд. пастаноў, якія набылі законную сілу, могуць быць пададзены любой асобай, установай або арг-цыяй.

Э.​І.​Кузьмянкова.

т. 16, с. 516

ХАДАНО́ВІЧ Ігар Піліпавіч (10.6.1940, в. Шпількі Дзяржынскага р-на Мінскай вобл. — 9.1.1966),

бел. пісьменнік.

Скончыў БДУ (1962). Працаваў у газ. «Чырвоная змена», у Мінскім абкоме ЛКСМБ, з 1964 у газ. «Літаратура і мастацтва». Аўтар зб. апавяданняў, нарысаў і нататак «За акном дождж» (1967), у якіх паказаў вясковае жыццё, побыт і духоўны свет чалавека працы. Творы яго вызначаюцца эмац. напружаннем, тонкімі назіраннямі і псіхал. матывіроўкамі, дакладнай, трапнай мовай.

т. 16, с. 516

ХАДАНО́ВІЧ Леў Сяргеевіч (н. 15.11.1923, в. Струмень Кармянскага р-на Гомельскай вобл.),

поўны кавалер ордэна Славы. Скончыў Гомельскі рачны тэхнікум (1950). У Вял. Айч. вайну з 1942 падрыўнік 1-й Гомельскай партыз. брыгады, з 1943 на Бел., 2-м Бел. франтах. Нам. камандзіра ўзвода разведкі ст. сяржант Х. вызначыўся ў 1944 у час аперацыі «Баграціён» і ў 1945 у баях на тэр. Польшчы. Пасля вайны да 1983 у рачным флоце Беларусі.

т. 16, с. 516