аж
1. частица усил. да́же; аж;
ён аж прысе́ў ад стра́ху — он да́же (аж) присе́л от стра́ха;
2. разг. частица (неожиданно) как вдруг, и вдруг;
аж як закрычы́ць — как вдруг закричи́т; и вдруг как закричи́т;
3. частица с предлогами да, за и т.п. с местным и временным значением; вплоть до; переводится также сочетанием соответствующего предлога со словами са́мый, са́мого и т.д.;
аж да ра́ніцы — вплоть до утра́, до са́мого утра́;
аж за ле́сам — за са́мым ле́сом;
4. разг. союз противит. одна́ко же; вме́сте с тем;
не ве́рылі, аж усё пра́ўда, што лю́дзі каза́лі — не ве́рили, одна́ко же (вме́сте с тем) всё пра́вда, о чём лю́ди говори́ли;
5. союз следствия так что да́же; (при наличии в главном предложении указ. мест. или нареч. — ещё) что да́же;
перапало́хаўся, аж ру́кі і но́гі задрыжа́лі — перепуга́лся, так что да́же ру́ки и но́ги задрожа́ли;
така́я спяко́та, аж трава́ гары́ць — така́я жара́, что да́же трава́ гори́т
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
плы́сці несов.
1. в разн. знач. плыть;
п. на ло́дцы — плыть на ло́дке;
па не́бе плыву́ць чо́рныя хма́ры — по не́бу плыву́т чёрные ту́чи;
высо́ка ў не́бе плыве́ аро́л — высоко́ в не́бе плывёт орёл;
пе́рад вачы́ма плылі́ зялёныя кругі́ — пе́ред глаза́ми плы́ли зелёные круги́;
це́ста плыве́ це́раз край — те́сто плывёт че́рез край;
2. перен. (плавно звучать) плыть; течь;
у цішыні́ плылі́ далёкія, глухі́я гу́кі — в тишине́ плы́ли (текли́) далёкие, глухи́е зву́ки;
у галаве́ плылі́ ро́зныя ду́мкі — в голове́ плы́ли (текли́) ра́зные мы́сли;
ме́рна плылі́ сло́вы — разме́ренно текли́ слова́;
3. перен. (идти, уходить) течь; (миновать — ещё) протека́ть;
час плыве́ — вре́мя течёт;
дні плылі́ — дни текли́ (протека́ли);
4. (удаляться, плывя) уплыва́ть;
парахо́д плыве́ ўдалячы́нь — парохо́д уплыва́ет вдаль;
5. перен. тая́ть;
гро́шы плыву́ць — де́ньги та́ют;
◊ п. па цячэ́нні — плыть по тече́нию;
п. ў ру́кі — плыть в ру́ки;
п. су́праць цячэ́ння — плыть про́тив тече́ния;
п. з рук — плыть из рук; плыть сквозь па́льцы
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
закруці́ць сов.
1. (крутя, завинтить, ввернуть внутрь) завинти́ть, заверну́ть;
з. га́йку — завинти́ть (заверну́ть) га́йку;
2. (поворачивая) закры́ть, заверну́ть;
з. кран — закры́ть (заверну́ть) кран;
3. (крутя, завить) закрути́ть;
з. ву́сы — закрути́ть усы́;
4. (обвивая кругом, намотать) закрути́ть, замота́ть;
з. ша́лік вако́л шы́і — закрути́ть (замота́ть) шарф вокру́г ше́и;
5. (заставить кругообразно двигаться) закружи́ть;
ён узя́ў яе́ за ру́кі і ~ці́ў па ха́це — он взял её за́ руки и закружи́л по ко́мнате;
6. (начать вертеть; поднять вихрем что-л.) закрути́ть, заверте́ть, взви́хри́ть;
ве́цер ~ці́ў лі́сце — ве́тер закрути́л (заверте́л, взви́хри́л) ли́стья;
7. (придать вращательное движение) закрути́ть;
з. ко́ла — закрути́ть колесо́;
8. (упаковать, обернуть) заверну́ть;
з. паку́пку ў папе́ру — заверну́ть поку́пку в бума́гу;
з. но́гі ў ко́ўдру — заверну́ть но́ги в одея́ло;
9. (начать качать из стороны в сторону) замота́ть;
з. галаво́й — замота́ть голово́й;
10. прост. (сказать) заверну́ть, закрути́ть;
ну і ~ці́ў! — ну и заверну́л (закрути́л)!;
11. без доп. (о метели) заверну́ть, подня́ться;
завіру́ха ~ці́ла — мете́ль заверну́ла (подняла́сь);
◊ у мазга́х ~ці́ла — безл. дурь в го́лову пришла́;
з. галаву́ — вскружи́ть го́лову
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
кроў (род. крыві́) ж., в разн. знач. кровь;
○ сумяшча́льнасць крыві́ — совмести́мость кро́ви;
◊ свая́ к. — своя́ кровь;
к. з малако́м — кровь с молоко́м;
к. за к. — кровь за кровь;
к. з но́са — кровь из но́са (и́з носу);
блакі́тная к. — голуба́я кровь;
сапсава́ць мно́га крыві́ — испо́ртить мно́го кро́ви;
к. гаво́рыць (загавары́ла) — кровь говори́т (заговори́ла);
к. кі́нулася ў галаву́ — кровь уда́рила в го́лову;
гара́чая к. — горя́чая кровь;
умы́цца кро́ўю — умы́ться кро́вью;
пралі́ць к. — проли́ть кровь;
патапі́ць у крыві́ — потопи́ть в крови́;
сысці́ кро́ўю — сойти́ кро́вью;
плоць ад пло́ці, к. ад крыві́ — плоть от пло́ти, кровь от кро́ви;
піць (смакта́ць, ссаць) к. — пить (соса́ть) кровь;
налі́цца кро́ўю — нали́ться кро́вью;
мо́ра крыві́ — мо́ре кро́ви;
к. ледзяне́е (сты́не) у жы́лах — кровь ледене́ет (сты́нет) в жи́лах;
ліць (праліва́ць) к. — лить (пролива́ть) кровь;
по́там і кро́ўю — по́том и кро́вью;
сэ́рца крывёй абліва́ецца — се́рдце кро́вью облива́ется;
здабы́ць кро́ўю — добы́ть кро́вью;
плоць і к. — плоть и кровь;
залі́цца кро́ўю — зали́ться кро́вью;
запля́міць ру́кі крывёй — обагри́ть ру́ки кро́вью;
к. ігра́е (кіпі́ць) — кровь игра́ет (кипи́т)
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
сядзе́ць несов., в разн. знач. сиде́ть; (в знач. многократности — ещё) си́живать;
с. на крэ́сле — сиде́ть на сту́ле;
с. у пако́і — сиде́ть в ко́мнате;
с. без рабо́ты — сиде́ть без де́ла;
хлеб сядзі́ць у пе́чы — хле́бы (хлеба́) сидя́т в печи́;
с. у турме́ — сиде́ть в тюрьме́;
с. на я́йцах — сиде́ть на я́йцах;
касцю́м сядзі́ць до́бра — костю́м сиди́т хорошо́;
с. над кні́гай — сиде́ть над кни́гой;
◊ с. на ка́рку — (у каго) сиде́ть на ше́е (у кого);
с. по́седам (се́дма) — си́днем (си́дмя) сиде́ть;
с. у дзе́ўках — прост. сиде́ть в де́вках;
с. у печаня́х — (у каго) сиде́ть в печёнках (у кого);
с. за пляча́мі — (чыімі) сиде́ть за спино́й (чьей);
як на іго́лках (сядзе́ць) — как на иго́лках (сиде́ть);
с. як імяні́ннік — сиде́ть как имени́нник;
с. памі́ж двух крэ́слаў — сиде́ть ме́жду двух сту́льев;
с. скла́ўшы ру́кі — сиде́ть сложа́ ру́ки;
с. як мыш пад ве́нікам — сиде́ть затаи́в дыха́ние, сиде́ть ни жив ни мёртв;
с. на хвасце́ — сиде́ть на хвосте́;
с. як рак на ме́лі — погов. сиде́ть как рак на мели́
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
добры, нядрэнны, неблагі, някепскі, высакаякасны, здатны, дасканалы, удалы, прыўдалы, варты, станоўчы, слаўны, спраўны, адмысловы, выдатны, адборны, адменны, узорны, прыкладны, бездакорны, няўкорны, беззаганны, зайздросны, цудоўны, ідэальны; прыстойны, людскі, хвацкі, ладны, першакласны, першагатунковы, стопрацэнтны, запраўскі, вартны, не абы-які (разм.); дыхтоўны, файны (абл.); непаўторны, сапраўдны, непараўнальны, незраўнаны, майстэрскі, класны, першы, найпершы, царскі, анельскі, бліскучы, крыштальны, залаты, рэдкі (перан.) □ во, ого, нішто, нішто сабе, клас, першага гатунку, першага сорту, першай рукі, першай маркі, што трэба, пашукаць трэба, нічога не скажаш, цаны няма, на пяць, на славу, як на падбор, як на заказ, хоць на выстаўку, хоць куды, будзь здароў
Слоўнік сінонімаў і блізказначных слоў, 2-е выданне (М. Клышка, правапіс да 2008 г.)
вы́даць, ‑дам, ‑дасі, ‑дасць; ‑дадзім, ‑дасце, ‑дадуць; заг. выдай; зак., каго-што.
1. Даць што‑н. з запасаў, адпусціць са сховішча для пастаяннага ці часовага карыстання. Выдаць грашовы аванс. Выдаць кніжку з бібліятэкі. □ — Трэба залічыць дзеда ў рады Чырвонай Арміі і выдаць яму стрэльбу, як чырвонаармейцу, — не то жартаўліва, не то сур’ёзна заўважыў адзін з ротных камандзіраў. Колас. // Забяспечыць чым‑н., уручыць што‑н. Выдаць даведку, мандат. □ Сёлета мне бясплатную пуцёўку выдалі. У Сочы. Грамовіч. // Аддаць, вярнуць назад. Выдаць асабістыя рэчы іх уладальнікам. // Заплаціць за работу. На працадні, што намецілі, — выдалі. Пташнікаў.
2. Здабыць, зрабіць, вырабіць. Не ладзілася справа з вынаходствам — Андрэй адводзіў душу работай: размахнецца, што называецца, на ўсё плячо, выдасць норму ды і да другой наблізіцца, і не сорамна глядзець людзям у вочы. Шахавец.
3. за каго і са словам «замуж». Аддаць замуж. Пасватаўся Алесь, і бацькі выдалі дзяўчыну. С. Александровіч. З Ганнай Лявонаўнай душа ў душу пражылі мы дваццаць год. Выгадавалі дачку, выдалі замуж. Корбан.
4. Выпусціць з друку, надрукаваць. Выдаць поўны збор твораў пісьменніка. Выдаць кніжку масавым тыражом. □ Магчыма, што паэт думаў выдаць гэтыя вершы асобным зборнікам, у які хацеў уключыць перакладзеныя ім творы рускіх паэтаў. «Весці».
5. Прыняць, абвясціць. Выдаць закон. □ Дырэктар выдаў спецыяльны загад. Карпаў.
6. Раскрыць, зрабіць вядомым што‑н. сакрэтнае, тайнае; удаць. Выдаць змову. □ Асцерагаліся партызаны да пары да часу выдаць свой баявы сакрэт. Лынькоў. Аднак, і пасля васьмі гадзін катавання Тадора.. не выдала нікога. Брыль. Як ні трымалася Іна, а вочы яе выдалі. Ваданосаў.
7. Назваць каго‑, што‑н. не тым, кім, чым яны з’яўляюцца. Выдаць сябра за брата. Выдаць чутае за бачанае. □ [Наташа] мела намер выдаць сябе за бежанку. Шамякін. Асцерагайцеся гэтых, — Гусар паказаў пальцам на суседні пакой. — Я вас выдам за сваю даўнюю знаёмую. Краўчанка.
•••
Выдаць на рукі — а) аддаць што‑н. непасрэдна каму‑н.; б) даць наяўнымі пасля вылічэння падаткаў.
Выдаць сябе — выкрыць, выявіць уласныя тайныя пачуцці, намеры і пад.
Выдаць (сябе) з галавой — выкрыць сваю або чыю‑н. віну, памылку, тое, што старанна хаваецца.
Не выдай(це)! — выручы(це)!
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
кало́ць 1, калю, колеш, коле; незак., каго-што.
1. Датыкаючыся чым‑н. вострым, выклікаць боль. Хвойнік рабіўся ўсё гусцейшым і гусцейшым. Іголкі балюча калолі рукі, твар. Шамякін. [Маці] засынала і пальцы калола іголкай. Бядуля. // Выклікаць востры, калючы боль. З мёрзлай зямлі ўзнімаўся пякучы пыл і калоў твар, як іголкамі. Чорны. // безас. Пра адчуванне вострага, пранізлівага болю, калацця. Ад невыразнага жалю падгіналіся ногі, тонкімі іголкамі калола пад сэрца, забівала дух. Мурашка. Далёка на захад распасцёрся акіян і так блішчаў на сонцы, што аж у вочы калола. Маўр.
2. Утыкаючы што‑н. вострае, рабіць дзірку, адтуліну ў чым‑н.; праколваць. Калоць паперу. Калоць шылам скуру.
3. Разм. Рабіць укол, уколы. — Дык жа баліць, як колюць, — жаласліва цягнуў Алік. Ваданосаў.
4. Разм. Бадаць, пароць (рагамі). Бедная тая дамова, дзе вала коле карова. Прыказка.
5. без дап. Ваюючы, б’ючыся, наносіць каму‑н. раны вострай зброяй. Усе стралялі з блізкай дыстанцыі. Крычалі, стралялі, падалі, стагналі, калолі штыхамі. Чорны.
6. Забіваць чым‑н. вострым (свіней). У адной з шчылін бервяна тырчала адмысловае шыла, якім Варташэвіч калоў свіней. Гурскі.
7. і без дап.; перан. Рабіць каму‑н. з’едлівыя, колкія заўвагі; папракаць каго‑н. [Жанчыны].. рабілі невялічкі перапынак, абедалі і з новымі сіламі калолі адна другую самымі адвостранымі словамі. Пянкрат. // Пра варожы, пільны позірк. [Таццяна] не бачыла .. [немцаў], але адчувала, што іх пільныя позіркі колюць яе спіну. Шамякін. Заўсёды былі мною нездаволены. Вечна калолі мяне, як цвікамі, злоснымі вачамі. Бядуля. // Выклікаць непрыемнае пачуццё, раздражняць. Другое, што [Любу] непрыемна калола — гэта сустрэча з новай свякрухай. Васілевіч.
•••
Калоць (у) вочы — а) чым папікаць, дакараць, сарамаціць. — Калоць мне вочы сынам я нікому не дазволю! — цвёрда папярэдзіў .. [Кірыла], чамусьці звяртаючыся да Тукалы. Шамякін; б) быць непрыемным каму‑н., раздражняць. Не так балеў Кустрэю гэты авёс, як калолі яму вочы і гладкія бакі і таўсматы карак Цімохавага бычка. Колас.
Праўда вочы коле гл. праўда.
кало́ць 2, калю, колеш, коле; незак., што.
Рассякаць на часткі; расшчапляць, раздрабняць. Калоць дровы. Калоць лёд. Калоць цукар.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
ляце́ць, лячу, ляціш, ляціць; ляцім, леціце; незак.
1. Перамяшчацца, рухацца ў паветры пры дапамозе крылаў. Над купчастай імшарынай пацешна ўзнімаецца бусел, паважна ляціць над полем. Лынькоў. // Перамяшчацца ў паветры пры дапамозе якіх‑н. механізмаў. Спакойна ў глыбокіх блакітах над нівай ляцяць самалёты. Вялюгін. [Сяргей:] — Мы з .. [Сцяпанам] на адным самалёце ляцелі. Мележ. // Падымацца ў вышыню, несціся ветрам. Патрэскваў касцёр, ляцелі ўгару іскры, гаслі ў паветры і чорнымі кропкамі падалі на траву. Гурскі. // Быць выкінутым з сілай у паветра ад штуршка, выстралу, выбуху. З-пад конскіх ног ляцела ўгару белая вада. Чорны. На прытаптаны снег ляцелі жоўтыя пырскі. Шамякін. // перан. Разносіцца ў паветры, распаўсюджвацца (пра гукі, песню, музыку і пад.). Ляцелі ў азёрныя далі і лясныя гушчы песні хлопцаў і дзяўчат. Пестрак.
2. Разм. Падаць уніз. Ногі мае коўзаюцца, рукі зрываюцца, і хутка я лячу ўніз. Якімовіч. Старыя .. дрэвы з шумам і страшэнным грукатам ляцелі на зямлю. Чарнышэвіч. Ляцелі пад адхон варожыя эшалоны, за адну ноч палатно чыгункі ператваралася ў груды шпал і рэек. Шкраба.
3. перан. Вельмі хутка, імкліва бегчы, ісці, ехаць; несціся, імчацца. Каця не ішла, а быццам ляцела, ледзь кранаючыся нагамі травы. Чарнышэвіч. Ляціць тройка па дарозе, толькі пыл курыць ды званок пад дугою звініць. Якімовіч. Паравоз, рассякаючы паветра сваімі магутнымі грудзьмі, усё ляціць і ляціць. Васілёнак.
4. перан. Хутка, непрыкметна праходзіць (пра час). Я працаваў так старанна, што не заўважаў, як ляцеў час. Шамякін.
5. перан. Імкнуцца куды‑н., да каго‑н. (думкамі, душой і пад.); ірвацца. Лежачы на ложку ў інтэрнаце ў вольныя ад заняткаў хвіліны, ляцеў Жарнавік думкамі ў сваё даўняе і нядаўняе мінулае. Пестрак. Мне зноў на сэрцы неспакойна, яно да вас ляціць, сябры. А. Вольскі.
6. перан. Разм. Хутка ламацца, ірвацца, расходавацца. Ляціць адзежа на дзецях. Ляцяць грошы. □ [Казіміру] трэба было знайсці старшыню калгаса і яшчэ раз напамянуць, каб заўтра не забылі паслаць каго-небудзь у РТС па «пальцы» да трактарных гусеніц — ляцяць, ліха на іх, не набярэшся. Краўчанка.
•••
Летам ляцець (лятаць, лётаць) — вельмі хутка бегчы, бегаць.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
ка́са, ‑ы, ж.
1. Аддзяленне ва ўстановах, прадпрыемствах для прыёму, зберажэння і выдачы грошай і грашовых папер, а таксама памяшканне, дзе знаходзіцца гэта аддзяленне. Білетная каса. Магазінная каса. Разлічыцца ў касе. // Розныя крэдытныя ўстановы, арганізацыі, якія займаюцца галоўным чынам прыёмам і выдачай грошай. Ашчадная каса.
2. Скрынка, шафа для захоўвання грошай, каштоўных папер і інш. Дастаць грошы з касы. // Апарат для збору выручкі на гарадскім транспарце, які працуе без кандуктараў.
3. Наяўныя грошы ўстановы, прадпрыемства. Прыняць касу. □ Сёлета за садавіну і лён паклалі панежычане ў калгасную касу ні мала, ні многа, а кругленькую суму — мільён рублёў! Краўчанка.
4. У друкарскай справе — скрынка, раздзеленая на ячэйкі, са шрыфтам для набору. Наборчая каса.
•••
Каса ўзаемадапамогі — добраахвотнае аб’яднанне членаў прафсаюза на прадпрыемстве, ва ўстанове і інш. для ўзаемнай матэрыяльнай дапамогі.
[Іт. cassa.]
каса́ 1, ‑ы́; мн. ко́сы (з ліч. 2, 3, 4 касы́), кос; ж.
Доўгія заплеценыя валасы. Насіць косы. Заплятаць косы. □ Аж да пят тугія косы ў дзяўчыны той дзівоснай. Дубоўка. Каса — дзявочая краса. З нар.
каса́ 2, ‑ы; мн. ко́сы (з ліч. 2, 3, 4 касы́), кос; ж.
Ручная сельскагаспадарчая прылада, якая складаецца з доўгага загнутага ляза, насаджанага на касільна, і служыць для зразання травы, збожжа і інш. Каса не косіць — каса брые.., Бо ў дзядзькі рукі залатыя. Колас. Каса роўна і гладка хадзіла ў Цімохавых руках, выядала траву да голай зямлі. Капыловіч.
•••
Ісці ў касе гл. ісці.
Найшла (наскочыла) каса на камень — сутыкнуліся розныя непрымірымыя погляды, інтарэсы, характары.
Хоць касою касі гл. касіць 1.
каса́ 3, ‑ы́; мн. ко́сы (з ліч. 2, 3, 4 касы́), кос; ж.
1. Доўгая вузкая мель, якая ідзе ад берага; мыс. Пасоўваючыся ўніз па плыні, мы абмінулі вялікую пясчаную касу паміж асноўным рэчышчам і рукавом. В. Вольскі.
2. Вузкая паласа чаго‑н. [Партызаны] прайшлі просеку і, абмінуўшы невялічкі палетак, без развагі падаліся далей, да лясной касы. М. Ткачоў.
каса́ 4, ‑ы́; мн. ко́сы (з ліч. 2, 3, 4 касы́), кос; ж.
Разм. Селязёнка.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)