Verbum

наяве і наяву, прысл.

У рэчаіснасці, на самой справе.

• Бачыў як н.

наяда, ✂, ж.

1. У грэчаскай міфалогіі; німфа рэк і ручаёў.

2. Аднагадовая водная травяністая расліна сямейства наядавых, якая мае тонкае разгалінаванае сцябло і малапрыкметныя адзіночныя кветкі.

3. Лічынка страказы (а таксама аўсяніка, вяснянкі), якая жыве ў вадаёмах.

|| прым. наядавы, ✂.

наязджаць, ✂; незак.

1. гл. наехаць і наездзіць.

2. Час ад часу прыязджаць.

   • Н. у вёску да бацькоў.

3. Спаўзаць уніз, закрываючы вочы.

   • Шапка наязджае на лоб.

наярваць, ✂; незак. (разм.).

Энергічна, з запалам іграць (на музычным інструменце) або з азартам, з асаблівай стараннасцю рабіць што-н.

• Н. на гармоніку.

наяўнасць, ✂, ж.

1. Прысутнасць, існаванне.

   • Быць у наяўнасці.

2. Фактычная колькасць чаго-н. у дадзены момант (пра грошы, тавары і пад.).

   • Касавая н.

наяўны, ✂.

Які ёсць у наяўнасці.

• Прадаваць за наяўныя (наз.; за наяўныя грошы, не ў крэдыт).
• Н. разлік (наяўнымі грашыма).

на-гара, прысл. (спец.).

У шахцёраў: з шахты на паверхню зямлі.

• Выдаць вугаль нагара.

не, часц.

1. Служыць для выражэння адмоўя пры розных членах сказа.

   • Не заўважаць.
   • Жыць не аднаму.
   • Не магу не згадзіцца (г. зн. згаджаюся).

2. Служыць адмоўным адказам на пытанне.

   • Ты згодзен? Не, не згодзен.

3. Мае значэнне няпоўнага сказа пры адмоўных адказах на пытанні; тое, што і няма (у 2 знач.).

   • У вас ёсць білет ? — Не.

4. Ужыв. замест выказніка з адмоўем, а таксама замест словазлучэння або цэлага сказа з адмаўленнем ці проціпастаўленнем.

5. Надае значэнне няпэўнасці, няпоўнага адмаўлення, непаўнаты дзеяння ці стану.

   • Гора не гора.
   • Ці гаварыць гэта, ці не гаварыць.

6. У спалучэнні з часц. «ці» у пытальных сказах выражае мадальнае значэнне сцвярджэння або няпэўнасці, здагадкі.

   • Ці не лепш было б табе паехаць працаваць у вёску?

7. У спалучэнні з пытальнымі займеннікамі і прыслоўямі пры асаблівай інтанацыі вымаўлення надае сэнс станоўчага адказу.

   • Ці не сустрэў у горадзе знаёмых?
   • Чаму не?

8. У спалучэнні з дзеясловамі, якія канчаюцца на «-цца» і маюць прыстаўку «на-», надае значэнне немагчымасці закончыць дзеянне.

   • Не налюбуецца мастак роднымі краявідамі.

9. Уваходзіць у склад устойлівых словазлучэнняў: «далёка не», «не раўнуючы, як»; «амаль не»; «бадай не»; «не раз і не два»; «не вельмі каб» і пад.

10. Уваходзіць у склад словазлучэнняў, якія з’яўляюцца складанымі злучнікамі і злучальнымі словамі: «не то... не то», «не то што»; «не то... а»; «не толькі, ...але (і)» і пад.

не... (а таксама ня...), прыстаўка.

Надае слову:

1. новае, процілеглае значэнне, напр. невясёлы (сумны);
2. тое ж, але з адценнем абмежаванасці, напр. неблагі;
3. значэнне адмаўлення таго, што абазначае данае дадзенае слова без гэтай прыстаўкі, напр. неакуратны, непаспяховы, недалёка.

неа...

Першая частка складаных слоў, якая па значэнню адпавядае слову новы, напр. неалагізм, неарэалізм, неакласіцызм.