1. Які страціў свежасць, мяккасць, стаў цвёрдым, сухім. Чэрствая булка. □ Калі акраец хлеба браў ты Рукой шурпатай са стала, Скарынка чэрствая, як праўда, Тваім пасведчаннем была...Грахоўскі.На покуць, На шчаслівы стол Няхай пачэсна завітае Хлеб чорны Чэрствы, як падзол, І соль, Як ветразя світанне.Барадулін.// Закарузлы, зацвярдзелы; жорсткі. З громам і маланкай ходзяць хмары, І грукоча дождж па чэрствай глебе.Хведаровіч.У вятрах, у клубах пылу, у громе страпянецца чэрствая зямля.Вялюгін.
2.перан. Нячулы, бяздушны. Чэрствы чалавек. □ Жах агарнуў.. [Клаву]. «Чаму ніхто не ратуе.. [хворага Паўлоўскага], што гэта за чэрствыя людзі! Я памагла б ім ратаваць яго».Чорны.[Настачка] не хацела паказаць.. [слёз] сваёй чэрствай сястры.Ракітны.// Які сведчыць пра нячуласць, бяздушнасць. Чэрствае слова. Чэрствы позірк. □ І пэўна не скажа патомкам Радзіма, Што з чэрствай душою прыйшоў я на свет.Гілевіч.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
эстэты́чны, ‑ая, ‑ае.
1. Які мае адносіны да эстэтыкі (у 1 знач.). Эстэтычныя катэгорыі. □ Творчасць Багушэвіча з’яўляецца самым аб’ектыўным доказам таго, што ён падзяляў эстэтычную тэорыю рускай рэвалюцыйнай дэмакратыі.Лушчыцкі.М. Гарэцкаму было ўласціва разуменне эстэтычнай прыроды мастацтва, .. апасродкаванай сувязі мастацкай творчасці з сацыяльна-жанамічнай асновай грамадства.Мушынскі.
2. Звязаны з успрыманнем прыгожага ў жыцці і ў мастацтве. Эстэтычны крытэрый. □ Усё гэта звычайныя чалавечыя рысы, але от так жа бывае, што наша ўяўленне само дарысоўвае тое, што патрэбна эстэтычнаму густу.Скрыган.
3. Выкліканы прыгожым у жыцці ці ў мастацтве. Эстэтычная асалода. □ І хоць формы гэтыя не далі пачатку пэўнаму мастацкаму стылю, што пазней склаўся на беларускіх землях, усё ж пазнанне іх узбагаціла наша ўяўленне аб развіцці эстэтычнага пачуцця напярэдадні эпохі, калі на этнічна беларускіх землях узніклі першыя помнікі манументальнага дойлідства.Ліс.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
я́зва, ‑ы, ж.
1. Гнойная або запалёная ранка на скуры ці слізістай абалонцы. Язва страўніка. Язва дванаццаціперснай кішкі. □ Высветлілася, што ў чалавека язва, прычым у такім становішчы, што прыйшлося неадкладна рабіць аперацыю.«Звязда».
2.Уст. Мор, эпідэмія.
3.перан. Пра якія‑н. адмоўныя, шкодныя з’явы ў грамадскім жыцці. З высокім пачуццём чалавека новай, сацыялістычнай маралі паэт выкрывае язвы капіталістычнага горада.Гіст. бел. сав. літ.
4.перан.Разм. Пра злога, шкадлівага, з’едлівага чалавека. Ну і язва ж ты. □ [Варавы:] А як з тою варажбіткай, Праксэдай? [Алена:] Вось толькі яна нам і стаіць упоперак горла косткай. Зазер’е наша на ўвесь раён.., на ўсю вобласць добрымі справамі славіцца, і толькі гэта язва ўсё нам псуе.Краўчанка.
•••
Моравая язва (уст.) — эпідэмія, якая выклікае вялікую смяротнасць.
Сібірская язва — заразная хвароба буйной рагатай жывёлы, авечак, коней, на якую часам хварэюць і людзі.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
stąd
1. адгэтуль, адсюль; з гэтага месца;
to daleko stąd — гэта адсюль далёка;
stąd i dotąd — адсюль датуль; ад гэтага месца да таго;
nie jestem stąd — я не адсюль; я не тутэйшы (не мясцовы);
2. адсюль; па гэтай прычыне;
ni stąd ni zowąd — ні з пушчы, ні з поля
Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)
mur, ~u
м. мур; сцяна;
milczeć jak mur — маўчаць, як скала;
mur pruski буд. пруская муроўка;
przyprzeć kogo do ~u — прыперці каго да сцяны (муру);
stanąć ~em — стаць сцяною;
głową ~u nie przebijesz — ілбом муру не праб’еш;
na mur разм. жалезна;
zrobię to na mur — зраблю гэта напэўна (жалезна)
Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)
ujść
зак.
1. пазбегнуць, унікнуць; уцячы;
to uszło mojej uwagi — на гэта я не звярнуў увагі;
2. прайсці;
uszliśmy kilka kroków — мы прайшлі некалькі крокаў;
3.z czego пакінуць што;
ujdzie! — падыдзе!;
ujść z życiem — вынесці ногі; выйсці цэлым;
ujdzie od biedy — добра будзе і так (пры адсутнасці лепшага)
Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)
інтарэ́см.
1. Interésse n -s, -n;
выяўля́ць інтарэ́с sich interessíert zéigen, Interésse zéigen (дачаго-н. an D);
вы́клікаць інтарэ́с Interésse hervórrufen*;
2.мн.:
інтарэ́сы Interéssen pl, [Belánge pl];
жыццёвыя інтарэ́сы lébenswichtige Interéssen;
агу́льныя інтарэ́сы die geméinsamen Interéssen [Belánge];
агу́льнасць інтарэ́саў Interéssengemeinschaft f -;
гэ́та ў ва́шых інтарэ́сах das liegt in Íhrem Interésse;
3.разм. (карысць, сэнс) Sinn m -(e)s, -e, Interésse n -s, -n; гл.тс. інтэрас
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
пе́радIIпрыназ.
1. vor (Aнапыт. «куды?», Dнапыт. «дзе?»);
ён спыні́ўся пе́рад дзвяры́ма er blieb vor der Tür stehen;
пакладзі́гэ́та пе́рад дзвяры́ма leg(e) es vor die Tür;
2. (дапачаткучаго-н.) vor (D);
пе́рад пача́ткам заня́ткаў vor Begínn des Únterrichts;
пе́рад ядо́й vor dem Éssen;
пе́рад усі́м vor állem;
быць вінава́тым пе́радкім-н.j-m gégenüber schúldig sein;
доўг пе́рад радзі́май die Pflicht der Héimat gégenüber;
адка́зваць пе́рад зако́нам sich vor Gerícht verántworten (müssen)
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
адзі́нIIзайм.
1. (без другіх) alléin;
ён заста́ўся там адзі́н er ist dort alléin geblíeben;
2. (нейкі, якісьці) ein (gewísser);
адзі́н зго́дзен, другі́ не der éine ist éinverstanden, der ándere nicht;
3. (толькі) nur; alléin; kein ánderer; bloß;
адзі́н ён мо́жа гэ́та зрабі́ць nur er [er alléin] kann das máchen;
4. (той жа самы) dersélbe, der gléiche;
адзі́н і той жа ein und dersélbe;
◊
адзі́н на адзі́нúnter vier Áugen;
усе́ за аднаго́, адзі́н за ўсі́хálle für éinen, éiner für álle
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
БЕ́ЛАЯ РУСЬ,
гісторыка-геаграфічная назва некаторых зямель сучасных Беларусі і Расіі ў 13—18 ст. Упершыню зафіксавана ў Дублінскім рукапісе (2-я пал. 13 ст.) без дакладнай лакалізацыі паблізу Прыбалтыкі. У канцы 14 ст. польскі храніст Я.Чарнкоўскі назваў Полацк замкам Белая Русь. Прыкладна ў той жа час аўстр. паэт П.Зухенвірт згадваў Белую Русь (у адным выпадку разам з Ізборскам на Пскоўшчыне) як месца падарожжа сваіх герояў. У 1413 магістр Тэўтонскага ордэна ўжыў назву Белая Русь адносна пскоўска-наўгародскіх зямель як сінонім назвы Вялікая Русь. У 2-й пал. 15 ст. Белая Русь пазначана на картах фра-Маўра (прыкладна на месцы Наўгародскай і Маскоўскай Русі) і М.Кузанскага (з надпісам «Белая Русь або Масковія»). «Князем Белай Русі» тытулаваў сябе вял.кн. маскоўскі Іван III. У 16 ст.зах.-еўрап. і польск. храністы і падарожнікі шырока выкарыстоўвалі назву Белая Русь, але лакалізавалі яе вельмі неакрэслена, у асн. на паўн. або паўн.-ўсх. частцы стараж.-рус.тэр., адасабляючы яе ад Чорнай і Чырвонай Русі, што ў цэлым адпавядае супастаўленню Вялікай і Малой Русі. У мясц. ужытку на Русі гэтая назва, за выключэннем тытулатуры Івана III, у 13—16 ст. дакументальна не зафіксавана. В.М.Тацішчаў у 18 ст. сцвярджаў, што ў некаторых летапісах пад Белай Руссю ўжо з 12 ст. разумелася Растова-Суздальская зямля, але гэта нічым не пацвярджаецца. З пач. 17 ст. назва Белая Русь усё больш трывала звязваецца з верхнім Падняпроўем і Падзвіннем, якія раней наз. ў ВКЛ проста Руссю. У скарзе правасл. шляхты ВКЛ на Варшаўскім сейме 1623 пад Белай Руссю разумеўся раён Полацка—Віцебска—Магілёва. На Полаччыне яна змешчана і на карце Г.Баплана (1651). Гэтая традыцыя ў 18 ст. стала агульнапрынятай і была ўспрынята рас. урадам, які лічыў «беларускімі» Магілёўскую і Віцебскую губ. На працягу 19 ст. назва Белая Русь пашырылася на ўсю этнічную тэр. беларусаў і дала пачатак сучаснай назве Беларусь. Паходжанне назвы Белая Русь трактуецца па-рознаму, ні адно з тлумачэнняў не стала агульнапрызнаным. Паводле розных меркаванняў, тэрмін паходзіў ад мноства снегу на Беларусі, ад белай вопраткі насельніцтва, колеру валасоў, меў значэнні «вялікая», «старажытная», «заходняя» або «свабодная» Русь (незалежная ад манголаў і літоўскіх феадалаў).
Літ.:
Імя тваё Белая Русь / Склад. Г.Сагановіч. Мн., 1991;
Рогалев А.Ф. Белая Русь и белорусы: (В поисках истоков). Гомель, 1994;
Насевіч В., Спірыдонаў М. «Русь» у складзе Вялікага княства Літоўскага ў XVI ст. // З глыбі вякоў. Наш край. Мн., 1996. Вып. 1.