узбі́цца, узаб’юся, узаб’ешся, узаб’ецца; узаб’ёмся, узаб’яцеся; зак., на каго-што.

1. Нечакана наскочыць на каго‑, што‑н.; наткнуцца. Узбіцца на камень. Узбіцца на востры сук. □ Ад невялічкай газнічкі, што стаяла на паліцы каля абразоў, хапала святла толькі на тое, каб не ўзбіцца на чалавека. Лобан. Аслеплены дымам, Міша ўзбіўся на нейкі цабэрак і паляцеў потырч. Арочка.

2. Нечакана сустрэцца, сутыкнуцца з кім‑, чым‑н. непажаданым, непрыемным; напароцца. Узбіцца на засаду. □ [Ляснік:] — Перадумаў я, хлопцы. Начуйце. Час позні, можна і на ваўка дзе ўзбіцца. Паўлаў.

3. Разм. Натрапіць, напасці на што‑н. Шафёр, абмінаючы замёрзлыя лужыны, усё хмурыў твар, пасля, кіламетраў якіх праз сорак, узбіліся на шашу. Чыгрынаў. [Салдат:] — Ішоў, ішоў, узбіўся на бураковае поле. А ў лагчынцы, бачу, салдаты буракі капаюць. Лужанін. // перан. Дайсці, дапасці да чаго‑н. (у думках, размове і пад.). [Грэчка:] — У апошні момант узбіўся быў на цікавы сон. Няхай. Гутарка ўзбілася на залатога кухара, і, падвыпіўшы, госці пажадалі паглядзець на яго. Гарэцкі.

4. Разм. Узабрацца на верх чаго‑н., насесці, налезці на каго‑, што‑н. Пад рабінай была лавачка, мокрая яшчэ ад дажджу, не высахла, і на яе ўзбіліся дзеці. Пташнікаў. Злавіў [Базыль] свайго сівага аж каля балота і, ледзь узбіўшыся на яго шырокую спіну, ступою накіраваўся на пацяробы. Нікановіч.

5. без дап. Стаць пышным. Падушкі ўзбіліся. // Успеніцца ад моцнага струменя, узбівання і пад. На піве ўзбілася пена.

6. Разм. З цяжкасцю абзавесціся чым‑н., разжыцца. Рана .. [Рымша] асірацеў, але і адзін неяк-такі ўзбіўся на гаспадарку. Якімовіч. Узяцца адразу за будоўлю ўсё ніяк не выпадала: і з лесам было цяжка, і на грошы лішнія ўсё ніяк не маглі ўзбіцца. Васілевіч. Адзін час .. [Максім Астапавіч] узбіўся на каня і наймаўся вазіць тавар адсюль у Мінск і з Мінска сюды. Чорны.

•••

Узбіцца на капейку — разжыцца на грошы.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК ПРАМЫСЛО́ВАСЦІ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. рабочым, майстрам, інж.-тэхн. работнікам прадпрыемстваў, аб’яднанняў, н.-д., праектна-канструктарскіх і інш. арг-цый розных галін вытв-сці, работнікам органаў кіравання прам-сці, якія працуюць у прам-сці 15 і больш гадоў і зрабілі значны ўклад ва ўдасканаленне тэхнікі, тэхналогіі і арганізацыі вытв-сці, у дасягненне высокіх паказчыкаў якасці прадукцыі, павышэнне прадукцыйнасці працы і эфектыўнасці вытв-сці. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1971 існавала ганаровае званне засл. работнік прамысловасці Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя работнікі прамысловасці Рэспублікі Беларусь

1972. Ф.​Ф.​Байкачоў, П.​І.​Байкоў, П.​П.​Белы, М.​П.​Бераснёў, Ф.​І.​Бойка, А.​А.​Бужынскі, І.​І.​Бяспалава, М.​Е.​Гаўрылаў, К.​Р.​Давыдок, І.​І.​Дземчанка, В.​К.​Жукоўскі, А.​Ф.​Загаецкая, В.​А.​Зубенін, П.​І.​Індан, А.​В.​Казанцаў, К.​І.​Калывайлава, Г.​Ц.​Кузняцова, Л.​В.​Малышкіна, А.​І.​Папоў, Р.​І.​Плашэй, В.​А.​Помазава, А.​Р.​Пракаповіч, П.​С.​Раждаеў, С.​С.​Раманенка, В.​Я.​Раманоўскі, М.​Ф.​Рухлінскі, П.​П.​Сабалеўскі, У.​С.​Семяніхін, М.​А.​Сінкевіч, М.​М.​Слюнькоў, Г.​А.​Сляпцоў, Я.​І.​Ступак, В.​А.​Сысоева, Г.​В.​Сямёнаў, А.​П.​Тоўсцік, М.​А.​Фядзюк, М.​М.​Хаванскі, Ю.​І.​Хейкер, А.​І.​Хоміч, Ц.​Я.​Церахаў, Б.​Л.​Шапашнік, А.​І.​Шчарбакоў, В.​М.​Шчарбіна, М.​П.​Ямелечава.

1973. Г.​П.​Алейчык, С.​І.​Аўсіевіч, Н.​З.​Баброў, Ф.​І.​Багданаў, І.​М.​Брэль, В.​М.​Буткевіч, А.​Я.​Высоцкі, Я.​Ф.​Гайваронскі, А.​П.​Гайдук, В.​Л.​Гарох, А.​У.​Грыгусь, А.​В.​Грэлаў, А.​Р.​Гурскі, В.​А.​Жукоўскі, І.​А.​Кадурын, І.​І.​Караткоў, В.​М.​Кармілевіч, С.​П.​Кароль, Г.​Ф.​Карпенка, Дз.​А.​Кіеня, А.​А.​Кузаўкоў, А.​Ф.​Лапцюхова, В.​Т.​Майсееў, В.​Ц.​Прохараў, У.​А.​Ражкоў; В.​Я.​Семянкоў, Р.​І.​Тубалец, С.​К.​Ціханскі, У.​І.​Чэрнікаў, В.​К.​Шамгін, І.​Р.​Янкоўскі.

1974. Л.​А.​Багданаў, А.​Ц.​Баранава, А.​І.​Белавусаў, Г.​Л.​Васілеўская, М.​П.​Галяева, М.​І.​Гулевіч, М.​Ф.​Дзяркач, П.​І.​Казлоў. В.​М.​Качынскі, С.​М.​Кішкін, Я.​І.​Клімчанка, Г.​М.​Красніцкі, Ф.​Т.​Крывянкоў, І.​В.​Кудраўцаў, Ф.​І.​Кузняцоў, А.​С.​Лаўрэнаў, М.​М.​Матохіна, В.​Д.​Новікаў, П.​І.​Паўлаў, Дз.​І.​Пятроў, Н.​А.​Сафонава, П.​П.​Сяргееў, Дз.​Ф.​Хітраво, К.​Ю.​Цярэшка, М.​Д.​Шахаленка, Г.​Н.​Юпатаў.

1975. М.​І.​Агалаў, С.​Ф.​Азёрны, А.​М.​Акуліч, С.​У.​Антонаў, Л.​І.​Багдановіч, Б.​Т.​Барэйша, М.​К.​Белакурскі, Р.​Е.​Бондараў, Я.А.​К.​Брэд, Б.​В.​Бурэўскі, С.​А.​Бухаў, Т.​А.​Бялькова, С.​В.​Бяляеў, І.​М.​Валікаў, В.​Дз.​Вятошкін, А.​В.​Гарачкін, М.​Дз.​Гарохаў, В.​В.​Герман, В.​Ф.​Гнілягін, П.​І.​Грэцкі, І.​П.​Губачоў, У.​Д.​Гулаеў, М.​С.​Гулевіч, Б.​А.​Данілаў, Г.​Я.​Данілкін, С.​А.​Дзюбянкоў, Л.​І.​Дзянісава, Дз.​П.​Дубіна, Л.​С.​Жывіца, А.​А.​Жыткоў, Ц.​М.​Захаранка, Ц.​Ц.​Зелянко, І.​М.​Ільінская, У.​Г.​Каваленка, І.​П.​Каета, У.​С.​Казлоў, Е.​А.​Каласоўская, В.​А.​Калінкін, С.​І.​Калыбельнікаў, Я.​Ц.​Камарыст, П.​І.​Караткоў, В.​А.​Качан, М.​А.​Крашэўскі, В.​С.​Крыцкі, А.​П.​Кузняцоў, А.​В.​Кузьміч, В.​М.​Кузьмянкоў, Г.​С.​Кукшынскі, М.​І.​Ларыёнаў, І.​І.​Ліпін, Б.​А.​Лукошнікаў, Ф.​П.​Лук’яненка, М.​В.​Малахаў, І.​С.​Малашка, А.​Я.​Масальскі, М.​М.​Мацвееў, П.​З.​Меркін, М.​П.​Мішчанка, А.​Е.​Нікіфараў, Н.​Ф.​Пазнякоў, П.​А.​Палухін, І.​Я.​Паляціла, С.​А.​Пракопчык, В.​А.​Прыдарожны, А.​І.​Прыходзька, Р.​Я.​Рагожын, І.​Ф.​Сакалоў, Р.​І.​Сафронаў, В.​А.​Селязнёў, Г.​В.​Семяніхін, Л.​С.​Слаўк, Р.​Г.​Сушанцоў, І.​М.​Сушчанкоў, Л.​А.​Углік, В.​В.​Урусаў, Я.​А.​Фурман, В.​Я.​Фурукін, К.​М.​Халошын, М.​І.​Хвашчынскі, Ш.​Х.​Хуснутдзінаў, М.​С.​Цітоў, Б.​М.​Чаркасаў, М.​А.​Шавялёў, У.​К.​Шаркоў, Я.​Ф.​Шкіндар, М.​В.​Шпортаў, А.​К.​Шчурак, Г.​С.​Югаў, У.​Е.​Юрчанка.

1976. А.​П.​Авечкін, Н.​А.​Аксёнава, М.​У.​Алісевіч, У.​П.​Андрушчанка, К.​А.​Андрыянаў, Л.​С.​Ахацімская, М.​Ю.​Баранаў, С.​І.​Бардзілоўскі, В.​І.​Бароўскі, І.​А.​Барысевіч, В.​І.​Беражны, А.​М.​Быкоўскі, К.​М.​Бялянка, У.​Я.​Вайцюк, М.​К.​Васіленка, І.​П.​Васільеў, М.​І.​Гайдук, А.​М.​Галішнікаў, М.​С.​Ганчароў, І.​А.​Гацко, Л.​Р.​Глазкоў, Л.​Р.​Грышанава, Р.​Д.​Гулько, І.​Ф.​Гурэеў, Э.​І.​Дземідок. Н.​С.​Дунаева, І.​С.​Жукаў, В.​І.​Забела, Л.​Т.​Згорскі, Б.​С.​Зубаў, В.​М.​Ільіна, А.​С.​Каваленка, В.​А.​Калашнікава, М.​Я.​Капшукова, В.​Л.​Карнілава, Р.​П.​Кеніг, А.​Г.​Кіеня, І.​У.​Кіеўскі, З.​П.​Кіжнярова, М.​П.​Кісялёў, А.​А.​Ключнік, Я.​М.​Козыраў, А.​М.​Кроўз, У.​Ю.​Крыкун, З.​І.​Крымава, В.​А.​Кубасаў, В.​В.​Кузьмічоў, В.​А.​Лазерка, Э.​С.​Лешчанка, В.​А.​Лынчанка, А.​І.​Ліцвінаў, М.​Я.​Ляскавец, П.​В.​Ляшчынскі, Л.​І.​Малеша, У.​І.​Мальто, М.​І.​Манастырскі, М.​М.​Мацюшын, А.​П.​Непагодзін, М.​П.​Нікалаенка, І.​М.​Нікалайчык, Ц.​В.​Нікулін, А.​Н.​Падабедаў, Х.​Л.​Падмаскоўная, Ю.​Д.​Панамароў, Я.​Р.​Папоў, Н.​І.​Парадня, І.​Я.​Паўлючэнкаў, М.​А.​Пузыня, В.​Я.​Пятрэнка, Г.​А.​Рабцаў, І.​І.​Растаргуеў, В.​Р.​Рыбалка, В.​П.​Рэзнік, Р.​І.​Савіцкая, В.​С.​Сакалова, М.​І.​Сінкевіч, В.​М.​Слюнькоў, Г.​Дз.​Смірноў, В.​С.​Сяргееў, Л.​Д.​Татарынаў, Дз.​М.​Ткачоў, В.​Д.​Хадакова, К.​І.​Хацука, А.​А.​Чарняўская, У.​А.​Шкабарын, Л.​І.​Шунякоў, І.​Е.​Шчарбінскі, В.​Ф.​Юркавец.

1977. У.​М.​Алейнікаў, Г.​П.​Андрэеўскі, Я.​С.​Афаневіч, Н.​Дз.​Бакштай, Л.​І.​Вышынская, Л.​Я.​Гаранская, Л.​Я.​Гарэлік, Л.​П.​Жураўлёва, Р.​П.​Жураўлёва, С.​Я.​Званароў, В.​А.​Ігнацьеў, М.​А.​Козел, Я.​М.​Мухамор, М.​Ф.​Мясаедаў, А.​М.​Прус, М.​П.​Пухаў, А.​Дз.​Севасцьянава, Э.​І.​Сцепанічэнка, М.​Я.​Сцяпанаў, А.​С.​Цітоў.

1978. М.​М.​Барадулін, М.​І.​Батура, Г.​А.​Быкоўскі, Л.​Ю.​Беляновіч, З.​Л.​Гдалевіч, Л.​І.​Грыгор’ева, А.​Ф.​Дзяржынская, В.​В.​Івашка, В.​Дз.​Івойлава, Р.​П.​Кавалеўская, Л.​У.​Карцяновіч, Т.​А.​Клачан, М.​І.​Коршунава, Ч.​А.​Круглінскі, А.​П.​Парфёнава, А.​С.​Рабінскі, Р.​В.​Рак, Я.​У.​Рачынскі, А.​А.​Санчукоўскі, А.​Л.​Стоцкі, Г.​Н.​Цвяткоў, Л.​С.​Цыбульская.

1979. М.​В.​Анібраева, З.​П.​Адашкевіч, Я.​В.​Вайцяховіч, В.​М.​Дрозд, Т.​П.​Жалабковіч, Б.​І.​Кабзар, А.​С.​Кавалёў, М.​Ф.​Казакова, М.​А.​Кудзін, У.​Ф.​Куракоў, Н.​І.​Макушкіна, І.​М.​Мігун, Я.​А.​Мікуловіч, У.​П.​Патоцкі, Я.​С.​Пратасевіч, Л.​І.​Рышчук, А.​А.​Сігаеў, М.​Т.​Тарасаў, Л.​Ф.​Трусава, Н.​Ф.​Храптова, Г.​К.​Цапаеў, В.​С.​Чарняцоў.

1980. З.​В.​Белагуб, П.​Д.​Біліда, М.​Ю.​Габрусь, А.​М.​Гушчо, В.​П.​Давыдоўскі, М.​П.​Зданевіч, Я.​С.​Ізафатава, А.​П.​Калошын, А.​Я.​Кіўкоў, У.​У.​Лішык, Я.​А.​Мажэева, Н.​С.​Мароз, Н.​І.​Пашкевіч, Р.​В.​Пятроў, І.​І.​Рак, І.​М.​Сакалоў, Н.​І.​Сакалоўскі, Л.​П.​Улаховіч, В.​В.​Федуковіч, Я.​І.​Шафір, Р.​І.​Шчарбакоў, В.​А.​Шылец, А.​І.​Ярэй.

1981. М.​І.​Акімаў, В.​Ц.​Арбузаў, А.​Г.​Зязюлькін, М.​Ф.​Іофе, С.​Л.​Карзюк, Р.​С.​Кірыенка, Я.​В.​Крывулька, С.​П.​Крыжэўскі, У.​Д.​Ліфшыц, Т.​В.​Лятун, І.​І.​Малчанаў, А.​У.​Мацкевіч, В.​В.​Нідзелька, А.​Ф.​Рудзінскі, Л.​А.​Чачот.

1982. В.​М.​Аляксеенка, С.​С.​Барадоўскі, Л.​П.​Бубноў, В.​П.​Булава, Л.​В.​Варанцова, Л.​В.​Варэц, А.​П.​Гусар, У.​А.​Іваноў, Н.​П.​Каралёва, М.​А.​Качко, А.​Ф.​Крываносаў, П.​Ф.​Макараў, В.​В.​Машчук, Г.​К.​Пераціцкі, Г.​І.​Савановіч, М.​П.​Сакіркін, З.​П.​Сідарэнка, А.​С.​Сладкова, Э.​І.​Смага, А.​В.​Хламянок, Н.​К.​Хоцькіна, С.​Ф.​Цура.

1983. І.​С.​Бартосік, С.​П.​Вярбоўскі, Л.​Я.​Гардзяюк, Г.​І.​Гулей, В.​Ф.​Дзянішчанкава, І.​С.​Жукоўскі, А.​П.​Кавальчук, В.​І.​Карасцялюк, А.​П.​Кацапаў, Р.​В.​Конюх, В.​А.​Майко, М.​П.​Марозаў, М.​П.​Накоўнік, А.​І.​Трушкіна.

1984. С.​М.​Аляксейчык, А.​І.​Бацюлеў, М.​С.​Берышвілі, Н.​У.​Валовік, В.​А.​Жукавец, В.​С.​Падгарэцкая, У.​А.​Сітаў, У.​Я.​Чвялёў, Т.​І.​Шалянок, Р.​А.​Шчаглова.

1985. М.​Ц.​Антонік, С.​А.​Ахрэмчык, У.​І.​Блаў, А.​У.​Жыткевіч, В.​У.​Забаронак, А.​М.​Запольскі, І.​У.​Казанцаў, Л.​А.​Канавалаў, Л.​М.​Нагібовіч, М.​А.​Сідараў, В.​М.​Сліж, Т.​С.​Хрытанькова, М.​Я.​Чуманіхіна, У.​А.​Юрганаў.

1986. М.​Т.​Барабанаў, Ю.​Дз.​Барадоўскі, А.​М.​Біёнчык, Л.​І.​Грышын, Г.​С.​Папова.

1987. М.​І.​Кандзіраыда, Г.​І.​Лазарашвілі, У.​М.​Сямёнаў.

1988. Я.​К.​Баран, П.​Ф.​Белагураў. С.​Ф.​Гашко, Э.​А.​Геуркаў, У.​В.​Грыдзюшка, Ю.​Я.​Данешчык, М.​Д.​Ермалаеў, В.​В.​Кавальчук, Т.​В.​Караткова, У.​В.​Качан, В.​М.​Краўчанка, А.​М.​Крывенка, І.​І.​Куляшоў, Э.​К.​Мядзведзеў, В.​А.​Пятроў, З.​П.​Саковіч, І.​У.​Смалей.

1989. М.​П.​Бялько, М.​М.​Валькоў, Ф.​К.​Голуб, В.​Дз.​Жагальскі. Л.​І.​Кадолка, І.​І.​Карнілаў, М.​Ц.​Лучнікаў, У.​П.​Піліповіч, С.​П.​Сінельнікаў, В.​В.​Собаль, В.​М.​Царанкоў, Л.​П.​Яноўскі. 1990. З.​Ф.​Бузуноўскі, Л.​Ф.​Ідзіятуліна, Г.​А.​Ісаевіч, Ю.​М.​Канавалаў, Т.​С.​Ліпатнікава, М.​Я.​Манголеў, С.​Б.​Сімховіч, В.​І.​Сініцкі, Л.​А.​Тараканава, Г.​М.​Хартановіч, М.​А.​Цітоў, А.​А.​Шарубін, В.​У.​Шчамялёва, П.​Л.​Шыла, Г.​Р.​Яцкоўская.

1991. Л.​С.​Арыніч, У.​М.​Аўчыннік, П.​Р.​Балдоўскі, А.​С.​Белавус, С.​А.​Вернікоўскі, Ш.​С.​Грыгар’ян, І.​А.​Карпаў, Г.​А.​Курыльчык, У.​П.​Лапыка, П.​З.​Літвінчук, А.​А.​Лявошка, У.​І.​Масюкевіч, І.​С.​Муліца, С.​М.​Паліцкая, С.​А.​Пеліх, А.​А.​Сямёнава, М.​І.​Цярэшка, К.​К.​Шабунеўскі, А.​С.​Шыбаеў, В.​У.​Эсаулаў.

1992. У.​П.​Кудрыцкі.

1993. М.​Т.​Бялко, Ч.​А.​Дудчык, У.​І.​Лежань, М.​У.​Саўко, У.​М.​Шэпель.

1994. У.​В.​Абрамчык, У.​В.​Ачапоўскі, З.​В.​Валеха, В.​В.​Вінакураў, А.​Е.​Гайдук, Л.​А.​Гармаш, А.​К.​Герасімовіч, А.​У.​Грэбень, У.​Я.​Давыдкоў, А.​М.​Далінін, А.​А.​Данілін, М.​Л.​Дворкін, І.​І.​Журовіч, В.​Я.​Кавалевіч, В.​А.​Кавалёў, З.​М.​Капіхава, Л.​Б.​Калодны, Л.​І.​Калугін, Ф.​І.​Канстанціновіч, У.​У.​Карсакоў, Г.​Р.​Катомкіна, Ю.​Р.​Кісялёў, Л.​П.​Козік, А.​М.​Лапко, У.​У.​Ласкевіч, У.​В.​Ляўданскі, М.​І.​Лобач, А.​Г.​Максімовіч, С.​І.​Малахаў, В.​А.​Найдзёнак, П.​М.​Новікаў, У.​У.​Рашатко, М.​А.​Сайчык, М.​Н.​Сліж, Н.​Д.​Тоўсцік, У.​П.​Філіпаў, Л.​С.​Чартоў, Т.​К.​Юрэвіч, Б.​Б.​Янкоўскі.

1995. А.​Ц.​Ваўчок, С.​А.​Венцкі, Л.​А.​Воўк, М.​І.​Зінавенка, У.​Ф.​Каленік, Г.​У.​Карло, М.​Я.​Паўлаў, В.​І.​Рулеў, П.​У.​Скабіцкі, М.​М.​Скарбец, А.​І.​Фёдараў, У.​А.​Філіпаў, Дз.​І.​Чачко, А.​І.​Чыж, Л.​Г.​Шавель.

1996. В.​А.​Астапенка, Я.​І.​Бабініч, А.​І.​Белы, Т.​У.​Булдык, В.​А.​Бурскі, В.​У.​Бухавец, А.​М.​Бярозкін, Б.​В.​Вайтовіч, А.​У.​Вержбаловіч, У.​С.​Дзегцяроў, У.​М.​Дзялендзік, Г.​С.​Драбышэўскі, У.​В.​Зубовіч, Р.​А.​Калінкін, Р.​П.​Капытко, Р.​М.​Нургалееў, А.​І.​Прыходзька, М.​І.​Пузыроў, С.​У.​Сарока, У.​В.​Скобаў, У.​С.​Хмялеўскі, В.​Р.​Чарткоў, В.​В.​Шапецька, А.​А.​Ярковіч.

1997. Л.​Ф.​Барабанаў, М.​П.​Белы, Л.​П.​Быкоўскі. В.​Б.​Вернікоўскі, Л.​К.​Калюка, Р.​Ф.​Карабанаў, В.​Дз.​Марыніч, С.​С.​Сідорскі, С.​П.​Сапута, С.​Б.​Снітко, У.​П.​Стайчанка, С.​Х.​Федарук, В.​А.​Шурынаў.

т. 6, с. 564

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

уве́даць, ‑аю, ‑аеш, ‑ае; зак., каго-што.

1. аб кім-чым, пра каго-што і з дадан. сказам. Атрымаць, сабраць звесткі пра каго‑, што‑н.; даведацца. Дарэчы, аб смерці мне прыйшлося ўведаць на наступны вечар. Даніленка. — Мама, як вы можаце так гаварыць, не ўведаўшы чалавека? — А ты глядзі мне, а то ўведаеш, ды позна будзе... Паўлаў. — Што ўведалі новае пра Паддубнага? — спытаў .. [Злобіч], заглянуўшы ў палатку начальніка штаба. М. Ткачоў. [Тодзік:] — Мой бацька .. узрадаваўся, калі ўведаў, што мы згаварыліся пажаніцца. Чорны. // Выведаць што‑н. Ушыўся [Пракапчук] у гурт людзей, каб што-небудзь пачуць пра поезд. Але нічога пэўнага не ўведаў. Сабаленка. Якой ні паказвала вясёлай сябе Сарока, пайшла назад яна, чуў Апейка, недавольная: так нічога толкам і не ўведала! Мележ. // Дазнацца. [Іванчанка:] Люба!.. Клянуся табе, мы знойдзем спосаб уведаць, дзе гэтыя дзеці. Кучар. [Уладзімір Андрэевіч:] — Пазней колькі ні спрабаваў дазнацца, як склаўся ягоны [Цярэнція] лёс, але нічога не ўведаў. Кухараў.

2. і з дадан. сказам. Набыць веды адносна чаго‑н.; пазнаць што‑н. Афіцыйная навука, ды яшчэ — семінарская,.. не магла .. даць [Адаму Ягоравічу] і дзесятай долі таго, што ён уведаў, што ўзяў ад кнігі. М. Стральцоў. За кароткі час хлапчук уведаў амаль усе гатункі яблынь, груш. Пальчэўскі. Усё, што ні стрэнецца дзеду, Уведаць яму так цікава. Колас. // Атрымаць належнае ўяўленне аб кім‑, чым‑н.; выявіць сутнасць чаго‑н. Будзе час таму-сяму навучыцца [Галі] ў старога брыгадзіра, падумаць, уведаць людзей, убачыць брыгадную гаспадарку. Ермаловіч. [Антанюк:] — Каб ты сама стала маці, То ведала б цану жыцця. Яна ведала, маці твая. І я ведаю. А ты не паспела ўведаць. Шамякін.

3. Праверыць, зведаць на ўласным вопыце; зазнаць, перажыць. А Вера ўжо адчула, уведала смак нялюбай работы. Дуброўскі. Пасля, пад націскам ворага .. [хлопец з Дона] адступаў, уведаў бяздонную горыч разгрому і палону. Брыль. // і з дадан. сказам. У форме буд. часу ўжываецца пры выказванні пагрозы. [Аня:] — Ты яшчэ ўведаеш, якая я! Карпюк.

4. каго. Убачыць каго‑н., пазнаёміцца з кім‑н. Не ўведаў Іван свайго сына, што ўжо нарадзіўся без яго... Місько.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

МЭ́БЛЯ (франц. meuble ад лац. mobilis рухомы),

прадметы для абсталявання інтэр’ераў і адкрытых прастораў, стварэння камфортных умоў для працы і адпачынку; галіна дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і мастацкага канструявання. Тыпалагічна падзяляецца паводле эксплуатацыйных прыкмет (для жылля, грамадскіх будынкаў, гар. асяроддзя, трансп. сродкаў), функцыян. прызначэння (для сядзення, ляжання, корпусная, функцыян. плоскасці, камбінаваная), канструктыўных асаблівасцей (рухомая, убудаваная, навясная), узроставых катэгорый насельніцтва, тыпаў грамадскіх будынкаў (універсальная, шматфункцыянальная). У ліку асн. патрабаванняў да М. — трываласць, эксплуатацыйная надзейнасць, модульная камбінаторнасць формаўтварэння, трансфармаванасць, тэхналагічнасць апрацоўкі і аздаблення паверхняў, эстэтычнасць дызайнерскага вырашэння (вобразная выразнасць, улік нац. традыцый і сац.гіст. -заканамернасцей, сінтэз мастацтва М. і архітэктуры, індывід. праява асобы аўтара ці заказчыка, рацыянальнасць формы, адпаведнасць модзе, колеравае вырашэнне). М. адлюстроўвае сац.-быт. ўклад насельніцтва, яго эстэт. ідэалы і нац. традыцыі, разам з аб’ёмна-арх. вырашэннем утварае стылявыя асаблівасці асяроддзя. У ліку маст. сродкаў М. — канстр. і аддзелачныя матэрыялы (дрэва, метал, пластмасы, скура, мэблева-дэкар. тканіны), фактура, тэкстура, колер.

З часоў Стараж. Егіпта вядомы табурэты, куфры, троны. ложа з разьбой і рэльефнымі ўстаўкамі. Ант. драўляная і бронзавая М. вылучалася яснасцю форм, спалучэннем прамых і выгнутых брусоў (стулы, ложкі, нізкія сталы, крэслы з геам. арнаментам і «звярынымі» матывамі). Сярэдневяковай М. ўласцівы масіўныя, трывалыя формы крэслаў, шафаў, ложкаў, сталоў, упрыгожаных арх. разьбой (аркі, нервюры), геам. і расл. арнаментам. Для стараж.-рус. М. характэрны лаканічныя па формах лавы, куфры, сталы, табурэты з разнастайнай разьбой і размалёўкай. Арыгінальныя формы нізкай, часта выгнутай М. з паліраванага дрэва, лаку склаліся ў краінах Азіі. У эпоху Адраджэння зацвярджаецца М. з рамна-філянговай канструкцыяй, якая будавалася паводле ордэрнай архітэктуры, арганічна ўваходзіла ў грамадскі і жылы інтэр’ер. Двух’ярусныя шафы, кабінеты са скрынкамі на падстоллі, касапанкі (куфры са спінкай і падлакотнікамі для сядзення), касоне (куфры-скрынкі, упрыгожаныя пазалотай, размалёўкай і інш), ложкі з балдахінамі, крэслы, упрыгожаныя арх. матывамі, жывапісам, рэльефамі; арнаментальная або выяўл. інтарсія звязвала М. з архітэктурай інтэр’ера. Парадная М. барока, ракако, класіцызму, ампіру з каштоўнай фанероўкай, разьбой, пазалотай маркетры, бронз. накладкамі, літымі дэталямі (сталы, шафы, буфеты, кабінеты, сакратэры, стулы, крэслы, канапы) утварала гарнітуры стацыянарных і перасоўных прадметаў. У ліку майстроў, якія стваралі свой стыль М.: сям’я Жакоб, А.​Ш.​Буль, Ж.​А.​Рызенер, Д.​Ронтген (Францыя), Т.​Чыпендэйл, Дж.​Хеплуайт, Т.​Шэратан (Вялікабрытанія). У Расіі М. часта стваралі архітэктары В.​В.​Растрэлі, Ч.​Камерон, Дж.​Кварэнгі, А.​Вараніхін, К.​Росі. М. ракако і бідэрмеера, англ. і галандская М. 17—18 ст. імкнулася да камфортнасці, зручнасці, што парушала традыц. яе сувязь з палацавымі рытуаламі. У 19 ст. поруч з эклектычнай М. у гіст. стылях з’явіліся новыя тыпы масавай практычнай М. (гнуткая «венская» М). Стыль мадэрн на мяжы 19—20 ст. увёў цякучыя лініі, вытанчаную фактуру (інкрустацыя шклом і керамікай, накладкі з паліраванага металу) і садзейнічаў аблягчэнню М., утварэнню новых рацыянальных форм (Х. ван дэ Велдэ ў Бельгіі, Ч.Р.Макінташ у Шатландыі). Пашырэнне ў 20 ст. функцыяналізму спрыяла пошукам лаканічных форм і яснай тэктонікі М., выкарыстанню новых матэрыялаў (стальныя трубы і палосы, клееная драўніна), распрацоўцы ўбудаванай, секцыйнай, зборна-разборнай і трансфармаванай М. для жылых пакояў, кухняў, кантор, банкаў, школ і інш. дызайнерскія метады яе праектавання. М. распрацоўвалі вербунды, Баўгауз, Вышэйшыя маст.-тэхн. майстэрні ў Маскве, буйнейшыя архітэктары (Ле Карбюзье, В.​Гропіус, М.​Броер, Л.​Міс ван дэр Роэ, А.​Родчанка, Л.​Лісіцкі, У.​Татлін і інш.). Развіццё арганічнай архітэктуры, вывучэнне нац. традыцый стымулявалі распрацоўку ўзораў найб. простай, зручнай М., якая адпавядала мясц. умовам (Ф.​Л.​Райт у ЗША, А.​Аалта ў Фінляндыі, А.​Якабсен у Даніі). Асн. канструкцыйна-маст. асаблівасці сучаснай М. — макс. зручнасць, функцыянальнасць, прастата, часам эклектычнасць. У многіх мясцовасцях (Паволжа, Прыкарпацце, паўд. Польшча. Брэтань) захоўваюцца нар. традыцыі вытв-сці і ўпрыгожання М.

На Беларусі нешматлікія і простыя прадметы абсталявання жылля феад. эпохі выконвалі чыста утылітарныя функцыі (услон, тапчан, ёмістасці для захоўвання быт. рэчаў, калыска, лава, паліца, палок і інш.). М. рабілі самі гаспадары ці мясц. майстры-саматужнікі. У 14—16 ст. М. палацаў і замкаў вызначалася масіўнасцю, прастатой прысадзістых форм. У аздабленні былі пашыраны нізкарэльефная разьба геам. і расл. характару, таніроўка ў цёмна-карычневы колер, паліраванне, акоўка. У 17—18 ст. пад уплывам барока М. набыла больш вытанчаныя формы, Яе аздаблялі высокарэльефнай і ажурнай разьбой расл. характару, размалёўкай. У многіх бел. гарадах працавалі цэхі майстроў-мэбельшчыкаў. У 2-й пал. 17 ст. бел. разьбяры і майстры-мэбельшчыкі Д.​Паўлаў, П.​Тарасаў, І.​Дракула, К.​Міхайлаў і інш. працавалі ў Маскве, дзе выраблялі для палацаў і храмаў шафы, крэслы, сталы, куфэркі, аздобленыя разьбой, размалёўкай, абіўкай аксамітам, акоўкай. З канца 18 ст. пад уплывам класіцызму формы і дэкор М. сталі больш спакойнымі і ўраўнаважанымі. Шырока ўжываліся тачэнне, залачэнне, абіўка тканінамі, метал. літыя накладкі ў выглядзе маскаронаў, звярыных лап і інш. Нярэдка М. аздаблялі інкрустацыяй і мазаікай. Была пашырана садова-паркавая чыгунная М., зробленая на чыгуналіцейных з-дах. М. небагатых сядзіб і гар. жылля вызначалася большай прастатой, часта фарбавалася ў адзін колер (часцей у зялёны). У канцы 19 ст. нар. М. стала больш разнастайнай, пашырыліся сталы на ножках, куфры, шафы, канапы, ложкі, падвясныя паліцы, шафкі для посуду. Аздаблялі М. такарнымі накладкамі, прапілоўкай, размалёўкай і інш. Павялічылася колькасць рамеснікаў-мэбельшчыкаў, у многіх гарадах і мястэчках працавалі майстэрні, у Бабруйску — мэблевая ф-ка, у Гомелі, Магілёве, Давыд-Гарадку, в. Лахва Лунінецкага р-на Брэсцкай вобл. выраблялі М., плеценую з лазы, характар дэкору якой у канцы 19 — пач. 20 ст. вызначаўся рысамі стылю мадэрн. У 1920—30-я г. з’явілася секцыйная, камбінаваная, спецыялізаваная М. У 1950—60-я г. самаробная М. практычна выйшла з ужытку. Прадпрыемствы мэблевай прамысловасці ствараюць масавыя камплекты і унікальныя гарнітуры паводле матываў традыц. нар. М., узораў вядучых мэблевых фірм свету. Спецыялістаў па маст. праектаванні і канструяванні мэблі рыхтуюць Бел. АМ і Бел. тэхнал. ун-т. Сярод вядучых спецыялістаў у галіне дызайну М. — І.​Харламаў, У.​Макарэвіч, У.​Гераўкер і інш.

Літ.:

Кес Д. Стили мебели. Будапешт, 1979;

Мигаль С.П. Основы проектирования мебели. Львов, 1989;

Барташевич А.А., Богуш В.Д. Конструирование мебели. Мн., 1998.

Л.​Я.​Дзягілеў, Я.​М.​Сахута.

Да арт. Мэбля. А.​Ш.​Буль. Шафа. 2-я пал. 17 ст. Францыя.
Да арт. Мэбля. Д.​Ронтген. Вялікае бюро. 1783.
Да арт. Мэбля. Куфар з в. Мокрая Дуброва Пінскага раёна Брэсцкай вобл. Пач. 20 ст.
Да арт. Мэбля. Крэсла. Пач. 20 ст. Майстар Хмель з г.п. Мір Гродзенскай вобл.
Да арт. Мэбля. Г.​Голейн. Канапа «Мэрылін». 1981.

т. 11, с. 56

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ГЕРО́Й САВЕ́ЦКАГА САЮ́ЗА,

ганаровае званне ў СССР у 1936—91, найвышэйшая ступень адзнакі за асабістыя ці калектыўныя заслугі, звязаныя са здзяйсненнем гераічнага подзвігу. Зацверджана пастановай ЦВК СССР ад 16.4.1934. Паводле палажэння ад 29.7.1936 прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета СССР. Згодна з ім герою ўручаліся: ордэн Леніна, медаль «Залатая Зорка» і Грамата Прэзідыума Вярх. Савета СССР. Герой Савецкага Саюза, які здзейсніў гераічны подзвіг 2-і раз, узнаг. ордэнам Леніна і 2-м медалём «Залатая Зорка», на радзіме ўстанаўліваўся яго бронзавы бюст. Паводле пастановы Прэзідыума Вярх. Савета СССР ад 22.8.1988 пры паўторным узнагароджанні Герою Савецкага Саюза ўручаўся 2-і ордэн Леніна, але медаль «Залатая Зорка» 2-і раз не ўручалася; бронзавы бюст мог быць устаноўлены па хадайніцтву дзярж. органаў і грамадскіх арг-цый пасля смерці Героя Савецкага Саюза. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена каля 12,7 тыс. чал., у т. л. 486 беларусам і ўраджэнцам Беларусі, з іх 443 воінам Вял. Айч. вайны. Гэтай узнагароды ўдастоены 88 удзельнікаў падполля і партыз. руху на Беларусі. Прозвішчы Герояў Савецкага Саюза — воінаў беларусаў і ўраджэнцаў Беларусі, а таксама сыноў братніх народаў і замежных грамадзян, партызан і падпольшчыкаў, якія вызначыліся ў баях за Беларусь у Вял. Айч. вайну, увекавечаны ў мемарыяльнай зале Бел. дзярж. музея гісторыі Вял. Айч. вайны.

Чатыры разы Героі Савецкага Саюза:

Л.І.Брэжнеў (1966, 1976, 1978, 1981), Г.К.Жукаў (1939, 1944, 1945, 1956).

Тройчы Героі Савецкага Саюза:

С.М.Будзённы (1958, 1963, 1968), І.М.Кажадуб (люты, жн. 1944, 1945), А.І.Пакрышкін (май, жн. 1943, 1944).

Двойчы Героі Савецкага Саюза — беларусы і ўраджэнцы Беларусі: П.Я.Галавачоў (1943, 1945), С.І.Грыцавец (люты, жн. 1939), І.І.Гусакоўскі (1944, 1945), У.В.Кавалёнак (1978, 1981), П.І.Клімук (1973, 1975), С.Ф.Шутаў (студз., вер. 1944), І.І.Якубоўскі (студз., вер. 1944).

Двойчы Героі Савецкага Саюза — прадстаўнікі іншых народаў, якія вызначыліся ў баях за Беларусь: С.​Амет-Хан (1943, 1945), І.Х.Баграмян (1944, 1977), А.​Я.​Баравых (1943, 1945), П.І.Батаў (1943, 1945), А.П.Белабародаў (1944, 1945), Л.І.Бяда (1944, 1945), І.А.Вараб’ёў (1944, 1945), А.М.Васілеўскі (1944, 1945), С.А.Каўпак (1942, 1944), М.І.Крылоў (крас., вер. 1945), Я.​М.​Кунгурцаў (люты, крас. 1945), У.​Дз.Лаўрыненкаў (1943, 1944), І.​Ф.​Паўлаў (1944, 1945), І.А.Пліеў (1944, 1945), К.К.Ракасоўскі (1944, 1945), Я.Я.Савіцкі (1944, 1945), С.П.Супрун (1940, 1941), М.​Ц.​Сцепанішчаў (1944, 1945), П.​А.​Таран (1942, 1944), Я.​П.​Фёдараў (1940, 1945), Ц.​Ц.​Хрукін (1939, 1945), І.Д.Чарняхоўскі (1943, 1944), В.І.Чуйкоў (1944, 1945), А.​М.​Яфімаў (1944, 1945), В.​С.​Яфрэмаў (май, жн. 1943).

Героі Савецкага Саюза — беларусы і ўраджэнцы Беларусі (пра кожнага гл. асобны артыкул):

1936. П.​Е.​Купрыянаў, М.​А.​Сяліцкі.

1937. Ф.​К.​Каўроў, І.​П.​Мазурук, Г.​М.​Склязнёў, О.​Ю.​Шыіт.

1938. А.​С.​Благавешчанскі.

1939. В.​М.​Кажухоў, Я.​М.​Нікалаенка.

1940. П.​Р.​Алейнікаў, І.​І.​Валасевіч, Дз.​Д.​Валенцік, М.​М.​Гармоза, А.​Л.​Дыдышка, П.​В.​Кандрацьеў, І.​П.​Кірпічоў, І.​М.​Коібзун, І.​М.​Максіменя, І.​В.​Матрунчык, І.​М.​Нядзвецкі, Р.​С.​Пінчук, А.​П.​Сабалеўскі, І.​М.​Саламонаў, М.​Ф.​Турцэвіч, А.​Р.​Целешаў, С.​І.​Чарняк, С.​Я.​Ялейнікаў.

1941. А.​К.​Антоненка, Ц.​П.​Бумажкоў, А.​Тарэлік, М.​Ф.​Гастэла, Л.​М.​Даватар, І.​А.​Каўшараў, А.​Л.​Лізюкоў, Л.​З.​Муравіцкі, К.​Н.​Осіпаў, Б.​Л.​Хігрын.

1942. М.​В.​Аўдзееў, В.​І.​Казлоў, М.​А.​Карначонак, В.​П.​Карповіч, У.​Ц.​Курыленка, Ф.​А.​Мінкевіч, Г.​А.​Палаўчэня, М.​Ф.​Сільніцкі, Ф.​А.​Смалячкоў, М.​Дз.​Шастакоў.

1943. М.​І.​Абрамчук, І.​А.​Авекаў, С.​І.​Азараў, П.​А.​Акуцыёнак, І.​Е.​Аляксееў, М.​М.​Антонаў, К.​П.​Арлоўскі, Дз.​Я.​Аскаленка, Р.​Б.​Багданаў, І.​М.​Багушэвіч, М.​С.​Байкоў, Р.​М.​Баталаў, А.​А.​Белы, Я.​А.​Бірбраер, Ф.​П.​Бруй, А.​М.​Бурак, Л.​У.​Буткевіч, А.​Я.​Варанчук, А.​А.​Вашкевіч, З.​Д.​Віхнін, А.​А.​Волах, Г.​І.​Вялічка, А.​К.​Гаравец, П.​А.​Гарошак, З.​С.​Гарэлік, С.​Ш.​Гурэвіч, М.​П.​Давідовіч, П.​Л.​Даўбешкін, Ф.​Ф.​Дуброўскі, П.​І.​Жданаў, Н.​І.​Жолудзеў, С.​А.​Забагонскі, М.​І.​Зіньковіч, Я.​І.​Злацін, Г.​П.​Ісакаў, С.​М.​Каданчык, П.​К.​Казакевіч, М.​М.​Казачэнка, У.​А.​Канаваленка, І.​Р.​Карасёў, В.​А.​Князеў, І.​С.​Козіч, Б.​Л.​Коўзан, А.​І.​Крайко, Г.​А.​Крумінь, У.​Е.​Лабанок, А.​Р.​Мазанік, Ф.​Я.​Макавецкі, М.​І.​Марозаў, В.​Ф.​Марцехаў, І.​В.​Мацкевіч, А.​І.​Мельнікаў, Дз.​М.​Мінчугоў, М.​М.​Мядзель, М.​К.​Навумчык, П.​У.​Несцяровіч, Ц.​П.​Новікаў, М.​Б.​Осіпава, М.​К.​Піліпенка, П.​А.​Пілютаў, А.​Я.​Пісарэнка, Б.​Т.​Пішчыкевіч, М.​Ф.​Рабчэўскі, А.​І.​Радкевіч, П.​М.​Рудкін, І.​Е.​Самбук, А.​Ф.​Самусёў, І.​В.​Свідзінскі, У.​І.​Свідзінскі, М.​І.​Семянцоў, М.​Д.​Сіянін, А.​Я.​Смалякоў, І.​П.​Собалеў, М.​Л.​Співак, М.​І.​Сталяроў, П.​А.​Странакоў, П.​Ф.​Сычэнка, І.​Я.​Сяржантаў, Г.​С.​Тамілоўскі, Н.​В.​Траян, А.​І.​Уласавец, І.​А.​Уласенка, В.​Я.​Фурсаў, Б.​А.​Царыкаў, Я.​М.​Целешаў, В.​І.​Цямчук, С.​М.​Чарапнёў, К.​П.​Чарноў, Б.​Т.​Шабан, Я.​А.​Юрчанка, П.​І.​Ярмоленка.

1944. К.​А.​Абазоўскі, А.​С.​Азончык, С.​П.​Алейнікаў, Ц.​Д.​Алексяйчук, У.​Ц.​Алісейка, М.​Г.​Альхоўскі, А.​А.​Аляхновіч, С.​Ф.​Аляшкевіч, М.​А.​Ананьеў, П.​І.​Аўрамкаў, С.​А.​Бабрук, У.​А.​Барысенка, А.​А.​Барэйка, П.​М.​Бахараў, І.​А.​Бельскі, А.​К.​Болбас, А.​М.​Бондараў, П.​М.​Буйко, П.​М.​Бухонка, Е.​С.​Бялявін, І.​Ф.​Ваксман, А.​І.​Валынец, І.​К.​Вальваценка, І.​К.​Варапаеў, М.​А.​Высагорац, А.​К.​Габрусёў, Р.​С.​Гарфункін, В.​М.​Гінтаўт, К.​П.​Грыб, П.​Л.​Грышчанка, Р.​А.​Тусараў, А.​П.​Даніліцкі, Л.​В.​Дземянкоў, І.​М.​Ерашоў, П.​Е.​Жгіроў, Дз.​П.​Жмуроўскі, У.​Г.​Завадскі, І.​К.​Захараў, А.​Л.​Ісачанка, М.​Р.​Кавалёў, П.​І.​Кавалёў, А.​В.​Казлоў, П.​М.​Казлоў, М.​К.​Казлоўскі, І.​Е.​Каленікаў, В.​М.​Калеснікаў, С.​М.​Канашэнка, І.​Дз.​Кандрацьеў, М.​П.​Каралёў, С.​А.​Карнач, А.​П.​Карпенка, І.​Б.​Катунін, А.​Л.​Кляшчоў, І.​П.​Кожар, П.​Ю.​Корбут, В.​З.​Корж, А.​Р.​Корзун, Ф.​П.​Котчанка, М.​К.​Круглікаў, І.​І.​Крукаў, С.​Д.​Крэмер, А.​М.​Кулагін, Ф.​Л.​Кухараў, І.​А.​Лапянкоў, Э.​В.​Лаўрыновіч, І.​С.​Леановіч, Дз.​І.​Лугаўской, М.​П.​Лутоўскі, С.​Лукашэвіч, А.​П.​Луцэвіч, А.​Б.​Ляшчынскі, Ф.​А.​Малышаў, С.​С.​Манковіч, П.​Маргелаў, У.​Р.​Масальскі, Г.​І.​Маслоўская, Г.​Г.​Маслякоў, А.​Дз.​Мацюшоў, Р.​Н.​Мачульскі, П.​М.​Машэраў, Я.​К.​Мінін, Я.​І.​Міркоўскі, М.​М.​Мультан, М.​В.​Мураўёў, Г.​М.​Надтачэеў, У.​А.​Парахневіч, А.​В.​Петрушэўскі, А.​З.​Петушкоў, С.​Петушкоў, А.​М.​Рабцэвіч, П.​М.​Раманаў, М.​В.​Рамашка, А.​Д.​Салянікаў, І.​І.​Семянюк, С.​І.​Сікорскі, У.​А.​Скугар, А.​Л.​Сліц, Я.​Р.​Слонскі, М.​А.​Старавойтаў, І.​І.​Строчка, Дз.​Г.​Сухавараў, С.​Я.​Сцяпук, Ц.​Я.​Сычкоў, Ц.​Р.​Сянькоў, М.​М.​Тамашэвіч, І.​Г.​Тамашэўскі, В.​І.​Тарлоўскі, А.​Р.​Таўпека, М.​М.​Ткачэнка, А.​Тумар, І.​М.​Туфтаў, Р.​А.​Худалееў, У.​З.​Царук, А.​М.​Цюльга, М.​Л.​Часнык, І.​Чубукоў, К.​А.​Шабан, М.​П.​Шмыроў, П.​І.​Шпетны, М.​К.​Шут, А.​Г.​Юхнавец, П.​У.​Ялугін, У.​І.​Ярмак, В.​І.​Яронька.

1945. Я.​А.​Аляхновіч, С.​П.​Анішчанка, Ф.​К.​Анташкевіч, К.​І.​Арлоўскі, Ф.​Ф.​Архіпенка, Ф.​А.​Асташэнка, С.​Н.​Багарад, А.​І.​Банкузаў, М.​У.​Барташоў, М.​У.​Барысаў, А.​І.​Барычэўскі, П.​Х.​Басянкоў, М.​Р.​Батракоў, І.​С.​Бескін, П.​М.​Буйневіч, І.​Р.​Бумагін, А.​К.​Бурак, Ф.​М.​Бялевіч, Дз.​В.​Бярнацкі, М.​Р.​Вайнруб, Я.​Р.​Вайнруб, А.​В.​Вакульскі, П.​Ф.​Вансецкі, Н.​Варанцоў, І.​П.​Гаманкоў, М.​І.​Гапяёнак, Ц.​Л.​Гарноў, П.​А.​Глазуноў, М.​Ф.​Грыгаровіч, А.​І.​Гурын, П.​І.​Гучок, Е.​У.​Дабравольскі, Л.​С.​Данілюк, А.​Ф.​Дзюбко, І.​І.​Дзякаў, В.​А.​Дзямідаў, П.​А.​Дудчык, А.​М.​Дулеба, В.​І.​Брэтонка, А.​А.​Жук, П.​С.​Жукаў, Ц.​С.​Жучкоў, У.​Р.​Жыгуноў, І.​С.​Зайцаў, М.​Л.​Зайцаў, Г.​С.​Здановіч, К.​М.​Зубовіч, В.​К.​Зыль, А.​Я.​Каваленка, С.​А.​Каваленка, М.​К.​Кавалёў, Р.​С.​Кавалёў, Д.​В.​Казакевіч, А.​Я.​Казлоў, І.​І.​Казлоўскі, В.​Ф.​Каленнікаў, С.​А.​Калінкоўскі, І.​І.​Камінскі, Л.​М.​Каплан, М.​Дз.​Капусцін, П.​М.​Каралёў, С.​Дз.​Карыцкі, П.​В.​Касцючык, М.​П.​Катлавец, Я.​І.​Качанаў, В.​А.​Квіцінскі, У.​М.​Кірмановіч, М.​А.​Кісляк, М.​М.​Кольчак, М.​Дз.​Конанаў, Л.​С.​Корнеў, В.​А.​Кот, І.​М.​Краснік, С.​А.​Красоўскі, А.​Ц.​Краўцоў, П.​А.​Крыванос, А.​А.​Кубліцкі, П.​І.​Купрыянаў, М.​І.​Кучынскі, С.​А.​Лавянецкі, І.​І.​Ладуцька, А.​І.​Лапацін, М.​А.​Ласкуноў, У.​С.​Лаўрыновіч, П.​І.​Лізюкоў, А.​Я.​Ліпуноў, М.​В.​Лусто, З.​Р.​Лышчэня, П.​В.​Мажэйка, І.​Ц.​Майсееў, Б.​А.​Майстрэнка, І.​А.​Макіёнак, І.​В.​Максімча, Дз.​К.​Марозаў, У.​М.​Марцінкевіч, Я.​Р.​Маскаленка, С.​С.​Мацапура, М.​П.​Мебш, А.​А.​Мінін, Я.​А.​Мойзых, П.​Мухін, Я.​Г.​Навіцкі, У.​А.​Наржымскі, Дз.​С.​Наруцкі, І.​Б.​Непачаловіч, І.​Ф.​Несцераў, М.​А.​Неўскі, П.​П.​Нікіфараў, Ф.​П.​Нікіцін, А.​В.​Паддавашкін, М.​Г.​Падсаднік, С.​А.​Панамароў, А.​А.​Парцянка, І.​М.​Паўлаў, І.​М.​Паўловіч, М.​П.​Пацееў, Ц.​А.​Пачтароў, С.​А.​Пашкевіч, Дз.​Н.​Пенязькоў, Ф.​І.​Перхаровіч, А.​М.​Пінчук, М.​Р.​Пінчук, Г.​І.​Пісараў, К.​М.​Полазаў, П.​П.​Пурын (Пурынь), С.​С.​Пустэльнікаў, С.​Ф.​Пшонны, А.​Ф.​Пятаковіч, М.​Я.​Рабцаў, М.​Я.​Раманькоў, Ф.​Ф.​Раўчакоў, М.​С.​Рогаў, У.​А.​Рыбак, У.​Р.​Рыжоў, Ц.​А.​Саевіч, В.​Д.​Сакалоўскі, А.​І.​Салодышаў, С.​А.​Свідзерскі, П.​С.​Сінчукоў, В.​В.​Скрыганаў, М.​І.​Смарчкоў, М.​К.​Спірыдзенка, Г.​М.​Станкевіч, М.​П.​Судзілоўскі, М.​А.​Сурын, Я.​Я.​Сусько, М.​П.​Сыдзько, М.​Ф.​Талкачоў, П.​Ф.​Тоўсцікаў, П.​С.​Труханаў, Ф.​А.​Угначоў, Я.​І.​Фаміных, А.​А.​Філімонаў, М.​А.​Халяўка, А.​К.​Харчанка, А.​С.​Хмялеўскі, М.​В.​Хоцімскі, А.​Дз.​Церашкоў, Дз.​М.​Цырубін, А.​І.​Чарныш, Л.​С.​Чэркас, А.​Дз.​Шамянкоў, М.​П.​Шарко, А.​К.​Шмыгун, М.​Д.​Шыла, М.​Ф.​Шындзікаў, В.​П.​Юбкін, І.​І.​Янушкоўскі, У.​Р.​Яўсеенка.

1946. М.​І.​Аверчанка, Ф.​М.​Аўхачоў, М.​С.​Быкаў, Я.​В.​Васілеўскі, Я.​І.​Ганчароў, П.​У.​Гельман, С.​Г.​Жукаў, М.​М.​Зялёнкін, М.​С.​Камельчык, У.​Р.​Карачун, Р.​В.​Ксяндзоў, А.​А.​Нячаеў, А.​С.​Мілюцін, К.​Ф.​Міхаленка, І.​С.​Нікалаеў, А.​А.​Нячаеў, А.​С.​Пешчанка, А.​К.​Стампкоўская, У.​А.​Тышэвіч, Ю.​А.​Шандалаў, А.​К.​Шэлепень.

1948. Л.​І.​Гарагляд, П.​М.​Стафаноўскі.

1951. Я.​М.​Стэльмах.

1954. Ц.​Ц.​Рамашкін.

1957. З.​М.​Тусналобава-Марчанка.

1958. Е.​С.​Зянькова, З.​М.​Партнова.

1960. В.​З.​Харужая.

1965. Ц.​С.​Барадзін, П.​А.​Галецкі, І.​Драздовіч, І.​К.​Кабушкін, М.​І.​Казей, М.​А.​Кедышка, Л.​Дз.​Лорчанка, Л.​Я.​Маневіч, Т.​С.​Марыненка, Г.​М.​Халасцякоў, У.​А.​Хамчаноўскі, Р.​І.​Шалушкоў.

1978. Р.​У.​Дольнікаў.

1980. М.​П.​Чэпік, В.​В.​Шчарбакоў.

1984. В.​В.​Піменаў.

1985. Я.​П.​Іваноўскі, П.​І.​Івашуцін.

1988. А.​А.​Мельнікаў.

Героі Савецкага Саюза — прадстаўнікі іншых народаў, якія вызначыліся ў баях за Беларусь:

1939. І.І.Фядзюнінскі.

1941. К.​Я.​Анохін, Ф.​А.​Баталаў, Я.​Дз.Бяляеў, М.​М.​Дзмітрыеў, І.​А.​Кадучэнка, У.​Р.​Каменшчыкаў, Я.Р.Крэйзер, Ф.І.Паўлоўскі, С.​Р.​Рыдны, М.​М.​Чапурной.

1942. В.​Я.​Сітноў.

1943. М.​І.​Агароднікаў, Х.​Ш.​Агліулін, Д.​Азізаў, А.​Алімбетаў, Р.​А.​Аляксееў, М.​М.​Андрэйка, П.​Л.​Анішчанкаў, Б.​С.​Антаеў, В.​П.​Антонаў, Я.​А.​Антонаў, М.​Р.​Апарын, С.​В.​Артамонаў, М.​М.​Арцем’еў, Р.​Е.​Бабкоў, Дз.​А.​Бакураў, Б.​Ф.​Баннікаў, М.​С.​Барысаў, Г.​І.​Басманаў, І.​А.​Бахмецьеў, І.​А.​Бачанкоў, П.​К.​Баюк, Ц.​А.​Баярынцаў, В.​Дз.​Белазерцаў, У.​К.​Беламесных, В.​А.​Бердышаў, А.​Л.​Бондараў, Ц.​І.​Брагонін, А.​І.​Бруханаў, І.​М.​Будзілі, Г.​Дз.​Буднік, М.​В.​Бузінаў, В.В.Бутылкін, А.​В.​Быкаў, М.​В.​Бычкоў, А.​П.​Валошын, К.​Р.​Верцякоў, Ф.​П.​Віслеўскі, М.​Л.​Воінаў, С.​А.​Волікаў, Е.​Дз.​Волкаў, У.Высоцкі, Дз.(М.)Г.​Гайнутдзінаў, А.​М.​Гарбуноў, Г.​Дз.​Гардаполаў, І.​М.​Гардзіенка, Х.​Г.​Гізатулін, В.В.Глаголеў, А.​Я.​Гнусараў, І.​М.​Грачоў, С.У.Грышын, А.​М.​Губін, П.​М.​Гудзь, П.​Я.​Гур’янаў, У.​В.​Гусеў, Ф.​М.​Давыдаў, А.​В.​Дамрачоў, Б.​Е.​Даўлетаў, І.​Т.​Дацэнка, Т.​Джумабаеў, М.​Т.​Дзёмін, Р.​Я.​Дзмітрыеў, І.​М.​Дзям’яненка, А.​Ф.​Дзячкоў, М.​І.​Дружынін, І.​Х.​Дубін, А.​Дусухамбетаў, С.​А.​Елістратаў, Ф.​А.​Ермакоў, С.​Жала, А.​М.​Жарыкаў, А.​П.​Жыдкіх, І.​П.​Зайцаў, І.​Ф.​Залатароў, У.​М.​Зарамбо, К.С.Заслонаў, А.​Р.​Звягін, І.​Дз.​Зуеў, І.​Ф.​Зуеў, Т.​Ібрагімаў, І.​Л.​Іваноў, І.​С.​Іваноў, І.​В.​Ільгачоў, С.​П.​Ільін, Б.​Ісаханаў, Г.​М.​Іўлеў, К.​Ф.​Казакоў, М.​Л.​Казакоў, С.​А.​Казакоў, С.​Д.​Казанаў, А.​А.​Казаран, А.​А.​Казарэзаў, А.​Г.​Казлоў, Ф.​М.​Калакольцаў, Л.​А.​Калацілаў, Б.​П.​Калінін, А.​С.​Калмыкоў, І.​М.​Калодзій, А.​І.​Кальцоў, М.​І.​Кананенкаў, І.​М.​Карачараў, А.​Карпенка, К.​М.​Карэлін, П.​П.​Карэлін, С.​Касімхаджаеў, І.​Р.​Касяк, Т.​Каумбаеў, І.​А.​Качурын, Дз.​К.​Квітовіч, А.Кжывань, М.​І.​Кікаш, М.​Ф.​Кліменка, І.​Клімовіч, С.​Т.​Кляўцоў, І.​М.​Князеў, М.​В.​Красавін, І.​П.​Красільнікаў, Я.​Я.​Краўцоў, С.​У.​Крывенка, В.​В.​Крыклівы, Дз.​Ф.​Кудрын, І.​А.​Кузаўкоў, А.​М.​Кузняцоў, І.​Ф.​Кузняцоў, С.​Н.​Кузняцоў, І.​З.​Куляшоў, М.​А.​Куратнікаў, А.​А.​Куцін, С.​І.​Кязімаў, І.​М.​Дабанаў, А.​А.​Лазараў, А.​Я.​Ламакін, І.​Г.​Лапін, Л.​С.​Лапцеў, А.​С.​Лапшын, І.​Ф.​Лапшын, С.​А.​Ларыёнаў, У.​Ф.​Латышаў, П.​М.​Лашчанка, І.​М.​Левусенка, М.​Ф.​Лімань, Р.М.Лінькоў, І.​П.​Лісін, М.​М.​Літвіненка, А.​Е.​Лук’янаў, Р.​А.​Лумпаў, Б.​Р.​Лунц, М.​Ц.​Лучок, І.​Г.​Лысанаў, І.​І.​Люднікаў, Н.​А.​Лявухін, І.​С.​Лямайкін, Г.​В.​Ляхаў, І.​М.​Ляшэнка, В.​М.​Макараў, Р.​П.​Маланог, М.​Е.​Маліноўскі, М.​І.​Маргун, І.​А.​Мардасаў, А.​В.​Маркаў, В.​В.​Матасаў, І.​М.​Мацюгін, В.​І.​Мельнікаў, А.​Е.​Меншыкаў, П.​М.​Мешчаракоў, М.​І.​Міхайлаў, А.​Е.​Мішчанка, М.​У.​Мялашчанка, Р.​П.​Мясаедаў, А.​Г.​Мяцяшкін, У.​Ф.​Несцераў, А.​Р.​Ніканаў, А.​В.​Новікаў, М.​А.​Новікаў, В.​А.​Някрасаў, А.​М.​Нямчынаў, А.​Р.​Огнеў, М.​Д.​Ольчаў, А.​А.​Осіпаў, С.​А.​Папоў, П.​А.​Патапенка, М.​А.​Паўлоцкі, І.​А.​Пахалюк, П.​М.​Пахомаў, Б.​А.​Піскуноў, А.​У.​Посны, М.С.Пруднікаў, С.​Дз.Пруткоў, Ц.​Д.​Пугачоў, К.​А.​Пуляеўскі, М.П.Пухаў, В.​С.​Пуцілін, З.​Ф.​Пянакі, І.​М.​Пяткоўскі, П.​К.​Рагозін, І.​А.​Радаеў, М.​К.​Раманаў, С.​П.​Рашчупкін, А.​А.​Румянцаў, А.​С.​Румянцаў, І.​М.​Румянцаў, П.​А.​Рындзін, В.​Р.​Салдаценка, М.​Е.​Самохін, М.​Л.​Сарокін, Р.​П.​Саўчук, І.​Л.​Сердзюкоў, В.​Дз.​Серыкаў, М.​І.​Сечкін, Л.​С.​Сібагатулін, А.​В.​Сідараў, М.​М.​Сілін, В.​Я.​Сітнікаў, Е.​Сіхімаў, В.​Н.​Сласцін, М.​Ф.​Смірноў, М.​Я.​Смірноў, С.​Р.​Смірноў, А.​Ф.​Спірын, І.​Я.​Спіцын, М.І.Сташак, Ш.​С.​Сулейманаў, Дж.​Сулейменаў, Б.​М.​Сураўцаў, Р.​М.​Суркоў, Г.​І.​Сурнін, І.​Я.​Сухараў, С.​Я.​Сухараў, Дз.​П.​Сухарнікаў, Ф.​П.​Сушкоў, А.​Л.​Сярожнікаў, П.​Ц.​Таранцаў, В.​Ф.​Тарасенка, К.​Таскулаў, К.​Я.​Ткабладзе, В.​І.​Трусаў, А.​В.​Трыфанаў, Ф.​А.​Трыфанаў, М.​І.​Тузаў, А.​І.​Уладзіміраў, М.​Дз.​Уласаў, М.​М.​Уласаў, П.​М.​Фамічоў, Б.​М.​Фарунцаў, І.​Д.​Фіёнаў, М.​В.​Філімонаў, А.​Р.​Фралянкоў, В.​С.​Хабіеў, М.​І.​Харламаў, Ф.​М.​Хлуднеў, М.​М.​Хухлоў, А.​П.​Цаплін, А.​С.​Цвердахлебаў, М.​К.​Цімашэнка, У.​Я.​Цімашэнка, В.​М.​Цімонаў, В.​Ф.​Цітоў, К.​А.​Ціханаў, І.​В.​Цымбал, Ф.​П.​Чабурын, К.​З.​Чалоўскі, Я.​Дз.​Чарамноў, У.​І.​Чаркасаў, П.​А.​Чарняеў, П.​А.​Чудзінаў, М.​А.​Шавялёў, Б.​П.​Шайко, С.​Шакіраў, М.​Р.​Шаламцоў, М.​С.​Шанцоў, М.​Т.​Шарстабітаў, У.​П.​Шарстнёў, І.​К.​Шаумян, В.​В.​Швец, Дз.​В.​Шурпенка, А.​В.​Шчарбакоў, В.В.Шчарбіна, А.​Ф.​Шчукін, М.​П.​Шыбаеў, Д.​К.​Шышкоў, Ш.​Эргашаў, М.​М.​Юр’еў, І.​А.​Юсупаў, Ц.​С.​Ягораў, Г.​Т.​Якушкін, А.​К.​Ярохін, А.​І.​Яршоў, М.​А.​Яхагоеў.

1944. С.​С.​Абдужабараў, А.​Н.​Абрамаў, К.​К.​Абрамаў, М.​Р.​Абросімаў, А.​Р.​Абухаў, В.​Ц.​Абухаў, В.​Г.​Аверчанка, А.​Л.​Агафонаў, А.​С.​Агафонаў, К.​Азалаў, Р.​Азімаў, Ф.Ф.Азміцель, І.​К.​Айтыкаў, В.​І.​Акімаў, М.​П.​Акімаў, Г.​К.​Акпераў, М.​С.​Актуганаў, М.​В.​Акцябрская, М.​Я.​Алавяннікаў, М.Альбер, А.​В.​Азяксандраў, І.​Аляксандраў, М.​А.​Аляксандраў, І.​П.​Аляксееў, Я.​А.​Аляксееў, Х.​Амінаў, К.​М.​Андрусенка, У.​К.​Андрушчанка, Я.​Т.​Андрушчанка, А.​Дз.​Андрэеў, М.​М.​Андрэеў, А.​Аннаеў, Дз.​А.​Анохін, І.​Ф.​Анохін, А.​А.​Анпілаў, І.​М.​Антонаў, М.​І.​Антонаў, Я.​Ф.​Антошын, І.​М.​Анціпін, А.​К.​Апалеў, І.​І.​Арандарэнка, В.​К.​Ардашаў, Ц.​М.​Арлоў, І.​Я.​Арол, А.​М.​Арсянюк, М.​А.​Аруцюнян, М.​В.​Архангельскі, Д.Асаналіеў, В.​С.​Аскалепаў, П.​А.​Афанасьеў, С.​Я.​Афанасьеў, Ф.​Т.​Афанасьеў, Г.​А.​Ахмераў, К.​Х.​Ахметшын, Т.​Бабаеў, К.​М.​Бабошка, В.​М.​Бабошын, С.​А.​Багамолаў, І.​В.​Багданаў, У.​Р.​Багуслаўскі, А.В.Бажанаў, М.​Байрамаў, А.​Г.​Байцоў, А.​І.​Баксаў, І.​П.​Баладурын, Р.​В.​Баламуткін, І.М.Банаў, М.​П.​Баранаў, У.​П.​Баранаў, М.​І.​Баркоў, Н.​Д.​Баронін, Е.І.Барыкін, М.​Б.​Барысаў, І.​А.​Барысевіч, М.​Г.​Барышаў, М.​І.​Барэеў, Г.​П.​Бахвалаў, В.​А.​Башкіраў, Ф.​А.​Башкіраў, В.​І.​Баяркін, К.​Ф.​Белаконь, Г.​М.​Бзараў, Г.​Біктыміраў, І.​С.​Бірукоў, А.​Л.​Болатаў, І.​К.​Болдун, М.​М.​Броннікаў, А.П.Брынскі, С.​Ц.​Брэусаў, І.​І.​Бувін, І.​А.​Буканаў, Б.А.Булат, В.​Г.​Булатаў, Х.​С.​Булатаў, А.​А.​Бурнашоў, М.А.Бухтуеў, М.​І.​Быкоўскі, А.С.Бычак, Р.​В.​Бязуглаў, А.​І.​Бялоў, А.​К.​Бялоў, П.А.Бялоў, Р.А.Бялоў, А.​І.​Бяспятаў, А.​Дз.​Валогін, М.​Я.​Валошын, М.​П.​Варатынцаў, А.​Ф.​Варонін, А.​Варонін, І.​І.​Варэпа, М.​А.​Васеў, І.​Васіленка, А.​М.​Васільеў, І.​В.​Васільеў, М.​М.​Васільеў, М.​Ф.​Васільеў, С.А.Ваўпшасаў, Р.​І.​Вахонін, У.​К.​Венцаў, Л_Л.​Вінер, П.​Дз.​Вінічэнка, Ю.​М.​Віннік, У.​М.​Вішнявецкі, А.​П.​Возлікаў, В.​Ф.​Волкаў, М.​Ц.​Волкаў, А.​І.​Воранаў, М.​А.​Вычужанін, В.​А.​Вядзенка, К.​А.​Вяршынін, М.​Дз.​Вяснін, Р.​П.​Вятчынкін, Ф.​Г.​Габдрашытаў, С.​К.​Гадавікоў, І.​Я.​Гайдым, А.С.Гайко, С.​К.​Галавашчанка, А.​В.​Галадноў, В.​М.​Галаулін, Б.Л.Галушкін, І.​В.​Ганжэла, Е.​К.​Гаранян, В.​Ф.​Гарачаў, І.​П.​Гарбуноў, А.​С.​Гардзееў, Ю.​І.​Гарохаў, Ш.​Ю.​Гатыятулін, П.​П.​Гаўрылаў, Ф.​Г.​Гаўрылаў, П.​І.​Гаўрыш, Я.​І.​Генералаў, П.​М.​Герасіменка, А.​П.​Гергель, І.​В.​Гермашаў, А.​Г.​Гізатулін, С.​Я.​Гладкоў, Ф.​І.​Говараў, Дз.​Ф.​Грачушкін, М.​А.​Грачыхін, А.​І.​Громаў, А.​М.​Громаў, І.​К.​Груздзеў, Л.​А.​Грыгаровіч, А.І.Грыгор’еў, Т.​С.​Грыгор’еў, Л.​М.​Грыгор’еў, Дз.​А.​Грыдзін, М.​А.​Грынёў, К.​Д.​Грыцынін, А.​С.​Грышын, С.​С.​Грэбчанка, А.І.Гуляеў, Дз.​Ц.​Гуляеў, С.​І.​Гурвіч, В.​В.​Гусеў, Ф.​Л.​Гушчын, А.​Я.​Давыдаў, Л.​Ш.​Давыдаў, М.​Я.​Дакучаеў, Р.​А.​Далгоў, А.​Дз.​Данілаў, П.​А.​Данілаў, Е.​І.​Данільянц, А.Ф.Данукалаў, М.​С.​Дароўскі, І.​М.​Дарохін, І.​С.​Даутаў, А.​Г.​Даўлетаў, Б.​Даўледжанаў, Б.​Р.​Даўлятаў, І.​К.​Двадненка, Э.​Б.​Джумагулаў, Я.​А.​Дзерцеў, М.​А.​Дзёмін, Б.М.Дзмітрыеў, П.​А.​Дзяльцоў, Г.​А.​Дзяменцьеў, А.​А.​Дзямідаў, А.​М.​Дзянісаў, С.Р.Дрынь, А.​Е.​Дубікаў, А.​Дэхканбаеў, П.​В.​Едзелеў, Р.​П.​Ерафееў, А.​П.​Еўдакімаў, В.​В.​Еўдакімаў, І.​С.​Еўсцігнееў, А.​Жанзакаў, В.Р.Жолудзеў, С.Т.Жунін, А.​І.​Жылін, М.​Ф.​Забродзін, Я.​Г.​Заверталюк, І.​А.​Заулін, В.​Ф.​Загайнаў, Г.​П.​Загайнаў, М.​М.​Зазуля, Я.​П.​Зайцаў, А.​З.​Закіраў, А.​А.​Залатароў, В.​В.​Засядацелеў, Р.​Дз.​Заўгародні, К.Ф.Захараў, М.​А.​Звераў, В.​Ф.​Здуноў, У.​К.​Зелянёў, Я.​Дз.​Зімін, М.​А.​Зіноўеў, П.​П.​Зонаў, Р.М.Зубаў, А.​М.​Зуеў, Ю.​М.​Зыкаў, П.​П.​Зюбін, П.М.Зюлькоў, М.В.Зябніцкі, С.​І.​Зямлянаў, Ю.​П.​Іванкін, І.​Я.​Ігнаценка, С.​І.​Іларыёнаў, Г.​А.​Іназемцаў, І.​В.​Індракоў, В.​Я.​Ісаеў, А.​І.​Ісіпін, Дз.​Д.​Іўліеў, Ю.​Дз.​Іўлеў, Г.​М.​Ішчанка, П.​А.​Кабанаў, І.​Р.​Кабякоў, Б.​Я.​Каваленка, П.​І.​Каваленка, П.​С.​Кавалёў, С.​М.​Кавалёў, А.​І.​Кадамцаў, І.​П.​Кадачнікаў, А.​Л.​Казачкоў, Г.​Ф.​Казачук, А.​І.​Калабін, А.​П.​Каламоец, Дж.​Калдыкараеў, У.Р.Калеснік, І.С.Калеснікаў, А.​Каліеў, Ц.​І.​Калінін, М.​Дз.​Калініч, М.Т.Калінкін, Ф.​А.​Калыхматаў, Дз.​Я.​Камароў, Ф.​І.​Каменеў, К.​Л.​Камынін, У.​М.​Камышаў, М.​С.​Канавалаў, Ф.​Ф.​Канавалаў, А.​І.​Канарчык, Ф.​І.​Кангалёў, П.​Я.​Кандраценка, П.​В.​Канькоў, С.​Л.​Капытаў, І.​В.​Каралькоў, Б.А.Карасёў, А.І.Караткоў, Д.​Т.​Каржоў, Я.​Ф.​Карнееў, Г.​М.​Касатонаў, П.​С.​Кастрамцоў, У.​М.​Кастрыкін, С.​П.​Касцерын, М.​М.​Катаеў, І.​П.​Каўрыжка, В.Я.Каўтун, П.​М.​Каўтун, Г.​М.​Каўтуноў, А.​Г.​Качаткоў, А.​Р.​Кашынцаў, А.​С.​Квіткоў, Ц.​Кенжэбаеў, Ж.​К.​Кізатаў, Ц.​П.​Кіранкоў, А.В.Кірсанаў, І.​В.​Кірык, В.​П.​Кірычук, А.​М.​Кісліцын, П.​М.​Кіслоў, М.​М.​Кліменка, П.​Ф.​Кляча, А.​А.​Князеў, І.​М.​Князькоў, А.Ф.Колесава, А.​С.​Конеў, Б.​Л.​Корнеў, С.​Ф.​Костычаў, І.​І.​Косцін, М.​І.​Котаў, У.​П.​Краеў, М.​А.​Крапіва, А.​В.​Красікаў, М.​П.​Красільнікаў, І.​Я.​Краснік, М.​П.​Краўчанка, А.​С.​Крахмаль, А.​М.​Круташынскі, І.​К.​Кручкоў, П.​Я.​Крывень, А.​М.​Ксьшкін, Г.​Л.​Кубышка, І.​Г.​Кувіка, Л.​У.​Кудакоўскі, Д.А.Кудравіцкі, М.​Г.​Кужакоў, М.​Ц.​Кузняцоў, А.​П.​Кузоўнікаў, М.​Я.​Кузякін, В.​І.​Кулікаў, М.​Р.​Кулябяеў, П.​М.​Куманёў, Дз.​Р.​Курапятнік, А.​Курманаў, Т.​Т.​Кусімаў, Ф.​М.​Кустаў, М.​І.​Кучаравенка, М.​М.​Куюкаў, В.​І.​Лабанаў, А.​П.​Лабачоў, І.С.Лазарэнка, І.​А.​Лазенка, М.​Г.​Лапата, П.Р.Лапацін, А.​В.​Лапік, П.​С.​Лапушкін, Р.​Р.​Лахін, М.​С.​Лацкоў, А.​К.​Леанцюк, В.​М.​Лебедзеў, Г.​С.​Лебедзеў, І.​М.​Лебядзенка, В.​П.​Лезін, А.​Дз.​Леўчанка, М.​П.​Лешчанка, В.І.Лівенцаў, А.​Ц.​Лінчук, І.​Дз.​Ліхабабін, А.​С.​Лічынка, А.​Р.​Логінаў, А.А.Лосік, М.​Т.​Лукінаў, П.​Ф.​Лунёў, Я.​М.​Лунін, М.​Я.​Лут, А.​А.​Лысенка, М.​Дз.​Любічаў, А.​Г.​Ляпкін, Х.​Магамед-Мірзоеў, М.​М.​Магерамаў, П.​С.​Мазураў, М.​М.​Майсееў, М.​С.​Майсееў, Г.​В.​Майсурадзе, Г.​М.​Макараў, М.І.Макарычаў, М.​Р.​Маладзікоў, Б.​Г.​Малышаў, І.​Е.​Малышаў, Дз.​К.​Малькоў, Г.​А.​Мальцаў, В.​А.​Малясаў, Дз.​Б.​Маматаў, П.​С.​Мамкін, М.​Мамраеў, Х.​Мамутаў, М.​Ф.​Манакін, Я.​Ф.​Манахаў, М.​К.​Мандыбура, Ф.Р.Маркаў, С.​С.​Маркін, Я.​Маркоўскі, М.Т.Мармулёў, І.​А.​Мартынаў, К.Х.Марусічэнка, А.​П.​Маслаў, М.​В.​Маслаў, А.​Т.​Маслікаў, І.​Ф.​Маслоўскі, М.​П.​Масонаў, М.​Т.​Маструкоў, М.​Ф.​Махаў, П.​Я.​Махіня, Р.​Махмудаў, Р.​Махнёў, І.​Р.​Махота, І.​Я.​Мацвееў, П.​К.​Мацвееў, П.​Я.​Мацвееў, А.​В.​Машок, В.​Я.​Мацюшкін, П.​М.​Меншчыкаў, Р.​І.​Мільнер, Т.​Т.​Міндыгулаў, П.А.Мірашнічэнка, Б.​А.​Міхайлаў, М.А.Міхайлашаў, В.​П.​Міхалько, А.​М.​Міхін, М.​М.​Мішэнін, І.​М.​Моцін, П.​Ц.​Мужэцкі, М.​С.​Музалёў, В.​П.​Мухін, Дз.​М.​Мядзведзеў, І.​П.​Мядзведзеў, Р.​І.​Мяншун, В.​Набіеў, М.​І.​Навасельцаў, К.​Л.​Навумаў, М.​П.​Нагорны, А.​П.​Назараў, А.​Г.​Наканечнікаў, В.​Л.​Недагавораў, Д.​П.​Несцярэнка, М.​А.​Ніканаў, А.​Ф.​Нікіфараў, І.​Я.​Нікіфараў, Е.​А.​Нікуліна, Т.​Ніязмамедаў, К.​Л.​Новікаў, М.​С.​Новікаў, В.​С.​Няжноў, Б.Л.Няклюдаў, Я.​М.​Няўмоеў, М.​І.​Осіпаў, У.​П.​Падзігун, С.​У.​Падлузскі, Г.Ф.Пакроўскі, М.П.Пакроўскі, В.​В.​Падавіваеш, А.​С.​Паланскі, П.​Ц.​Панамароў, Дз.​П.​Паноў, Ф.​К.​Папоў, А.​Р.​Папугаеў, Н.​М.​Пархоменка, Ф.​І.​Паршын, І.​А.​Парыгін, А.​П.​Пасар, М.​Дз.​Паўлаў, М.​М.​Паўлаў, М.​П.​Паўлаў, М.​С.​Паўлаў, І.​Дз.​Паўленка, А.​М.​Паўлоўскі, Ф.​К.​Паўлоўскі, Г.​Ф.​Пацёмкін, І.​С.​Перахода, М.​Дз.​Петухоў, І.​Ц.​Петчанка, П.​С.​Півень, А.​Н.​Піразеў, В.​Р.​Пічугоў, Ц.​Р.​Плужнікаў, А.​В.​Плюшч, І.​А.​Плякін, Л.​А.​Працэнка, В.​І.​Прохараў, П.​А.​Прымак, Г.​А.​Прыходзька, П.​С.​Прыходзька, Р. дэ ла Пуап, А.​М.​Пузікаў, Дз.​М.​Пяроў, М.​А.​Пярфільеў, Г.​М.​Пятлюк, М.​В.​Радчанка, Р.​М.​Раеўскі, М.​А.​Ражноў, Г.​С.​Размадзе, Б.​Дз.​Раманаў, В.​М.​Раманаў, М.​І.​Раманюк, А.​А.​Раслякоў, Н.​Р.​Рафіеў, Ш.​С.​Рахматулін, А.​П.​Рудакоў, М.​М.​Рудзь, М.​Рудой, М.​М.​Рудык, С.І.Рудэнка, Ф.​С.​Румянцаў, В.​А.​Русакоў, Г.​Ф.​Русін, І.​Русінаў, М.​А.​Рыжанкоў, А.​А.​Рыжкоў, А.​П.​Рыжоў, В.​Дз.​Рылаў, Дз.​Р.​Рэдзькін, А.​В.​Сабашнікаў, І.​К.​Сабко, П.​С.​Савачкін, А.​Л.​Сазонаў, М.​А.​Салагуб, А.​Ф.​Салаўёў, Г.​Л.​Салаўёў, М.​Я.​Салаўёў, У.​Д.​Саілончанка, І.​П.​Салтыкоў, І.​Ф.​Самаркін, С.​А.​Самародаў, А.​М.​Самахвалаў, З.​А.​Самсонаў, Б.​В.​Самсонаў, У.​А.​Сапрыкін, А.​А.​Саркісянц, В.​П.​Сарокін, А.​Г.​Сафонаў, П.​С.​Сафронаў, Р.​І.​Свердлікаў, Г.​Г.​Светачаў, А.​А.​Свірыдаў, С.​Сейтваліеў, М.​П.​Селязнёў, І.​П.​Сівакоў, С.​М.​Сідаркоў, В.​М.​Сідзельнікаў, А.​М.​Сіманаў, В.​П.​Сімон, Ф.М.Сінічкін, М.​Т.​Сірычэнка, П.​П.​Скалацкі, М.​Г.​Скляраў, М.​М.​Слабацкоў, М.​В.​Смірнова, Дз.І.Смірноў, Дз.​М.​Смірноў, У.Я.Смірноў, Ю.В.Смірноў, У.​П.​Созінаў, Р.​І.​Спольнік, А.​І.​Старчанка, М.​П.​Ступішын, П.​А.​Сувораў, М.​П.​Судакоў, А.​А.​Суслаў, І.​М.​Сухамлін, А.​П.​Сухараў, М.​Ц.​Сушанаў, П.​Ц.​Сушкоў, М.​Ф.​Сцепавой, В.​А.​Сцёпін, М.​М.​Сцяжкін, І.​В.​Сцяпанаў, М.​А.​Сцяпанаў, М.​П.​Сядненкаў, Л.​С.​Сядоў, В.​А.​Сяменчанка, В.​П.​Сяргееў, У.​П.​Сяргееў, А.​П.​Сярогін, Р.А.Такуеў, А.​Е.​Талмачоў, П.​М.​Тамілін, М.Тапівалдыеў, А.​І.​Тарнапольскі, Дз.​П.​Татмянін, В.​Ф.​Токараў, І.​М.​Траўкін, М.​П.​Трубіцын, П.​Ц.​Труфанаў, Д.​Тураеў, Дз.​І.​Туркоў, А.Я.Углоўскі, А.​Узакаў, І.​П.​Украдыжэнка, У.​Ф.​Уладзіміраў, М.​М.​Уласаў, С.​П.​Уласенка, Ф.​І.​Ульянін, М.​Умурдзінаў, І.​Ургенішбаеў, І.​Р.​Усацюк, Д.​Усманаў, В.С.Уткін, А.​І.​Уцін, С.​Л.​Ушакоў, М.​П.​Фамін, Н.​І.​Фенічаў, М.П.Фёдараў, М.​Ц.​Фёдараў, І.​А.​Філацьеў, Л.​А.​Філін, Я.Ф.Філіпскіх, М.​І.​Філоненка, М.​Д.​Фірсаў, А.​В.​Фларэнка, В.​М.​Фокін, Я.​Ц.​Форзун, І.​В.​Фралоў, А.​К.​Фядзюнін, П.​І.​Фядотаў, Г.​М.​Хадзімухаметаў, Х.​Хазіеў, К.​К.​Хайбулін, А.​С.​Хайдараў, Ц.​Г.​Халікаў, С.​В.​Харламаў, В.​Дз.​Харытонаў, С.​Х.​Хасанаў, Ф.​П.​Хахракоў, Х.​І.​Хіндрэус, І.​І.​Хмель, К.​Е.​Ходаў, Ц.​А.​Холад, У.​Г.​Хомрач, В.​П.​Храмых, А.​Р.​Хрыстоў, А.​М.​Хутаранскі, С.​Хушназараў, К.​І.​Царыцьш, М.​П.​Цеплякоў, І.М.Цімчук, І.П.Ціткоў, А.​А.​Цітоў, А.​Ц.​Цітоў, У.Л.Ціхаміраў, Р.​М.​Ціханаў, Л.​П.​Ціхмянаў, М.​С.​Цыбульскі, В.​Е.​Цыганкоў, В.​Ф.​Цымбаленка, М.​Дз.​Цыплухін, В.​Т.​Цыс, А.​В.​Цюрын, Л.​Ф.​Цюрын, С.​Ц.​Цяплоў, С.​В.​Цярэшчанка, Р.​А.​Чакмянёў, В.​І.​Чамадураў, М.​Дз.​Чапрасаў, І.​І.​Чарапанаў, Г.​Я.​Чарашнёў, У.​Д.​Чарнаморац, С.​А.​Чарнаўской, В.Я.Чарнышоў, А.​Р.​Чарняк, А.​С.​Чугаеў, М.​К.​Чупілка, В.​С.​Чурумаў, М.​С.​Чурыкаў, С.Г.Чыгладзе, В.​П.​Чыжоў, А.​Я.​Чыкін, Ш.​І.​Чылачава, А.​Ф.​Чынкоў, А.​А.​Чыркоў, І.М.Чысцякоў, Дз.​Л.​Чэпусаў, А.​А.​Шавялёў, В.​С.​Шавялёў, М.​С.​Шавялёў, У.​Ш.​Шакіраў, П.​І.​Шамаеў, І.​Ц.​Шапачка, А.​А.​Шастакоў, А.​М.​Шаталін, В.​Р.​Шашкоў, М.​Ф.​Шварцман, М.​І.​Шкуліпа, Г.​Ф.​Шляпін, М.​І.​Шмаргун, Дз.​А.​Шмонін, К.​Ф.​Шувалаў, П.​П.​Шумаў, А.​Дз.​Шчаблакоў, В.​К.​Шчарбакоў, М.​І.​Шчацінін, М.​М.​Шчукін, М.​М.​Шыкін, А.​П.​Шылкоў, Ф.​Ф.​Шыляеў, А.М.Шыхаў, І.​Т.​Шэйкін, П.​К.​Юдзін, Дз.​Р.​Юркоў, А.​М.​Юрын, Дз.​М.​Яблачкін, М.​А.​Якаўлеў, А.​Якубаў, К.​Б.​Якубаў, М.​Я.​Якупаў, Б.​Я.​Янтыміраў, М.​М.​Яромушкін, П.​М.​Яфрэмаў, В.​М.​Яшын.

1945. К.​А.​Авакян, С.​В.​Авяр’янаў, Ф.​Я.​Агафонаў, М.​І.​Агурэчнікаў, С.​Адашаў, Дз.​Е.​Алейнічэнка, В.​А.​Алісаў, І.​П.​Алтухоў, У.​С.​Алхімаў, М.​М.​Альшэўскі, М.​Я.​Аляксандраў, Ф.​М.​Аляксандраў, А.​М.​Аляксеенка, А.​А.​Аляксееў, Ж.Андрэ, А.​С.​Андрэеў, І.​Я.​Андрэеў, П.​К.​Андрэеў, Я.​В.​Анісімаў, М.​А.​Аніскін, С.​П.​Анішчанка, М.​А.​Ануфрыеў, С.​А.​Апраксін, М.​П.​Аргуноў, В.​Дз.​Арлоў, Я.​Н.​Арлоў, І.​М.​Арсеньеў, І.​С.​Арцішчаў, П.​А.​Арэф’еў, І.​І.​Асінны, М.С.Аслікоўскі, С.​Ц.​Атрохаў, А.​К.​Аўдзееў, Дз.​М.​Аўсяннікаў, Б.​В.​Аўчыннікаў, М.​Ц.​Аўчыннікаў, Б.​М.​Афанасьеў, В.​М.​Афанасьеў, Д.​М.​Ахмедаў, Ф.​Ахмедаў, С.​Ашыраў, К.​І.​Бабахін, В.​А.​Бабічаў, М.​М.​Бабкін, В.​М.​Бабкоў, М.​І.​Баброў, Л.​Г.​Бабушкін, А.М.Багалюбаў, М.​Ц.​Багамолаў, Ф.​М.​Бажора, П.​С.​Байцоў, С.​І.​Балгарын, І.​М.​Бандарэнка, С.​Дз.​Барадулін, С.​М.​Баразянец, Т.​М.​Барамзіна, В.​М.​Бардуноў, В.​М.​Барсукоў, П.​М.​Батыраў, М.​І.​Бахцін, Б.​Л.​Белік, І.​М.​Беразуцкі, Р.​Я.​Бераснеў, Ф.​С.​Берастаў, Я.​А.​Бікбаў, В.​М.​Бірукоў, Ф.​Ц.​Блахін, В.​П.​Брагін, В.​Я.​Брагін, Т.А.Братчыкаў, М.​В.​Будзюк, М.​І.​Будзянкоў, К.С.Бурдзейны, Ф.​В.​Буслаў, П.​П.​Бухнін, М.​К.​Буянаў, Л.​А.​Быкавец, І.​Л.​Бялоў, І.​М.​Бярэзін, Ф.​С.​Вазнясенскі, В.​А.​Валасатаў, А.​М.​Валошын, М.​Ф.​Валошын, І.​М.​Валчкоў, В.У.Ванцян, П.​Я.​Вараб’ёў, М.​А.​Васін, Г.​І.​Вахалкоў, А.​Я.​Вахненка, А.​Ф.​Везіраў, Р.​І.​Велікаконь, Р.​П.​Віктараў, М.​М.​Вінаградаў, П.​І.​Вінаградаў, Ф.​І.​Вінакураў, А.​Л.​Вісяшчаў, І.​П.​Віткоўскі, В.​А.​Віхіраў, А.​А.​Волкаў, А.​П.​Волкаў, М.​Е.​Волкаў, Х.​Н.​Гайсін, М.​А.​Гакель, У.​А.​Галаскокаў, К.М.Галіцкі, А.​К.​Галубкоў, А.​М.​Галубой, Б.Б.Гарадавікоў, А.В.Гарбатаў, Д.​І.​Гарбуноў, В.​С.​Гаўрылаў, Р.​С.​Гашава, А.​І.​Гераськін, А.​М.​Герман, М.​М.​Глебаў, І.​В.​Глушкоў, К.С.Гнідаш, А.Е.Голубаў, А.​Ф.​Грабнёў, К.​В.​Гразноў, М.​І.​Грыбкоў, Дз.​П.​Грыгор’еў, В.​І.​Грышаеў, В.​С.​Грышко, І.Ц.Грышын, І.​П.​Гураў, К.​Ф.​Гураў, П.​Ф.​Гушчын, М.​С.​Давыдаў, М.​П.​Дакучаеў, В.​І.​Далгаполаў, У.​К.​Далгоў, А.А.Данілаў, М.​І.​Данілаў, М.​М.​Даніленка, А.​І.​Данскіх, Ю.​М.​Двужыльны, Г.​І.​Джункоўская-Маркава, І.​М.​Дзусаў, М.​М.​Дзяканаў, П.​М.​Дзякаў, М.​І.​Доліна, С.​А.​Долінскі, М.​І.​Дружынін, М.​Я.​Дубровін, Г.​А.​Дуброўскі, М.​В.​Дунічаў, В.​Дз.​Едкін, Л.​К.​Ерафееўскіх, Ф.​П.​Ерзікаў, Р.​Дз.​Ермалаеў, Ф.​П.​Ермалаеў, Е.М.Жагранкоў, П.​М.​Жалтухін, А.​П.​Жэсткаў, А.​М.​Жданаў, Л.​В.​Жолудзеў, І.​Я.​Жудаў, М.​А.​Жуканаў, В.П.Жукаў, Я.​А.​Жыгуленка, В.​І.​Жылін, М.М.Завадоўскі, В.С.Заварызгін, В.​І.​Загароднеў, В.Г.Зайцаў, В.​Л.​Зайцаў, С.​Х.​Зайцаў, М.​А.​Замулаеў, Ю.​Ф.​Зарудзін, І.​М.​Запарожскі, А.​І.​Зараўняеў, А.​Н.​Захараў, Г.Н.Захараў, А.​М.​Звераў, І.​Е.​Злыгосцеў, Е.​М.​Зорын, А.​Л.​Зубкова, А.​А.​Ібраеў, Ф.​Я.​Іванішка, А.​В.​Іваноў, К.​В.​Іваноў, М.​В.​Іваноў, М.​А.​Лзюмаў, І.​І.​Ілазараў, Г.​М.​Інасарыдзе, А.​Дз.​Іонаў, М.​А.​Ісайка, С.Іскаліеў, В.​У.​Істомін, А.​Ішанкулаў, П.​В.​Каваленка, П.​П.​Кажамякін, М.​А.​Кажушкін, А.​А.​Казакоў, В.І.Казакоў, Р.​П.​Каалоў, В.​Г.​Казянкоў, В.​М.​Каламоец, Б.​П.​Калач, І.​А.​Калашнікаў, М.​С.​Калашнікаў, П.Р.Калеснікаў, С.​М.​Калінін, М.​А.​Калодка, П.​І.​Каломін, У.Я.Калпакчы, Б.​Л.​Калядзе, Г.В.Камароў, Г.​У.​Камароў, Р.​К.​Камарыцкі, Дз.​К.​Камзаракаў, У.​Р.​Канарэеў, Г.​Ф.​Канцаў, І.​В.​Капейкін, А.​М.​Карасёў, М.​В.​Каранаў, Е.​М.​Карніенка, В.​І.​Карнішын, Я.​І.​Каровін, М.​П.​Карпееў, В.​І.​Карпенка, В.​Р.​Карпенка, Я.​Ф.​Касавічоў, Ф.​Дз.​Касценка, Г.​Л.​Катарын, П.​Р.​Кашчэеў, М.​І.​Кашын, В.​Ш.​Квачантырадзе, Р.​К.​Кіба, Г.​Ф.​Кірдзішчаў, М.​С.​Кірылаў, У.​Л.​Кірылаў, Р.​Р.​Кіяшка, В.​С.​Кладзіеў, І.​К.​Кліманаў, М.​І.​Кліменка, Дз.​М.​Клімзаў, П.​Ф.​Кляпач, М.​І.​Колычаў, М.​І.​Конанаў, В.​М.​Косцін, У.​М.​Кошалеў, К.​А.​Кошман, М.​В.​Крапцоў-Зайчанка, І.​Т.​Красноў, В.​І.​Краўчанка, В.​І.​Круглоў, Ф.Т.Крылоў, С.​М.​Крынін, І.​Н.​Кудзін, С.​А.​Кудрашоў, К.​Г.​Кузняцоў, Р.​І.​Кузняцоў, В.​С.​Кузьмін, М.​А.​Кузьмін, Л.​Дз.​Кукалеўскі, П.​А.​Кулакоў, А.​Г.​Куліеў, С.​З.​Кульбашной, А.​П.​Кулясаў, Дз.​А.​Купцоў, С.​А.​Купцоў, П.А.Курачкін, М.​Ц.​Курбатаў, Дз.​М.​Курлук, А.​В.​Курын, К.П.Кутрухін, С.​Ф.​Куфонін, Е.​М.​Кухараў, М.​М.​Лазькоў, П.​Б.​Лакціёнаў, Г.​Д.​Лапацін, Г.​С.​Лебедзеў, С.​А.​Лебедзеў, В.​А.​Леванян, М.Лефеўр, М.​Н.​Ліннік, К.​С.​Лісіцын, В.​М.​Літвінаў, М.​М.​Логінаў, У.​Л.​Логінаў, І.​П.​Луеў, Л.​В.​Лук’янчыкаў, М.​А.​Лунькоў, А.А.Лучынскі, І.​І.​Лысенка, Ф.​К.​Лысенка, А.​С.​Люты, В.​І.​Лявіцкі, І.​М.​Лявонаў, І.​Р.​Лядоўскі, І.​А.​Мазгавой, М.​С.​Майдан, А.​С.​Майсеенка, Т.​П.​Макарава, К.​В.​Макараў, М.​Р.​Макараў, Я.​А.​Макееў, А.​М.​Максін, П.​П.​Маладых, А.​І.​Малаў, А.​А.​Мален, М.С.Малінін, І.​Т.​Малка, М.​П.​Мальчанка, М.​В.​Мамонаў, В.​М.​Манкевіч, А.​І.​Маркаў, В.​В.​Маркін, А.​І.​Марозаў, І.​В.​Марозаў, М.​М.​Мартынаў, У.​К.​Мартынаў, М.​І.​Марцьянаў, А.​А.​Марчанкаў, М.​Ф.​Мар’яноўскі, С.​І.​Масіенка, Ц.​Д.​Масін, А.​П.​Маслаў, А.​А.​Матросаў, У.​М.​Мачалаў, В.​А.​Меднаногаў, Н.​Ф.​Меклін-Краўцова, І.​А.​Мельнічэнка, А.​М.​Меркушаў, А.​І.​Міронаў, Р.​Р.​Міронаў, С.​М.​Міт, М.​І.​Мітрафанаў, В.​К.​Мітрохаў, А.​Б.​Міхайлаў, В.​П.​Мішэнін, Г.​Г.​Мурзаханаў, Р.​Ф.​Мусланаў, Г.​М.​Мядзведзеў, І.​М.​Мяльноў, П.​П.​Набойчанка, А.​С.​Навічкоў, М.​К.​Нагульян, П.​І.​Назарэнка, Я.Налепка, М.​М.​Нарган, А.​М.​Наскоў, М.​З.​Нешкаў, В.​М.​Нікалаеў, М.​П.​Ніканаў, Т.А.Нікандрава, Я.​М.​Ніхаеў, А.​П.​Нічыпарэнка, К.​Б.​Нуржанаў, В.​П.​Нячаеў, А.​М.​Осіпаў, В.​В.​Осіпаў, Б.​М.​Падалка, А.​М.​Пайкоў, С.​А.​Палавін, Ф.​П.​Палій, І.​С.​Палявой, П.​Я.​Палякоў, М.​П.​Панамароў, І.​С.​Панамарэнка, Е.​М.​Панкоў, А.​Дз.​Паноў, М.​Ф.​Паноў, В.​І.​Панькоў, А.​В.​Папова, В.​І.​Папоў, Г.​П.​Папоў, М.​Ф.​Пасько, А.​В.​Пашкевіч, П.​П.​Перасумкін, Г.Е.Петэрс, М.​М.​Піджакоў, В.​В.​Піліпас, М.​Ф.​Пісарэўскі, Дз.​М.​Пічугін, М.​Я.​Платонаў, І.​Л.​Пратапопаў, В.​І.​Протчаў, М.​Ц.​Пуцілін, А.​Дз.​Пуцін, Ю.​І.​Пыркоў, А.А.Пятраеў, В.​М.​Пятроў, М.​П.​Пятроў, П.​Г.​Пятроў, С.В.Пяцялін, К.​В.​Рабава, А.​А.​Рабаў, А.​М.​Рагожнікаў, С.​А.​Разінкін, А.​К.​Разумаў, А.​М.​Рай, П.​М.​Рак, І.​П.​Раманаў, Я.​П.​Раманаў, А.​С.​Расказаў, Б.​Г.​Расохін, А.​М.​Рашчупкін, С.​Дз.​Роман, У.​С.​Рублеўскі, А.​А.​Рудноў, А.​А.​Рудэнка, А.​Е.​Рудэнка, А.​В.​Рыбакоў, М.​І.​Рыбін, В.​П.​Рыбкін, І.​Ц.​Рыжоў, А.Е Рытаў, М.​Я.​Рэдзькін, П.​Дз.Рэшатаў, П.​С.​Садакоў, І.Ф.Садчыкаў, А.​К.​Сакольскі, У.​С.​Салавей, М.​І.​Саламацін, В.​А.​Салаўёў, У.​А.​Салаўёў, Ц.​І.​Салопенка, С.​Р.​Саннікаў, В.А.Санфірава, С.​А.​Саркісян, М.​Д.​Свінарчук, Л.​С.​Святашэнка, Ц.​І.​Святлічны, А.​П.​Селязнёў, М.​Я.​Селязнёў, У.​П.​Сенчанка, Ф.​І.​Сенчанка, В.​А.​Сідарэнка, Е.​І.​Сізінцаў, М.​А.​Сікорскі, П.​І.​Сірагоў, В.​М.​Сіроцін, Г.​І.​Скрыпнікаў, А.​В.​Смірноў, М.​Я.​Смірноў, Р.​Я.​Смірноў, Ф.​А.​Смірноў, У.​С.​Смятанін, Я.​М.​Смятнёў, І.​М.​Снітко, А.​Н.​Сталяроў, Ф.​М.​Стралец, С.​М.​Стралкоў, В.​С.​Стрыгуноў, Ю.​К.​Субоцін, В.​В.​Сугрын, Я.​М.​Сулейманаў, Б.​Султанаў, В.​Я.​Супрун, С.​Х.​Суф’янаў, А.​Г.​Сухарукаў, У.​П.​Сухачоў, С.​З.​Сухін, Ф.​А.​Сцебянёў, Е.​М.​Сыпала, І.​Ф.​Сяброва, Я.​М.​Сялянін, У.​Ф.​Сямёнаў, Л.​А.​Сяргееў, В.​В.​Тамілоўскіх, Г.​Е.​Твауры, С.​К.​Токараў, А.​А.​Томскі, Дз.​Я.​Трамасаў, М.​М.​Трасцінскі, Р.​А.​Тупіцын, В.​А.​Турбін, С.​В.​Угрумаў, А.​Т.​Удавічэнка, М.​М.​Уладзіміраў, Н.​З.​Ульяненка, М.​І.​Усачоў, В.​В.​Фабрычнаў, Дз.​К.​Фалін, К.​Я.​Фамічова, І.​П.​Фанароў, В.​В.​Фацін, С.​А.​Федарэнка, Н.​Н.​Федуценка, П.В.Фешчанка, А.​А.​Філасофаў, А.​Р.​Філонаў, А.​В.​Фірсаў, М.​А.​Фірсаў, Я.​Я.​Фогель, Я.​Б.​Фрадкоў, М.​А.​Фралоў, Дз.​Г.​Фролікаў, І.​С.​Фурсенка, Э.​Хаджаеў, Х.​З.​Хайрулін, В.​Дз.​Халеў, І.​В.​Халманаў, М.​Н.​Хамянкоў, С.І.Харламаў, У.​М.​Харытонаў, М.​А.​Хахлоў, М.​П.​Хваткоў, М.​Я.​Ходасаў, С.​К.​Хрукін, М.​М.​Хрыкаў, Л.​І.​Царэнка, С.Р.Церашкевіч, І.​Р.​Цюрын, М.Ф.Цяплоў, П.​І.​Цяраеў, М.​К.​Цярэшчанка, В.​М.​Чабатароў, М.​П.​Чалы, І.​А.​Чарнец, Р.​І.​Чарноў, А.​Ф.​Чарнышоў, І.​В.​Чашчарын, А.​П.​Чумакоў, Дз.​В.​Чумачэнка, Р.​І.​Чэрнікаў, І.​С.​Шабельнікаў, Ш.​Шаімаў, А.​С.​Шалаеў, С.​Е.​Шалковы, А.​Я.​Шамшурын, І.​Я.​Шапавалаў, І.​Р.​Шарамет, В.​І.​Шаркоў, М.​П.​Шароў, П.​С.​Шароў, Б.​А.​Шахіраў, М.​Ф.​Шаціла, А.​К.​Шомін, М.​М.​Шохін, Р.​А.​Шпількоў, Ф.​Г.​Шунееў, Р.​С.​Шупік, С.​І.​Шулаў, У.​Г.​Шчогалеў, Р.​І.​Шыбанаў, П.​В.​Шысцяроў, М.​М.​Юдзін, Б.​І.​Юркін, А.​С.​Юрчанка, П.​Д.​Юрчанка, І.​П.​Ябараў, А.​М.​Ягораў, В.​В.​Ягораў, А.​А.​Якаўлеў, Г.​Якубаў, А.​І.​Якуненка, С.​Р.​Янкоўскі, П.​А.​Ярмілаў, М.​І.​Яромін, С.​П.​Яўграфаў, М.​І.​Яшын.

1946. Р.​Е.​Аронава, А.​Дз.​Асадчыеў, С.​Багданаў, А.​М.​Васільеў, М.​К.​Васільеў, П.​С.​Дакучалаў, І.​М.​Жмурко, А.​І.​Казакоў, П.​А.​Казленка, В.​І.​Касалапаў, Я.​Кручкоў, Ц.​А.​Кучараба, А.​У.​Майсееў, І.​А.​Малікаў, К.​Я.​Малін, І.​І.​Мар’ін, Р.Ф.Махрынаў, У.​А.​Мілюкоў, У.​А.​Міхайлаў, Я.​Д.​Міхайлік, В.​А.​Мядзведзеў, І.​І.​Нечыпурэнка, М.​Е.​Півавараў, М.​А.​Прасвірнаў, Н.​М.​Распопава, М.​П.​Рэнц, Р.​П.​Сабкоўскі, А.​М.​Сідаровіч, В.​З.​Строкаў, М.​Г.​Сыртланава, І.​Ф.​Фацееў, М.​І.​Фясенка, А.​М.​Харытошкін, А.​Ф.​Худзякова, А.​А.​Царагародскі, А.​Т.​Цішчанка, М.​П.​Чэчнева, Ф.​С.​Шмырын, Ш.​І.​Шургая, С.​С.​Шчаглоў, А.​М.​Юльеў.

1948. У.​С.​Баскоў, Л.​М.​Літвінава.

1957. П.М.Гаўрылаў.

1965. У.С.Амельянюк, Ф.​М.​Ахлопкаў, П.Ф.Баціцкі, І.П.Казінец, А.М.Касаеў, А.М.Кіжаватаў, Я.У.Клумаў, П.А.Ротмістраў, В.М.Усаў.

1978. А.Д.Радзіеўскі, І.М.Русіянаў.

Літ.:

Герои Советского Союза: Краткий биогр. слов. Т. 1—2. М., 1987—88;

Навечно в сердце народном. 3 изд. Мн., 1984.

т. 5, с. 194

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

кі́дацца, ‑аюся, ‑аешся, ‑аецца; незак.

1. Мітусліва рухацца. [Карась] кідаўся па днішчы лодкі і зяхаў жабрамі. Лобан. // Рассыпацца, разбягацца (пра многіх). Жывёла кідаецца ў бакі, топча спелае жыта. Паўлаў.

2. Разм. Жыць у беднасці, горы; перабівацца. Кідаецца, б’ецца Сцяпан: і ў сваёй гаспадарцы ўсё перарабіць і на людзей, як вол, варочае. Чарнышэвіч. // Гадавацца без патрэбных умоў, без належнага догляду. Дома дзед і бабка не вельмі былі рады лішняму роту, але ўжо калі з’явіўся чалавек на свет, дык нічога не паробіш, як-небудзь няхай кідаецца. Астрэйка.

кіда́цца, а́юся, ‑а́ешся, ‑а́ецца; незак.

1. Кідаць у каго‑, што‑н. чым‑н. або адзін у аднаго. Кідацца снежкамі. □ Між парт гойсалі вучні, кідаліся шапкамі. С. Александровіч. // перан. Не даражыць кім‑, чым‑н. Кідацца грашамі. □ [Наталля:] Харошыя людзі не так часта трапляюцца, каб імі кідацца. Крапіва.

2. Спешна накіроўвацца, бегчы куды‑н., да каго‑, чаго‑н. Выскаквалі з двароў дзеці, стрымгалоў кідаліся да калёс, крычалі на ўсе галасы: — Вяселле едзе! Лынькоў. Шэсць чалавек на конях кідаюцца на дарогу ў бок лясоў. Чорны. // Парывацца, імкнуцца да каго‑н. з якімі‑н. пачуццямі. Кідацца на шыю. □ Шалёхін парывіста ўстае, кідаецца да дзеда Талаша. Колас. // Нападаць, накідвацца на каго‑, што‑н. Сабака кідаецца на незнаёмага. □ Заўважыў Патапавіч вулей таму, што гулі пчолы і падчас кідаліся на чалавека. Кулакоўскі. // З прагнасцю брацца, прымацца за што‑н. Кідацца на ежу. □ — Здавалася б, адпачываць трэба, а ён кідаецца, як галодны, на работу. Чыгрынаў.

3. Тое, што і кідацца (у 1 знач.). Кідацца ў гарачцы. Кідацца ў сне.

4. (з інф. і са словамі, якія абазначаюць дзеянне). Паспешліва, імкліва пачынаць якое‑н. дзеянне. Кідацца дапамагаць. Кідацца ў спрэчку. □ [Толік] прычапіўся на вуліцы да Максіма, кідаўся біцца. М. Стральцоў.

5. Разм. Скакаць, падаць уніз. Мужчыны распраналіся ў лесе, пад дубамі, і з высокага абрыву кідаліся ў ваду. Шамякін. // Імкліва садзіцца, класціся. Рыгор кідаўся ў падушку і засыпаў. Гартны. [Коля] усх[оплі]ваўся, а пасля зноў кідаўся на ранейшае месца. Чорны.

6. Зал. да кідаць (у 1, 2 знач.).

•••

Кідацца словамі — гаварыць неабдумана, не адказваючы за свае словы.

Кідацца ў абдымкі да каго — наладжваць блізкія сяброўскія адносіны з кім‑н., выяўляць асаблівую прыхільнасць да каго‑н.

Кідацца ў амбіцыю — пакрыўдзіўшыся, выказваць нязгоду, незадавальненне.

Кідацца ў вочы — прыцягваць увагу, быць асабліва прыметным.

Кідацца ў істэрыку — выяўляць ва ўчынках і ў паводзінах вялікую нястрыманасць, узбуджанасць.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

пятля́, і́; мн. пе́тлі (з ліч. 2, 3, 4 пятлі́), пе́тляў; ж.

1. Частка вяроўкі, шнура, ніткі і пад., складзеная кальцом і завязаная так, што канцы яе можна зацягнуць. Кат ускочыў на табурэтку сам і накінуў асуджанаму пятлю на шыю. Машара. Я адразу ўспомніў, што ў мяне дзяга на паясніцы. Зрабіў пятлю, зачапіў за крук.. бараку. Пташнікаў. // Аб смерці праз павешанне. — Песня твая прапета, Пятлю ці кулю сам выбірай!.. Танк. І апошняю куляй, што да ўласнага сэрца прымерана, Я фашыста яшчэ аднаго у зямлю заганю, І, стрымаўшы салдацкую клятву на вернасць, Сваё цела аддам і пятлі, і свінцу, і агню. Панчанка.

2. Лінія, крутавы рух у выглядзе замкнутай або паўзамкнутай крывой. [Маша] кружыла, рабіла петлі, хутка траціла ўсялякі кірунак і блудзіла. Шамякін. Вакол лямпы, апісваючы імклівыя петлі, носіцца матыль. Навуменка. За ўрочышчам «Вокны» рака Будзянка робіць вялікую, амаль закончаную пятлю. В. Вольскі. // звычайна мн. Пра сляды звера (пераважна зайца), якія ўтвараюць замкнутыя крывыя. Першых заячых слядоў глухія петлі забялелі. Танк. // Рух лятальнага апарата па замкнутай крывой лініі, у час якога лётчык у пэўны момант аказваецца ўніз галавой. Натоўп замёр: самалёт падаў.. Гэта была пятля, зрабіць якую лёгка можа спрактыкаваны лётчык. Краўчанка. Пасля левага развароту самалёт пайшоў на пятлю. Мільганула зямля, паплыло неба, потым зноў паказалася зямля... Алешка.

3. Кальцо з нітак, якое ўтвараецца пры вязанні. Вольга спрытна запрацавала шпількамі, нанізваючы на іх петлі пражы. Пестрак.

4. Тое, што і сіло. Наш сусед Коберац дык налаўчыўся сіліць зайцаў петлямі. Дайліда.

5. Праразная адтуліна ў адзежы для зашпільвання (гузіка, запінкі і пад.). Праразаць петлі. // Дужка з нітак, шнурка або дроту для зашпільвання гапліка, гузіка і пад.

6. Дзве металічныя планкі на шарніры, якія служаць для прымацавання дзвярэй, вокнаў і пад. На двары ўсё раскідана абы-як, вароты скасабочыліся, вісяць на адной пятлі. Мележ. Тоненька-тоненька віснулі петлі дзвярэй, І хтосьці зайшоў у хату. Паўлаў.

•••

Мёртвая пятля — а) пятля з вузлом, які пасля зацягвання нельга развязаць; б) фігура вышэйшага пілатажу — палёт па замкнутай крывой у вертыкальнай плоскасці.

Лезці ў пятлю гл. лезці.

Усунуць галаву ў пятлю гл. усунуць.

Хоць у пятлю лезь гл. лезці.

Шукаць пятлі на шыю гл. шукаць.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

ру́шыць, ‑шу, ‑шыш, ‑шыць; зак. і незак.

1. зак. Пачаць рух, крануцца з месца. Камбайн рушыў. Пад нажамі яго зазвінела салома, у бункер пасыпаўся густы струмень важкага зерня. Дуброўскі. / Пра рух лёду на рацэ ў пачатак крыгалому. Месцамі вада ўжо выйшла наверх, лёд асеў, гатовы ламацца і рушыць. Чорны. / Пра рух сонца пры вызначэнні часу. Сонца рушыла з паўдня, і Віцьку з Сярожам трэба было падавацца ў дарогу. Паўлаў. // у безас. ужыв. — Адась! — гукнула .. [маці], адумаўшыся, але раптам схамянулася: — гэта ж з паўдня ўніз рушыла! Чорны. // Накіравацца, адправіцца куды‑н., да каго‑, чаго‑н. Дзядзька Папас рушыў да кузні, дзе ладзілі плугі і бароны. Лынькоў. Лейтэнант і другі пагранічнік рушылі дарожкай у бок зарасніку. Колас. Нешта прыгадаўшы, .. [вайсковец] усміхнуўся сабе і рушыў цераз вуліцу, парыпваючы ботамі і рамянямі. Ракітны. «Пабудзем дзянёк у старога, — піша Максім, — і рушым на Нёман, у пушчу, да нас, лесавікоў». Брыль. // перан. Атрымаць далейшае развіццё. — Няўжо .. [Мікульскі] не ўбачыў, што за гэтыя пяць год кожны калгас моцна рушыў наперад... Марціновіч.

2. незак. Тое, што і рухацца (у 1 знач.). Цераз .. поле мы рушым немаведама куды. Чорны. Маладыя, пушыстыя лісцейкі грушы, А за імі на скалах дубоў галізна. Ў беласнежным прыбоі, у квецені рушыць Маладая вясна. Караткевіч.

3. зак. і незак., каго-што. Прымусіць (прымушаць) рухацца, прывесці (прыводзіць) у рух. Хмыль пастаяў з лейцамі ў руках, рушыў каня з месца. М. Стральцоў. Малое кола круціцца як след, а вялікага не рушыць. Зарэцкі. Вось малады дубок, як ні руш — не зрушыш, глыбока ў родную глебу паўрастала карэнне. Лужанін. // Адправіць, накіраваць каго‑, што‑н. куды‑н. Фельдмаршал фон Клюге рушыў супраць бужскай цытадэлі цэлы армейскі корпус генерала Шрота. «Звязда».

4. незак., што. Разбураць, развальваць на часткі. А з якою сілай воды Б’юць у бераг, рушаць камень. Кірэенка.

5. перан.; што. Разладжваць, парушаць. — Вы збіраецеся за яго замуж? — Які там замуж? Можа б і прыйшоў, каб я захацела. Але не вольны ён, сямейны, а рушыць сям’ю не хачу. Навуменка. Гаспадыню .. [Мірон Сцяпанавіч] слухаў цярпліва, пакутаваў ад нуды і, не жадаючы рушыць таго свету, што ўстаяўся ў яе галаве, са скрухай уздыхаў. Ракітны.

6. незак. (звычайна з адмоўем). Разм. Чапаць, закранаць. І мы, пяцёра студэнтаў, пайшлі ў тавар з намерам пагаварыць з цыганамі начыстату. — Рамана не рушце, — прыгразілі мы. Чыгрынаў.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

ступі́ць 1, ступлю, ступіш, ступіць; зак.

1. Зрабіць крок. Сяржант ступіў пару крокаў, адсунуў плячом Цімоха. Асіпенка. Аднак не паспеў [Пеця] ступіць і некалькі крокаў, як прыкмеціў у змроку шэрую пляму. Анісаў. Ступіць Сёмка раз, а яго сусед тры (ногі ў суседа кароткія). Чорны. // Наблізіцца, падысці да каго‑, чаго‑н. Бацька ступіў да .. [сына] першы, працягнуў абедзве рукі: — Дзякуй богу! Гэта ты, сынок? Кулакоўскі. Антанюк ступіў да штыкетнага паркана: дарога і тратуар слізкія. Шамякін. // Пераступіць цераз што‑н. Сярожа знайшоў клямку, адчыніў дзверы і ступіў цераз парог. Паўлаў. // перан. Пачаць дзейнічаць, працаваць і пад. Вялікая мужнасць патрабавалася ад Адэлі, каб зрабіць вырашальны крок, парваць з хутарам і ступіць на іншы, новы шлях. Кучар. Але здарылася так, што [Лінкевіч] у крутую хвіліну ступіў не на тую дарогу. Дуброўскі. / у перан. ужыв. На савецкую зямлю ступіла вясна — вясна завяршаючага года пяцігодкі. «Звязда».

2. Паставіць нагу куды‑н., наступіць на каго‑, што‑н. — Ну? — нецярпліва кінуў насустрач .. [Валі] стары, ледзь яна ступіла на падножку. Мележ. Лета ў самым пачатку, і столькі курынай слепаты, што не ступіць нагою, каб не трапіць на краску. Мыслівец. // Ідучы, зрабіць упор (на нагу, пальцы і пад.). Ступіць на пятку. Ступіць на хворую нагу.

3. Увайсці куды‑н. Гаспадыня, яшчэ ні пра што не здагадваючыся, запынілася на парозе. Асцярожна пр[ы]чыніла за сабой дзверы. Ступіла ў пакой і зразумела ўсё. М. Стральцоў. На стол пакласці ўсё, што ёсць, — Такі ўжо звычай наш спрадвечны. Як толькі ў хату ступіць госць — Адразу смажыцца яечня. Сіпакоў. // Трапіць куды‑н., апынуцца дзе‑н. Адчыніў я веснічкі, ступіў на бацькаў двор, ды так быццам і прырос да зямлі... Васілевіч. Так веку чвэрць ваюючы за шчасце, Ступіў баец на родную зямлю. Звонак.

•••

Кроку не ступіць без каго-чаго — а) немагчыма самастойна зрабіць што‑н.; б) немагчыма абысціся без чыёй‑н. дапамогі, падтрымкі, без каго‑, чаго‑н.

Куды ні ступі — усюды, скрозь.

Нага чыя не ступіць гл. нага.

Не даваць кроку ступіць гл. даваць.

Не ступіць на парог — не бываць у каго‑н., не заходзіць да каго‑н.

ступі́ць 2, ступлю, ступіш, ступіць; зак., што.

Зрабіць тупым, затупіць. Ступіць пілу. □ Спрабаваў Леў высякаць Іскры, ды дарма. Толькі кіпцюры ступіў, А агню — няма. Танк.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

тапта́ць, тапчу, топчаш, топча; незак.

1. што. Прымінаць нагамі, ходзячы, бегаючы па чым‑н. Толя крадком, міжвольна зірнуў ёй [Людзе] услед, — на светлы плашчык, што разлятаўся над загарам быстрых ног у басаножках, якія тапталі густую, нізкую траву. Брыль. А колькі травінак і кветак тапталі .. [хлопцы] за лета, не ведаючы, як яны называюцца. Чарнышэвіч. // Псаваць, глуміць; знішчаць, дратаваць. Таптаць пасевы. Таптаць грады. □ Жывёла кідаецца ў бакі, топча спелае жыта. Паўлаў. [Мужчына:] — Ты што гэта, Андрэй, траву топчаш, а не ідзеш касіць! Чарот. // Заціраць, раўнаваць, рабіць непрыкметным. Андрэй пераступаў з нагі на нагу — таптаў па пяску сляды ад веласіпеда. Пташнікаў. // каго. Катаваць, біць нагамі. Нявіднага тапталі нагамі і білі, але з такім разлікам, каб пакінуць жывым. Колас. // Разм. Ступаючы, пэцкаць нагамі. Таптаць падлогу.

2. перан.; што. Наўмысна знішчаць, разбураць, часова заняўшы, акупіраваўшы тэрыторыю. Люты вораг топча нашы палі, паліць гарады і сёлы, забівае савецкіх людзей, знішчае наша дабро, здабытае ў працы. Сяргейчык. [Алешын:] А сёння вораг топча край шчаслівы, Зямля ў пажарах нішчыцца мая. Бачыла. // Топчучы, тушыць, затоптваць. Мядзведзь наступіў нагамі на агонь, атросся і пачаў таптаць вогнішча. Бядуля.

3. што. Збіваць, зношваць абутак. [Полька Корзун:] — Я хадзіў бы дадому па суботах, але тата сварыцца, нашто, кажа, боты таптаць. Чарнышэвіч.

4. што. Пракладваць хадзьбою, пратоптваць; хадзіць. Таптаць сцежку. □ Тапчу я на ўсходзе дарогі Уздоўж, нацянькі, папярок. Астрэйка. Зарастаюць дарожкі імхом, што тапталі калісь партызаны. Машара.

5. перан.; што. Пагарджаючы, груба зневажаць, уніжаць. Мабыць, і .. [жанчына] звязана, як і Зіна, з тым снапом жыта, з жнівом, якое не дае спакою, калі вораг дратуе зямлю, топча чалавечую годнасць... Скрыган.

6. што. Шчыльна ўтоптваць нагамі. — Трэба добра пад сцяну ды пад страху запіхаць, — кажа бацька і, учапіўшыся аберуч за лаціну, топча сена, глыбока лезучы нагамі пад застрэшша. Брыль. Прыйшоў [Маеўскі] туды [у адрыну] і ўбачыў там дзевак, што якраз тапталі сена. Дзеўкі заўважылі хлопца і ўзрадаваліся магчымасці падурэць. Караткевіч. // Топчучы, складаць сена, салому (у стог, сцірту). — Цябе, Халімон, не паставяць. Гаворыць чалавек... — Дык яго, — ківае на мяне тата. — А ты, калі ўпраўны, стог пойдзеш таптаць. Мыслівец.

7. што. Разм. Неакуратна, наспех упіхваць, складваць што‑н. Таптаць рэчы ў чамадан.

8. каго. Разм. Апладняць самку (пра птушак).

•••

Таптаць у гразь каго — уніжаць чыю‑н. годнасць; узводзіць паклёп на каго‑н., знеслаўляць каго‑н.

Таптаць чые сцежкі — ісці па чыіх‑н. слядах.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)