Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
галава́, -ы́, мн. гало́вы і (з ліч. 2, 3, 4) галавы́, -о́ў, ж.
1. Верхняя частка цела чалавека або жывёлы, якая складаецца з чарапной каробкі і твару або морды жывёлы.
Схіліць галаву ў знак павагі.
Схапіцца за галаву (таксама перан.: жахнуцца). Біць па галаве (таксама перан.: даваць заўвагі за няправільныя дзеянні, учынкі). Нічога не прыходзіць у галаву каму-н. (перан.: не можа ні пра што думаць, засяродзіцца).
2. Адзінка падліку жывёлы.
Сто галоў свіней.
3.перан. Розум, свядомасць, развага.
Чалавек з галавой.
Цвярозая г.
У яго міністэрская г. (пра дзелавога, разважлівага чалавека). Эх, ты, г., не ўцяміў простай рэчы... (іран.; пра някемлівага чалавека).
4.м., перан. Кіраўнік, начальнік; старэйшы ў сям’і.
Усёй справе г.
Гарадскі г. (уст.). Г. сям’і.
5.перан. Пачатак чаго-н., пярэдняя частка.
Г. дэманстрацыйнай калоны.
6. Харчовы прадукт у форме шара, конуса.
Г. сыру.
◊
Бедная галава — пра няшчаснага чалавека, які выклікае спагаду.
Брацца (узяцца) за галаву (разм.) —
1) быць вельмі здзіўленым, уражаным чым-н.;
2) своечасова спахапіцца, зразумець.
Браць (узяць) у галавушто (разм.) — многа думаць пра што-н.
Валіць (перакладаць) з хворай галавы на здаровую (разм., неадабр.) — перакладваць віну на іншага.
Выкінуць з галавыкаго-што (разм.) — перастаць думаць, забыцца пра каго-, што-н.
Галава і два вухі (разм., неадабр.) — пра нездагадлівага, прастакаватага чалавека.
Галава садовая (разм., неадабр.) — пра някемлівага, неразумнага чалавека, разяву.
Галава як рэшата (разм.) — пра дрэнную памяць.
Дайсці сваёй галавой (разм.) — самастойна разабрацца ў чым-н.
Дурыць галаву (разм., неадабр.) — збіваць з панталыку сваімі патрабаваннямі, капрызамі.
Крукам (шастом) галавы не дастацькаму (разм., неадабр.) — пра вельмі ганарыстага чалавека.
Лезці ў галаву (разм.) — неадступна, назойліва ўзнікаць, з’яўляцца ў думках.
Мець галаву (на плячах, на карку) (разм., неадабр.) — быць талковым і разумным.
На галаву (разм.) — у разліку на кожнага.
На сваю галаву (разм.) — сабе на клопат.
Прыйсці ў галаву (разм.) — з’явіцца, узнікнуць (пра план, намер і пад.).
Прытуліць галаву (разм.) — знайсці прытулак дзе-н.
Як снег на галаву (разм.) — нечакана, раптоўна.
|| памянш.гало́ўка, -і, ДМ -ло́ўцы, мн. -і, -ло́вак, ж. (да 1 і 6 знач.).
|| ласк.гало́вачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 і 3 знач.).
|| прым.галаўны́, -а́я, -о́е (да 1 і 5 знач.).
Г. мозг.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
так.
1.прысл. Такім чынам, а не інакш.
Так трэба рабіць.
Ці так я сказаў?
2.прысл. У такім стане, выглядзе, становішчы і пад.; без дадатковых сродкаў, намаганняў і інш.
Мяса трэба есці з хлебам, а не так.
Мужчына нёс чамадан, а жанчына ішла так.
3.прысл. У такой ступені, да такой ступені, настолькі.
Гэта было так даўно, што ніхто не помніць.
Стала так цёмна, як ноччу.
4.прысл. Без асаблівай прычыны, без патрэбы або без пэўнай мэты, без сур’ёзнага намеру.
Ён прыйшоў не памагаць, а так паглядзець.
5.прысл. Правільна, дакладна, сапраўды.
Сумленны ён чалавек, гэта так.
6.часц.Ужыв. ў рэпліках пры адказе для выражэння сцвярджэння, згоды.
Верш вывучыў? — Так.
Ты любіш маляваць, любіш многа чытаць.
Так? — Так.
7.часц.Ужыв. ў рэпліцы-адказе з агульным значэннем неакрэсленасці.
Як жывеш? — Ды так.
8.часц.указ. Выкарыстоўваецца ў пачатку сказа для канкрэтызацыі, пацвярджэння раней выказанай думкі.
Так, цяжка табе будзе, пакуль прывыкнеш.
9.часц.узмацн. Выкарыстоўваецца для падкрэслівання большай выразнасці таго слова, пры якім яно стаіць.
А я так думаю, што ўсё гэта забудзецца.
10.часц. абмежавальная. Ужыв. для ўказання на прыблізную колькасць, меру чаго-н., час і пад.
Прайшлі так кіламетраў пяць.
Гадоў так праз дзесяць і не пазнаеш яго, як сустрэнеш.
11.часц. У спалучэнні з «і» ўказвае на характар дзеяння.
Яблык апетытны, так і хочацца ўкусіць.
12.злуч. У спалучэнні са злучнікам «як» выкарыстоўваецца для злучэння аднародных членаў сказа і сказаў з параўнальна-супастаўляльным адценнем.
Як дзеці, так і дарослыя любяць сваю родную мову.
◊
За так — бясплатна, дарма.
І так далей — ужыв. ў канцы пералічэння чаго-н. і ўказвае, што пералічэнне можа працягвацца.
Не так каб (разм.) — не вельмі.
Не так каб цёпла было, але і не холадна.
Не так сабе — з нейкай мэтай, з пэўным намерам.
Так і так (разм.) — ужыв. замест пераказу, паўтарэння ўжо вядомага, пра што ўжо расказвалася.
Так сабе (разм.) — ні добра ні дрэнна, пасрэдна.
Цікавая кніжка? — Так сабе.
Так ці інакш (іначай) — ва ўсякім выпадку, як бы не склаліся абставіны.
Так ці інакш, я заўтра буду ў вас.
Хоць бы і так (разм.) — няма нічога асаблівага, дрэннага ў чым-н.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
як².
1.прысл.пыт. і адноснае. Якім чынам.
Як знайсці тое месца? Як жывеш? Вось як трэба рабіць.
2.прысл.пыт. У якой ступені, наколькі.
Як даўно ён паехаў?
3.прысл.азнач. У якой меры, ступені, да чаго.
Як ён пастарэў.
Як я рада!
4.прысл.неазнач. Як-небудзь (разм.).
Трэба ж як знайсці згубленае.
5.прысл. часавае. У які час.
Я гэта бачыў, як ішоў з працы.
6.часц.Ужыв. пры выказванні здзіўлення, збянтэжанасці.
Як!
Ты зноў дома! — Я не ведаю, куды паклаў рэчы. — Як не ведаеш.
7.часц.ўзмацн.-сцвярдж. Выражае бясспрэчнасць выказанай думкі, выступаючы ў знач.: як можна, немагчыма.
Ну як мне тут не перажываць.
8.часц. Пры дзеяслове зак. трывання абазначае нечаканасць дзеяння.
А ён як ускочыць, пабяжыць!
9.злуч. параўн. Падобна да чаго-н.
Мяккі як пух.
Такі, як і раней.
10.злуч. У якасці каго-, чаго-н.
Ён павінен гэта ведаць як спецыяліст.
11.злуч.Ужыв. ў саставе пабочных груп і сказаў.
Як кажуць.
Як напрыклад.
12.злуч. Абазначае часавыя адносіны паміж галоўным і даданым сказамі.
Як успомніш, страшна становіцца (кожны раз, калі). Прайшло шмат часу, як яны выехалі адсюль (з таго часу, калі).
13.злуч. Пасля адмоўных ці пытальных слоў і выразаў — акрамя, толькі.
Хто гэта мог зрабіць, як не ты.
◊
Як адзін чалавек — дружна, усе разам.
Як бы — умоўна-мяркуемае параўнанне.
Згаджацца як бы нехаця.
Як бы там ні было — пры ўсіх умовах, ва ўсякім выпадку.
Як быццам — тое, што і быццам (у 1 і 2 знач.).
Як і што (разм.) — абагульненае ўказанне на аб’ект і сітуацыю.
Раскажы нам, як і што.
Як мага — служыць для ўзмацнення ступені параўнання.
Заходзь да нас як мага часцей.
Як мага лепш.
Як ні — хоць і, нягледзячы на тое, што.
Як ні лаюся, не слухаюць мяне.
Як (або што) ні кажы (разм.) — нягледзячы ні на што, усё-такі.
Як ні кажы, а свой куток мілы.
Як сказаць (разм.) — выкарыстоўваецца, каб паказаць ваганне, няўпэўненасць у чым-н. —
Яшчэ як сказаць.
Можа, — і не.
Як толькі — адразу, зараз жа.
Як..., так і — злучнік пералічальны.
Ён заўсёды акуратна выконвае як вытворчую работу, так і грамадскую.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
галава́ж.
1. Kopf m -(e)s, Köpfe, Haupt n -(e)s, Häupter;
з галавы́ да ног [пя́так] von Kopf bis Fuß, vom Schéitel bis zur Sóhle;
зме́раць з галавы́ да ног von óben bis únten mústern;
2. (кіраўнік) Führer m -s, -, Chef [ʃɛf] m -s, -s, Óberhaupt n -(e)s, -häupter;
3. (пра жывёл) Stück n -(e)s, -e;
пяць гало́ў аве́чак fünf Scháfe;
4. (пярэдняя частка чаго-н.) vórderer Teil;
галава́ кало́нывайск. Kolónnenspitze f -, -n;
◊
у мяне́ гэ́тага і ў галаве́ не было́! ich habe überháupt nicht darán gedácht!;
спі́хваць з хво́рай галавы́ на здаро́вую die Schuld auf éinen ánderen schíeben* [ábwälzen];
не ве́шай галавы́ lass den Kopf nicht hängen, Kopf hoch;
вы́кінуць з галавы́ sich (D) aus dem Kopf schlágen*;
гэ́та ў мяне́ вы́лецела [вы́скачыла] з галавы́ das ist mir entfállen, darán habe ich nicht mehr gedácht;
гэ́та не выхо́дзіць у мяне́ з галавы́ das geht mir nicht aus dem Sinn;
у мяне́ ў галаве́ закружы́лася mir wurde schwínd(e)lig;
дуры́ць галаву́каму-н.j-m auf die Nérven gehen*; belästigen vt;
на сваю́ галаву́ zum éigenen Scháden;
адка́зваць галаво́ю voll verántwortlich sein (за што-н. für A);
як снег на галаву́ wie (ein Blitz) aus héiterem Hímmel;
ён чалаве́к з галаво́й er hat éinen klúgen Kopf
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
bear
I[ber]1.
bore, Archaic bare, borne or born, – v.t.
1) не́сьці; перано́сіць
2) трыма́ць, вы́трымаць; трыма́ць на сабе́ цяжа́р
Will the ice bear your weight? — Ці вы́трымае лёд ва́шу вагу́?
3) зно́сіць, зьне́сьці; цярпе́ць (боль, шум)
4) нараджа́ць, нарадзі́ць
to bear a child — нарадзі́ць дзіця́
5) трыма́цца
He bore himself with dignity — Ён трыма́ўся з го́днасьцяй, пава́жна
6) адчува́ць
to bear affection — адчува́ць лю́басьць
7) насі́ць (імя́, ты́тул); мець сла́ву каго́-чаго́; мець (абавя́зак, пра́ва, сі́лу, ула́ду)
to bear sway — трыма́ць ула́ду
2.
v.i.
1) радзі́ць, дава́ць плод
2) мець су́вязь, уплы́ў або́ дачыне́ньне
3) націска́ць, апіра́цца на што
4) ру́хацца, трыма́цца; ісьці́
The ship bore north — Карабе́ль ішо́ў на по́ўнач
5) знахо́дзіцца, ляжа́ць
to bear due north of smth — ляжа́ць про́ста на по́ўнач ад чаго́
•
- bear a hand
- bear in mind
- bear on
- bear out
- bear the cost
- bear the responsibility
- bear up
- bear witness
II[ber]1.
n., pl. bears or coll. bear
1) мядзьве́дзь -я або́ медзьвядзя́, pl. мядзьве́дзі або́ медзьвядзі́
2) грубія́нскі, бурклі́вы чалаве́к
3) бі́ржавы спэкуля́нт
2.
adj.
мядзьве́джы (сьлед, пахо́дка)
•
- the Great Bear
- the Little Bear
Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)
interes, ~u
м.
1. справа; інтэрас;
przyjść do kogo w ważnym ~ie — прыйсці да каго па важным пытанні (па важнай справе);
mam do ciebie interes разм. у мяне ёсць да цябе справа; можна цябе на пару слоў?;
(to) nie twój interes! — гэта не твая справа!;
2. інтарэсы; карысць; выгада;
bronić swoich ~ów — бараніць свае ўласныя інтарэсы;
on ma w tym swój interes — ён у гэтым зацікаўлены;
człowiek ~u — чалавек справы; бізнесмэн;
nie ma karesu bez ~u — прык. і каза воўку дарма не скача
Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)
АДЗЕ́ННЕ,
штучнае покрыва цела чалавека; у шырокім сэнсе ўключае галаўныя ўборы, абутак і інш. Яго агульны выгляд залежыць ад прыродна-кліматычных умоў, відаў і спосабу гасп. дзейнасці, нац. традыцый, узроўню развіцця вытв. сіл, маёмасна-прававых адносін, этычных поглядаў і патрабаванняў. У гісторыі грамадства выконвала і выконвае функцыі магічную, абрадавую, адрознення паводле полу, узросту, сямейнага становішча, саслоўнай, этн. і рэліг. прыналежнасці, паводле роду заняткаў і службовага становішча, найперш утылітарную і эстэтычную. Нясе ў сабе і маст. вобраз, таму выступае як від дэкар.-прыкладнога мастацтва і залежыць ад маст. стылю эпохі.
Адзенне ўзнікла ў сярэднім старажытнакаменным веку і прайшло складаны шлях эвалюцыі. Як сац. з’ява і як прадмет мастацтва ўвасабляла ўяўленні розных гіст. эпох аб ідэальным чалавеку, яго ўнутр. сутнасці і фіз. абліччы. Так, адзенне стараж. грэкаў з іх ідэалам доблеснага і прыгожага воіна-атлета толькі злёгку падкрэслівала гарманічнасць фігуры; адзенне сярэднявечча згодна з хрысціянскімі догмамі пра грахоўнасць цела хавала яго пад цяжкімі бясформеннымі тканінамі; у эпоху Адраджэння, калі нормай прыгажосці стаў прызнавацца чалавек, адзенне стала больш зручным, як бы выяўляла гармонію ўнутр. і знешняга ў чалавеку; у перыяд Асветніцтва, калі эталонам прыгожага была прырода, а ўзорам для пераймання антычнасць, адзенне набыло натуральныя спакойныя формы. Спалучэнне ў адзіным маст. стылі кампанентаў адзення і прадметаў, што яго дапаўняюць, стварае ансамбль, які наз. касцюмам. Касцюмы падзяляюцца на 3 асн. тыпы: драпіраваны (з абгорнутага вакол цела кавалка тканіны, замацаванага непасрэдна на фігуры), накладны (надзяваецца праз галаву і як бы накладаецца на плечы), раслінны (мае спераду разрэз зверху данізу).
Вытокі бел. адзення ў культуры ўсх.-слав. плямёнаў. Умерана кантынентальны клімат вымагаў закрытага, цёплага адзення. Тканіны выраблялі з лёну (радзей канапель) і воўны, упрыгожвалі нашываннем, натыканнем, вышываннем ці набіўным узорам. Баярства шыла адзенне пераважна з прывазных тканін (парча, аксаміт, тафта, камка); аздобаю служыла вышыўка шоўкам і жэмчугам. Амаль усе віды адзення былі накладныя. Аснову мужчынскага гарнітура складалі кашуля з поясам і нагавіцы, жаночага — кашуля (даўжэйшая за мужчынскую) і паясное адзенне тыпу панёвы; верхняя вопратка — світа (зімой падшытая футрам). Мужчыны насілі шапкі з футра, сукна ці лямцу, дзяўчаты — вянец, замужнія жанчыны — чапец, а паверх — убрус. Абуваліся ў пасталы, поршні ці боты (жаночыя часта вышывалі). Гэтыя асаблівасці перайшлі ў адзенне насельніцтва ВКЛ, дзе ў 13—16 ст. сфарміравалася бел. народнасць. У касцюме беларусаў адчуваецца блізкасць да касцюма літоўцаў і палякаў, а таксама рускіх і інш.еўрап. народаў. Выпрацоўка ў Зах. Еўропе асн. спосабаў і прыёмаў крою, удасканаленне кравецкага рамяства прывяло адзенне да істотных змен. Адзенне магнатаў, шляхты і гар. знаці развівалася ў рэчышчы зах.-еўрап. моды. Важнымі часткамі іх мужчынскага гарнітура былі атласны жупан, зверху кунтуш, падпяразаны доўгім поясам, воўчае (вільчура) і бабровае футра, жаночае — ферэзія, чамара, аблямаваныя карункамі або футрам собаля, куніцы, лісы, кабат з рукавамі. Спрашчэнне адзення арыстакратаў пачалося з канца 18 ст. Народнае адзенне больш яскрава, чым адзенне інш. слаёў грамадства, выяўляла маральныя нормы і эстэт. густы. Нар. касцюм уздзейнічаў на касцюм вышэйшых класаў і сам зазнаваў яго ўплыў. У ім найлепш захаваліся традыцыі нац. адзення. У 14—16 ст.бел. касцюм узбагаціўся новымі відамі (андарак, гарсэт) і прынцыпамі афармлення (спосабы завязвання наміткі). Ён меў характэрныя прыкметы касцюма готыкі і рэнесансу, а з найб. спецыфічных — тэндэнцыі да агульнай строгасці ансамбля, перавагі белага колеру, спалучэння белага з чырвоным у каларыстыцы, геам. узораў у арнаментыцы. Бел. касцюм у гэты час набыў сваю завершанасць, утылітарны і маст. вобраз. Яго развіццё ў 17 — сярэдзіне 19 ст. ішло па шляху мадыфікацыі асобных элементаў адзення, насычэння колеравай гамы, пераасэнсавання арнаментальных матываў, замацавання рэгіянальных адметнасцяў. У перыяд фарміравання бел. нацыі захоўвалася выразнае этнагр. аблічча бел.нар. адзення. Касцюм сялян той пары — класічны ўзор бел.нар. мастацтва. Даўнімі традыцыямі было вызначана, якое адзенне насіць у будні ці святы, надзяваць на вяселле ці на радзіны, падчас радасці ці жалобы. У традыц. комплекс мужчынскага адзення ўваходзілі кашуля, нагавіцы і камізэлька. Кашулю насілі навыпуск, падпяразвалі поясам, калошы абгортвалі анучамі і запраўлялі ў скураныя пасталы, лапці, боты, зімой — у валёнкі. Галаўнымі ўборамі былі саламяны капялюш (брыль) ці валеная магерка, зімой заечая ці аўчынная аблавуха. Мужчынскае адзенне мела сціплае аздабленне, у ім пераважаў белы колер. Найб. ўзлёту фантазіі і майстэрства бел. адзенне дасягнула ў жаночым касцюме, своеасаблівасць якога вызначае адметнасць нац. касцюма беларусаў увогуле. Жаночая кашуля кроілася з прамавугольных кавалкаў ільняной тканіны. Найб. ўвага аддавалася ўпрыгожанню рукавоў, што звязана з маст. тэктонікай і пластыкай касцюма, а таксама з верай у магічную сілу чырвонага рамбічнага арнаменту. Разнастайнае паясное адзенне жанчыны: многія віды спадніц (андарак, саян, палатнянік, летнік), а таксама панёвы, фартухі. Малюнак спадніцы і панёвы — клетка, падоўжныя або папярочныя палосы ў чырвоным, сіне-зялёным ці серабрыста-белым каларыце. Фартух гарманіраваў з кашуляй. У жаночае, асабліва святочнае, убранне ўваходзіў і гарсэт у выглядзе безрукаўкі. Шылі яго звычайна з крамных тканін (аксаміт, парча, шоўк), аздаблялі вышыўкай, аплікацыяй, нашыўкамі тасёмак, стужак, гузікаў. Касцюм мог дапаўняцца разнаколерным поясам з кутасамі. Галаўныя ўборы залежалі ад узросту і сямейнага становішча жанчыны. У дзяўчат гэта былі перавязкі накшталт вузкіх ручнікоў (скіндачка, шлячок), вянкі. Замужняй жанчыне не дазвалялася паказвацца на людзях з непакрытай галавой. Жаночыя галаўныя ўборы падзяляюцца на ручніковыя (намітка, сярпанка, хустка), рагацістыя (галовачка), каптуровыя (каптур, чапец, падвічка). Самы пашыраны і адмысловы — намітка. Будзённым абуткам жанчыны былі лапці, святочным — пасталы і чорныя хромавыя чаравікі. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка мала адрознівалася. Яе шылі з валенага нефарбаванага сукна (світа, сярмяга, бурка, бурнос), аўчыны (кажух, кажушок). Насілі таксама бравэрку, каптан, кабат. Пранікненне ў вёску прамысловых вырабаў «размывала» жанравыя межы традыц.нар. касцюма. У 20 ст. многія віды і састаўныя часткі традыц. адзення выйшлі з ужытку. Нар. адзенне аднатыпнае на ўсёй тэр. Беларусі, але ў ім вылучаюць 4 асн. комплексы (залежна ад таго, з чым насілі кашулю ў жаночым касцюме): са спадніцай і фартухом; са спадніцай, фартухом і гарсэтам; са спадніцай, да якой прышыты ліф-гарсэт, і фартухом; з панёвай, фартухом, гарсэтам. Першыя 2 вядомыя ўсюды, 2 другія — ва ўсх. і паўд.-ўсх. раёнах. Комплексы маюць шэраг лакальных разнавіднасцяў, якія вылучаюцца як нар. строі. Найб. вывучаны строі Зах. і Усх. Палесся, Падняпроўя, Цэнтр. Беларусі, Панямоння, Паазер’я (пра кожны строй гл. адпаведны артыкул). Паасобныя матывы традыц. адзення выкарыстоўваюць мадэльеры пры распрацоўцы сучаснага касцюма.
Літ.:
Маслова Г.С. Народная одежда русских, украинцев и белорусов в XIX — начале XX в. // Восточнославянский этнографический сборник. М., 1956;
Беларускае народнае адзенне. Мн., 1975;
Каминская Н.М. История костюма. М., 1977;
Раманюк М.Ф. Беларускае народнае адзенне: [Альбом]. Мн., 1981;
Яго ж. Народны касцюм Чачэрска і ваколіц: Канец XIX — сярэдзіна XX стст. Мн., 1993;
Раманюк М., Ліцвінка В., Раговіч У. Песні і строі Піншчыны. Слонім, 1994.
М.Ф.Раманюк.
Адзенне: 1 — княжацкае 11-12 ст.; 2 — баярскае 12-13 ст.; 3 — гараджан 12-13 ст.; 4-5 — магнатаў 16—17 ст.; 6 — сялян 15 ст.Да арт.Адзенне. 1—2 — селянін і сялянка. Паводле Норбліна (канец 18 — пач. 19 ст.); 3—4 — дзяўчына і жанчына з Піншчыны. Паводле Рабцэвіча (канец 18 — пач. 19 ст.).Да арт.Адзенне. 1 — селянін. Паводле А.Рыгельмана (канец 18 ст.); 2 — сялянка з цэнтральнай Беларусі. Паводле К.Вуйціцкага (пач. 19 ст.); 3—4 — селянін з Палесся і жанчына з-пад Кобрына. Паводле Ю.Крашэўскага (1-я чвэрць 19 ст.).Да арт.Адзенне. К.Русецкі. Жняя. 1845.Да арт.Адзенне. І.Рэпін. Беларус. 1892.
Да арт.Адзенне. Партрэт Лізаветы Соф’і Радзівіл. Невядомы мастак. 1-я пал. 17 ст.
Беларускае народнае адзенне. Строі Цэнтральнай Беларусі і Панямоння: пухавіцкі (1), ляхавіцкі (2), капыльска-клецкі (3), слуцкі (4), вілейскі (5), мастоўскі (6), навагрудскі (7), ваўкавыска-камянецкі (8—9).Беларускае народнае адзенне. Строі заходняга і ўсходняга Палесся: дамачоўскі (10), маларыцкі (11), кобрынскі (12), пінска-івацэвіцкі (13), мотальскі (14), давыд-гарадоцка-тураўскі (15), турава-мазырскі (16), калінкавіцкі (17), брагінскі (18).Беларускае народнае адзенне. Строі Прыдняпроўя і Наддзвіння: магілёўскі (19—20), краснапольскі (21), буда-кашалёўскі (22), неглюбскі (23), лепельскі (24), дубровенскі (25), астравецка-дзісенскага рэгіёна (26—27).
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
гэ́ты, ‑ага, м.; гэта, ‑ай, ж.; гэта, ‑ага, н.; мн. гэтыя, ‑ых; займ.указальны.
1. Паказвае на асобу ці прадмет, які знаходзіцца непасрэдна перад вачамі; проціл. той (у 1 знач.). У гэтым доме школа, а ў тым — бальніца.// Паказвае на адначасовасць якога‑н. дзеяння з іншым дзеяннем, пра якое гаворыцца ў сказе. Змрок крыху расступіўся, парадзеў і перад Сяргеем Карагаю вызначылася цёмная палоска — шлях яру. У гэты момант вочы яго мімаволі, як бы самі глянулі ўперад.Колас.// Паказвае на адрэзак часу, які мае месца ў цяперашнім часе або прошлым ці будучым, што непасрэдна прымыкаюць да яго. — Ды я і лавіць [рыбу] гэтымі днямі не думаю, — захітрыў Міхалка.Бядуля.У гэты дзень Андрэй Перапечкін прачнуўся як ніколі рана.М. Ткачоў.
2. Паказвае на прадмет ці асобу, што вылучаюцца з ліку іншых. Вось пад гэтым дубам — не іначай, як пад гэтым — знайшоў .. [Якуб] некалі дваццаць баравікоў за адзін раз.Зарэцкі.Праз гэты двор прайсці прыемна: Тут відзён клопат, ёсць і план.Колас./узнач.наз.гэ́ты, ‑ага, м.; гэ́та, ‑ай, ж.; гэ́та, ‑ага, н.[Рыгор] пацішэў крыху. Раней жа праз увесь век свой усё судзіўся то з гэтым, то з тым.Чорны.
3. Паказвае на які‑н. прадмет, асобу, пра якіх гаварылася нядаўна. Балота, забалаць балот, як там ні называй, Але ступіў тут бальшавік — Ён зменіць гэты край.Купала.Мікола ўсміхаецца зноў. І ў гэтай усмешцы яго многа сталасці.Брыль.
4.узнач.наз.гэ́та, ‑ага, н. Паказвае на якія‑н. акалічнасці, падзеі, дзеянні і пад., пра якія гаворыцца ў тэксце. Я расказаў — і гэтаму паверылі. □ — Але, сынок, не мой ты... Праз гэта і плачу.Якімовіч.// Паказвае на аднародныя прадметы, выконваючы ролю абагульняючага слова. Сцены, стайні, вароты, калючы дрот у невялічкіх акенцах — усё гэта было ўкрыта густым марозным інеем.Лынькоў.
5. Паказвае на вядомыя ўжо асобу ці прадмет. [Гарлахвацкі:] Харошая дзяўчына гэта, Верачка.Крапіва.Дзіўны чалавек гэты Галілей!Зарэцкі.
6. Выражае эмацыянальныя адносіны да якой‑н. асобы ці прадмета. — Ідзі, ідзі! Канца няма жабракам гэтым!Бядуля.
•••
Гэтымі днямі; на гэтых дняхгл. дзень.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
жо́рсткі, ‑ая, ‑ае.
1. Крайне суровы; бязлітасны, неміласэрны. Гэта была кабета ціхая, забітая, бо пан Баранкевіч.. у сям’і быў чалавек жорсткі.Колас.[Эльга] усміхнулася гарэзнай і чароўнай усмешкай, якой можна ваваяваць самага жорсткага дзікуна.Мікуліч.// Які выражае суровасць (пра вочы, выраз твару). Вочы ў Карніцкага сталі жорсткія, бязлітасныя.Паслядовіч.Вочы Бярозіна, здаецца, яшчэ больш, пацямнелі, а рысы твару сталі жорсткімі, акамянелымі.Шчарбатаў.// Цяжкі, суровы, пакутлівы (пра жыццё, час і пад.). Два гады мірнай працы на вызваленай зямлі былі для .. [камуністаў] шчаслівым этапам на жорсткім шляху барацьбы.Брыль.Працоўны народ нават у самыя жорсткія часы не расставаўся з марай аб шчаслівым радасным жыцці.Шкраба.
2. Які перавышае звычайную меру, ступень, вельмі моцны па сіле праяўлення. Жорсткі прыгнёт. □ На гэтым месцы, дзе капаюцца цяпер шахты, дзе ўзводзіцца горад Салігорск са сваёй хімічнай прамысловасцю, не адзін раз праходзілі жорсткія баі з фашысцкімі акупантамі.Кулакоўскі.Людскога гневу выбухі глухія Зноў закіпалі жорсткай барацьбой, Ўздымалася рабочая Расія На бой за шчасце, на астатні бой...Звонак.// Вельмі моцны, рэзкі, пранізлівы (пра вецер, мароз і пад.). Слімак паклыпаў далей, захінаючы твар ад жорсткага ветру і калючага снегу.Лынькоў.Здараецца, да ніткі дождж прамочыць ці высеча няшчадна жорсткі град.А. Вольскі.
3.перан. Суровы, рэзкі. Жорсткі характар. □ У вачах Марціна бліснулі жорсткія агеньчыкі.Мележ.[Валя] і потым ніяк не ўспомніць, адкуль яны з’явіліся, як вырваліся гэтыя жорсткія словы.Васілевіч.// Грубы, непрыемны на слых. Жорсткі голас. □ Блізка-блізка завёў сваю сухую жорсткую песню драч.Гартны.
4.перан. Строгі, які не дапускае адхіленняў. Жорсткія ўмовы. Жорсткі рэжым.
5. Цвёрды, шчыльны на вобмацак; проціл. мяккі. Тая ж шалёная сіла зноў шпурнула Рамана на груд — на жорсткі, цвёрды, камень.Пташнікаў.Ваенфельчар стала.. каленьмі на ўтаптаную, жорсткую зямлю, сама зняла павязку.Шамякін.// Грубы, каляны. Жорсткія валасы. Жорсткая асака. □ Стоцкі ўжо захутаў галаву ў жорсткую інтэрнацкую коўдру, маўчаў.Карпюк.// Сыпкі, калючы. Жорсткая мука. □ Снегу наваліла ў пояс, і быў ён жорсткі, сыпучы.Лынькоў.
