спра́ўны, ‑ая, ‑ае.

1. Які не мае пашкоджанняў, прыгодны для выкарыстання. [Перагуд:] Праверыць гранаты, каб былі спраўныя. Крапіва. Машын тут некалькі, усе грузавыя, з магутнымі маторамі і не зусім спраўнымі глушыцелямі. Кулакоўскі. Нэля падняла ўгору сцяжок, даючы знаць машыністу, што пуць спраўны. Васілёнак.

2. Які знаходзіцца ў добрым стане; добры. — І як яму ўдаецца трымаць такую спраўную гаспадарку? — не пакідала.. [Петруся] думка. Якімовіч. [Траншэя] была глыбокая, спраўная, зробленая з нямецкай акуратнасцю. Марціновіч. / Пра скаціну. Хто мае такога спраўнага каня і выязную жарабку ў дадатак, як.. [Бабейка]? Хадкевіч. // Заможны. Гаспадаром станавіўся [Васіль], не абы-якім, спраўным; зямлі пабольшала, пабольшала ў гумне і ў клеці. Мележ.

3. Старанны, добрасумленны. Спраўны вучань. □ Баранавых аказаўся вельмі рупным і спраўным работнікам. Хведаровіч.

4. Удалы, прыгожы, здаровы (пра чалавека). Нядаўна быў завітаў [Міша] ў госці, дык такі кавалер вырас, такім спраўным стаў — паглядзець ды падзівіцца толькі. Кірэйчык. [Алаіза:] — Думаю, што ў такіх спраўных дзяўчат, як вы, кавалераў хапае. Арабей. Я паварочваюся да свайго суседа, спраўнага ружовага дзядка: ён з усяе сілы ўпяўся, каб стрымаць людзей, што наваліліся яму на плечы. Палтаран. Спраўны ён, Мацей, хлопец, павінен я сказаць. Ды і не толькі ён — у Якуба ўсе дзеці галавастыя. Савіцкі. // Які характэрны для такіх людзей. [Петрык] хуценька садзіцца за тэлеграфны апарат і пачынае перабіраць у спраўных руках стужку. Шынклер. [Жанчына:] — Але такую справу адкладваць няможна! — І яна спакойна, спраўным крокам зноў пайшла да салдата. Мікуліч. // Спрытны, абаротлівы, энергічны. Дзед Банэдык аказаўся вельмі спраўным хаўруснікам. Чарнышэвіч.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

твой, твайго́, м.; твая́, тваёй, ж.; тваё, твайго́, н.; мн. твае́, тваі́х; займ. прыналежны да ты.

1. Які мае адносіны да цябе, належыць табе. Твая хата. Тваё паліто. Твая думка. □ Масква, Масква, каторы раз Іду я плошчамі тваімі! Танк. [Максім да Данілы:] — Я на тваім месцы наняў бы машыну, насыпаў бы ў кузаў яблык і гайда іх на Урал. Капыловіч. Аднаму ўсё ж сумнавата, браце, у твае гады. Машара. // Такі, як у цябе, падобны на твой. Твае [маці] ў мяне бровы, твой лоб і нос. Твой неспакой. І, пэўна, твой лёс. Вярцінскі. // Зроблены, ажыццёўлены і пад. табою. Тваё пісьмо. Твае распараджэнні. // Звязаны з табою, знаёмы табе. Ну дзе ж твой абяцаны тэхнік? // у знач. наз. тваё, твайго́, н. Разм. Тое, што належыць або ўласціва табе. Твайго мне не трэба.

2. Які належыць табе па сваяцкіх, сяброўскіх і пад. адносінах. Твой бацька. Твая маці. Тваё дзіця. Твае сябры. // у знач. наз. твае́, тваі́х. Разм. Родныя, блізкія. Прывітанне тваім. Твае дома? // у знач. наз. тво́й, твайго́, м.; твая́, тваёй, ж. Разм. Муж, каханы або жонка, каханая. — Думаеш, толькі твая такая? — зазначыў Барыс Сівец. — Усе яны .. на адзін капыл. Васілёнак.

•••

Каб і духу твайго не было дзе гл. быць.

Каб нагі тваёй не было дзе гл. быць.

Нагі тваёй не будзе дзе гл. быць.

Не твая бяда гл. бяда.

Няхай на тваім будзе — няхай будзе так, як ты хочаш.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

упра́віцца, упраўлюся, управішся, управіцца; зак.

1. з чым і без дап. Паспець скончыць, завяршыць што‑н. у тэрмін; ухадзіцца з чым‑н. Пакуль змеркне, кожны з нас стараўся ўправіцца з работаю. Чорны. Кароўнік дзед Жораў управіўся скончыць якраз у пару. Паслядовіч. [Андрэй:] — Снапы ў гумне, тата. — У гумне? — У гумне. Управіліся да дажджу. Чарнышэвіч. // Даць рады чаму‑н., справіцца з чым‑н. Станіслаў упарціўся: было сорамна — які ён жаніх. Але і выйсця не знаходзіў. Аднаму з гаспадаркай не ўправіцца. Асіпенка. Цётка Гануля .. абяцала схадзіць [да Мікодыма], як толькі ўправіцца з хатнімі клопатамі. Марціновіч. [Рыбак] не стукаў, дзверы былі не запёртыя, управіцца з імі яму, колішняму вясковаму жыхару, было звыкла, .. і дзверы, трошкі рыпнуўшы, расчыніліся. Быкаў.

2. Паспець за які‑н. тэрмін схадзіць або з’ездзіць куды‑н. і вярнуцца назад. [Косця:] — Можа выбраць вольны час ды пад’ехаць самому — Маладзечна не так далёка, за дзень управіўся б. Адамчык.

3. Змагчы, паспець зрабіць што‑н. Мартын не ўправіўся адказаць: з боку лесу пачулася глухое тухканне ног па мяккай зямлі. Колас. — Фш-шы-ых-х! — прашыкаў звер. Стары ледзьве ўправіўся адскочыць убок. Масарэнка.

4. Адолець, стрымаць каго‑, што‑н., падпарадкаваць сваёй волі. — Адно толькі незразумела, — дадаў.. [студэнт]. — Як.. [рысь] злавіла яго? Алень малады і дужы, як гэта яна ўправілася. В. Вольскі. [Аляксандр:] — Цара скінулі — не пабаяліся, Керэнскаму па загрыўку далі, і з гэтымі ўправімся. Грахоўскі. Гнядок стрыгануў вушамі, збочыў з дарогі і панёсся проста па раллі. Бацька ледзь-ледзь управіўся з канём. Васілёнак.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

штуршо́к, ‑шка, м.

1. Кароткі, рэзкі дотык ці ўдар рухам ад сябе. Старшыня рэдкалегіі насценгазеты атрымаў ад суседа лёгкі штуршок у бок. Бядуля. Васіль моцным штуршком адапхнуў ад сябе Антося і прыўзняўся на левы локаць. Кулакоўскі. // звычайна мн. (штуршкі́, ‑оў). Біццё сэрца, пульсацыя крыві. Кроў штуршкамі біла ў скроні, туманіла свядомасць. Карпаў. — Заўтра ўстану і прыбягу сюды, — вырашыў Алежка і адразу адчуў, як гарачымі штуршкамі забілася сэрца, як забегалі па спіне халодныя дрыжыкі: весела і страшна стала яму. Вышынскі. // Рэзкае хістанне ў выніку ўдару, рыўка і пад. Падземныя штуршкі. □ Глухія штуршкі раз-пораз устрасаюць карабель. «Звязда». Ад рэзкага штуршка паляцяць з лавак пасажыры і чамаданы, не ўтрымаецца і жонка з дзіцем... Не, нельга спыняць састава! Васілёнак.

2. Рэзкі рух, якім адпіхваюцца ад чаго‑н. Штуршок ад трампліна. Штуршок ад берага. // Рэзкі рух уперад або ўгору; рывок. Андрэйка робіць моцны штуршок наперад, размахвае рукамі і то правым, то левым плячом сячэ цемру, і яна, як вада, расступаецца. Кавалёў.

3. Спец. Асобнае практыкаванне ў штурханні спартыўнага снарада. Па класічнаму трохбор’ю.. [Хальфін] набраў 305 кілаграмаў і ўстанавіў 2 рэкорды Беларусі — у рыўку дзвюма рукамі — 94,5 кілаграма і ў штуршку — 122,5 кілаграма. «Маладосць».

4. перан. Знешняе або ўнутранае пабуджэнне, што паскарае ці ўзмацняе якое‑н. дзеянне, служыць стымулам для развіцця чаго‑н. — А голад у дзевяностых гадах — .. быў штуршком да рэвалюцыйнага руху? — акрылілася Ліба. Гартны. Уздым патрыятычнай свядомасці беларускага народа.. даў моцны штуршок развіццю.. літаратуры. Барысенка.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК ТРА́НСПАРТУ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафесійным работнікам чыг., паветр., воднага, аўтамаб., трубаправоднага і інш. відаў транспарту, якія працуюць у галіне транспарту 15 і больш гадоў, за заслугі ў павышэнні эфектыўнасці вытворчасці і паляпшэнні выкарыстання трансп. сродкаў, зніжэнні сабекошту перавозак, павышэнні якасці трансп. паслуг, эканоміі матэрыяльных і паліўных рэсурсаў, забеспячэнні бяспекі руху, аховы навакольнага асяроддзя. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 29.10.1971 існавала званне засл. работнік транспарту Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя работнікі транспарту Рэспублікі Беларусь

1971. А.​В.​Анфімаў, А.​М.​Арлоў, А.​С.​Арлоўскі, М.​М.​Белабровік, С.​М.​Бліннікаў, М.​Ф.​Букаў, У.​І.​Верамейчук, К.​С.​Жук, Г.​Г.​Іваноў, У.​Р.​Івановіч, К.​С.​Каваль, Ф.​Ф.​Каляка, М.​К.​Караулаў, А.​В.​Касай, В.​С.​Качарскі, А.​В.​Куценка, М.​Н.​Леўчык, А.​В.​Лук’янаў, Ф.​А.​Мацюшын, Я.​Ц.​Наталевіч, А.​С.​Пазняк. У.​С.​Палякоў, І.​Я.​Рабаконь, А.​П.​Трафімаў, М.​Ф.​Трафімаў, С.​В.​Тачылін, К.​А.​Філонаў, М.​І.​Хартава, С.​А.​Цітоў, А.​Ф.​Цюрыкава, І.​М.​Шавейка, М.​А.​Шалякін, Ф.​М.​Шарай, М.​В.​Швейкус, М.​А.​Якуш, К.​М.​Янкоўскі.

1972. І.​А.​Дударчык, Ф.​П.​Клачок, І.​А.​Махвіц.

1973. В.​В.​Анановіч, В.​М.​Залеская, Р.​А.​Карначоў, В.​П.​Філатаў.

1975. М.​З.​Акаліта, У.​А.​Арэхаў, М.​І.​Асмалоўскі, Д.​Ф.​Байдах, Дз.​С.​Баранаў, А.​С.​Бачыла, Б.​С.​Белашкурка, В.​В.​Бондараў, Р.​А.​Буракоў, А.​Р.​Бут-Гусаім, Р.​А.​Вальчук, А.​К.​Варабей, М.​І.​Васілёнак, Я.​М.​Венядзіктаў, М.​Р.​Верамееў, У.​Ф.​Галісевіч, К.​М.​Гараўцоў, І.​М.​Гуркоў, І.​Н.​Даўжэнка, М.​М.​Жук, А.​М.​Зінкевіч, А.​К.​Зызнік, В.​Я.​Ільюшонак, У.​С.​Казлоў, В.​У.​Калядзін, П.​Я.​Канапацкі, М.​І.​Краснабаеў, М.​М.​Кучынскі, В.​М.​Лічман, С.​І.​Луцэвіч, М.​П.​Лявоненка, М.​Н.​Мазалеўскі, М.​С.​Мяленцьеў, М.​М.​Пархоменка, Дз.​М.​Рудзін, М.​С.​Рэзнікаў, Г.​М.​Сарокін, А.​Ц.​Собалеў, І.​С.​Цімашэнка, А.​А.​Шпакаў, І.​М.​Шуваеў, П.​Ф.​Юрчанка, Я.​П.​Юшкевіч.

1976. І.​І.​Анкуда, П.​М.​Архіпаў, С.​Ц.​Архіпаў, І.​А.​Беластоцкі, Я.​Г.​Белякоў, П.​М.​Блізнюк, М.​С.​Ганецкі, І.​В.​Гаражанцаў, М.​А.​Гарбаценка. У.​І.​Гаўрылюк, Д.​Р.​Глушаненка, В.​І.​Грэсь, М.​Р.​Дзмітрыенка, Л.​С.​Дзямешка, Я.​Ф.​Зайцаў, В.​К.​Ількевіч, Н.​І.​Кавальчук, А.​Р.​Косікаў, У.​С.​Крамянецкі, А.​А.​Кузняцоў, Л.​П.​Кузняцоў, Я.​П.​Макарэвіч, С.​Е.​Мардачоў, А.​А.​Маруцік, М.​В.​Машчук, С.​П.​Медзін, І.​М.​Мельнікаў, Л.​П.​Пазнякоў, І.​В.​Патапаў, Я.​Ф.​Паўлоўскі, А.​М.​Півавараў, А.​І.​Пустаход, А.​Д.​Пятроўскі, І.​А.​Рыбакоў, С.​Я.​Сачкоўскі, І.​І.​Сегенчук, А.​Т.​Сідараў, І.​І.​Сляпец, Р.​І.​Такуноў, А.​А.​Тарасевіч, К.​І.​Ткачэнка, В.​А.​Туркоў, Ц.​У.​Хахлоў, С.​Д.​Шабуневіч, І.​В.​Шыпіца, І.​П.​Яромін, Я.​Ф.​Яўсеенка.

1997. Ю.​П.​Марозава, К.​Р.​Крывашчокі, Р.​У.​Пятроўскі, Ф.​П.​Шабалін.

1978. Ю.​Л.​Афанасьеў, С.​Е.​Бераснёў, С.​В.​Валіцкі, В.​І.​Вільчынскі, В.​К.​Ельскі, П.​Е.​Каранчук, М.​П.​Кулік, А.​Ф.​Кушнер, І.​А.​Маркоўскі, В.​Г.​Мешчарук, М.​В.​Наканечны, М.​Н.​Платонаў, С.​Я.​Плотнікаў, А.​Н.​Рудзеня, Ю.​А.​Савельеў, С.​В.​Сіманенка, П.​Д.​Смялянскі, В.​М.​Сямёнаў, А.​У.​Храноўскі.

1979. Г.​І.​Аўсянкін, В.​Я.​Баранаў, М.​Л.​Барздоў, Л.​М.​Белянкоў, М.​І.​Вайцюк, С.​В.​Ждановіч, І.​С.​Жывуцкі, А.​А.​Жылко, А.​М.​Каляга, І.​М.​Кахценка, Б.​Я.​Класоўскі, Н.​Г.​Козел, І.​Л.​Мароз, В.​С.​Мікалуцкі, Г.​І.​Новікаў, Р.​С.​Падгайскі, Ф.​А.​Пятроў, І.​І.​Радчанка, Ф.​І.​Сабалеўскі, Т.​Т.​Сіпаты, В.​М.​Фёдараў, М.​І.​Чэрнак, Т.​П.​Шадура.

1980. М.​І.​Аксёнчык, І.​А.​Артамонаў, І.​І.​Астапенка, А.​А.​Бохан, М.​П.​Брэнч, В.​І.​Бусел, М.​Я.​Гардзейчык, А.​А.​Грамовіч, А.​Л.​Дружылоўскі, Дз.​Р.​Зубовіч, П.​П.​Зялінскі, Р.​П.​Кандрацюк, Б.​А.​Квіткоўскі, А.​К.​Кішчынскі, А.​П.​Кот, М.​А.​Кузьміцкі, Э.​С.​Лапцэвіч, А.​С.​Лях, А.​С.​Ляшчынскі, М.​А.​Маліноўскі, М.​Ф.​Махначоў, М.​А.​Мініч, В.​І.​Місан, М.​П.​Молчан, В.​У.​Нарэйка, Р.​А.​Праскоў, І.​М.​Сапранкоў, А.​І.​Скармаховіч, А.​В.​Сцепічаў, М.​А.​Цыёлта, Л.​Р.​Шакуй, Я.​М.​Штэфан.

1981. М.​Р.​Барысаў, А.​І.​Заікін, П.​Ф.​Кавалеўскі, Р.​Р.​Казека, С.​І.​Камар, М.​Г.​Кучмін, В.​П.​Максімчук, Ю.​І.​Марынкевіч, А.​П.​Пархоменка, В.​С.​Пянькоўскі, А.​В.​Ступінскі.

1982. В.​С.​Багдановіч, Т.​К.​Вяленчыц, А.​І.​Жданаў, А.​М.​Крэль, Дз.​С.​Сверкуноў.

1983. А.​Ф.​Акімаў, М.​П.​Аўраменка, А.​А.​Дрозд, У.​А.​Казючыц, В.​М.​Сердзюкоў, М.​А.​Сямкоў, А.​І.​Харашылаў.

1984. М.​С.​Каліта, П.​В.​Мітасаў, К.​А.​Хвайніцкі, І.​С.​Шчарбакоў.

1985. М.​І.​Мінін, С.​А.​Плаксін, У.​Т.​Рабчанка, М.​І.​Шашкоў.

1986. Л.​Л.​Бачыла, А.​В.​Бульба, У.​І.​Гапееў, В.​П.​Дзмітрыеў, В.​А.​Драздоў, У.​К.​Емяльянчык, І.​П.​Еўтуховіч, М.​С.​Заблоцкі, Г.​А.​Коктыш, М.​А.​Лобаў, М.​М.​Марчук, У.​І.​Піліпенка, В.​А.​Турчанка, М.​Н.​Юшкевіч.

1987. К.​М.​Калеснік, В.​В.​Клачко, В.​Д.​Максімішын, Г.​С.​Мархутаў, У.​І.​Мацюнін, У.​І.​Шыдлоўскі.

1988. У.​К.​Аўдашкаў, В.​А.​Бяневіч, А.​Б.​Дабжынецкі, А.​А.​Дземічаў, Э.​А.​Каспяровіч, С.​Г.​Сталярчук.

1989. Г.​Л.​Альтшуль, Я.​В.​Башын, У.​М.​Вырабка, І.​С.​Гаргун, Я.​Р.​Грышукевіч, П.​П.​Кліменка, Л.​М.​Перхуноў, М.​І.​Салавей, С.​І.​Цярэшка, В.​С.​Штайда.

1990. М.​Т.​Грыбоўскі, Л.​Ц.​Драчынская, І.​І.​Коўш.

1991. Г.​С.​Барашка, М.​А.​Грынюк, Г.​Г.​Драбышэўскі, У.​У.​Малаш, Б.​У.​Мурашкевіч, Г.​П.​Панкратаў, А.​І.​Сарока.

1992. Л.​І.​Бовін, Ю.​М.​Папоў, Ф.​С.​Ратковіч, А.​М.​Сяргееў.

1994. В.​П.​Апарын, У.​С.​Грыб, З.​І.​Лучко.

1996. В.​І.​Бураў, Я.​І.​Валадзько, М.​Х.​Крылоў, Г.​І.​Невяроўскі, У.​К.​Нікановіч, С.​Р.​Шылаў.

1997. Л.​Д.​Юркевіч.

т. 6, с. 567

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

до́бра,

1. Прысл. да добры (у 4, 7 і 9 знач.); проціл. дрэнна. Значыць, скончылі добра ўборку, Плённай працы сабралі дары. Броўка. Сталі .. [муж з жонкай] жыць добра і шчасліва. Якімовіч.

2. прысл. Ладна-такі, парадкам; зусім. Ужо добра сцямнела на дварэ, калі людзі пачалі разыходзіцца. Чарнышэвіч. Сонца ўжо ўзнялося вышэй за гарадскія дахі і добра грэла. Самуйлёнак. / з часціцай «такі». Уночы зямля добра-такі падшэрхла, і машыны не сыходзілі з поля. Пальчэўскі. Стары ўжо ён, наш бацька, добра-такі стары. Шэсць дзесяткаў з ладным гакам мае. Васілёнак.

3. безас. у знач. вык. Пра спрыяльную абстаноўку, прыемнае акружэнне. Добра ў лузе ў час палудны! Лёгка там дыхнуць. Колас. У гасцях добра, а дома лепш. Прыказка. // каму. Пра адчуванне прыемнасці, унутранага задавальнення ад чаго‑н. І добра нам — маўчаць і пазіраць На родны край вачамі маладымі! Панчанка.

4. безас. у знач. вык., са злучн. «што», «калі». Шчасце, якраз дарэчы. Добра, што не згубіў [Шура] складанчык — ёсць чым заняць рукі. Навуменка. Калі дарогу перабег воўк — добра. Чарнышэвіч.

5. у знач. сцвярджальнай часціцы. Абазначае: ладна, згодзен, хай будзе так. — Давай правядзі мяне да перавозу. — Добра, якраз я сам меўся тудэю ісці. Гартны. — Добра, цётка Куліна, буду заходзіць. Паўлаў.

6. у знач. часціцы (звычайна ў спалуч. з часціцай «ж»). Ужываецца ў значэнні пагрозы, папярэджання: глядзі, пачакай. Добра ж! Я табе прыпомню!

7. у знач. наз. до́бра, нескл., н. Адзнака, якой ацэньваюць параўнальна высокі ўзровень ведаў. Атрымаць добра на экзамене.

•••

Добра кажаш гл. казаць ​1.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

загарэ́цца, ‑руся, ‑рышся, ‑рыцца; зак.

1. Заняцца агнём, пачаць гарэць. Ад іскры паравоза загарэўся лес. Шчарбатаў. Там, куды ўдарыла маланка, нешта загарэлася. Васілёнак. Загарэлася сяло ў часе бою. Чорны.

2. Пачаць свяціцца, выпраменьваючы або адбіваючы святло. Загарэліся плафоны-шарч пад столлю прасторнай залы. Шамякін. Але вось у акне побач з ганкам раптам загарэлася святло. Краўчанка. // Пачаць блішчаць, ззяць. Недзе блізка загарэлася зорка і.. рассыпаліся над лесам. Пташнікаў. Сонца асвятліла верхавіны стромкіх елак, і на іх тысячамі вясёлак загарэліся дажджынкі. Грахоўскі. // перан.; чым, ад чаго і без дап. Ажывіцца, азарыцца (пра вочы, погляд). Вочы ў Дзяміда Сыча загарэліся ад цікаўнасці. Паслядовіч. Паглядзеў цар палатно белае, карункі тонкія, ручнікі вышываныя: загарэліся ў яго вочы хцівыя. Асіпенка.

3. перан. Пакрыцца румянцам, зачырванецца. Таня, зірнуўшы на Апеньку, адчулі, як загарэліся ў яе шчокі, а па целе пайшлі нейкая млявасць. Навуменка. Алена загарлася. Невялікі твар яе, усыпаны каля малых, шэра-сініх вачэй і на тонкім носе дробнымі крапінкамі вяснушак, густа пачырванеў. Мележ.

4. перан. Моцна чым‑н. захапіцца. Загарэцца ідэяй. □ Няхай Ганна раскажа .. [жанчынам], як яна росціць лён, і не можа быць, каб яны не загарэліся гэтай справай. Сабаленка. — Давай лепш надзімаць лодку, — прапанаваў Сашка. — Давай! — загарэўся Вадзім. Гамолка. // Напоўніцца якім‑н. пачуццём. Я з тваёю маткай пагавару! Як гэта яна цябе пускае! — зноў загарэлася Любіна маці. Арабей.

5. перан. Узнікнуць, пачацца з вялікай сілай; узгарэцца. Загарэлася спрэчка. □ Страшэнная нянавісць загарэлася ў .. [Юркавыж] сэрцы. Чарнышэвіч. / у безас. ужыв. Загарэлася яму ісці ў грыбы.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

гусці́, гуду, гудзеш, гудзе; гудзём, гудзяце, гудуць; пр. гуў, гула, ‑ло; заг. гудзі; незак.

1. Утвараць роўны, густы, працяжны гук, гул. Усю ноч гула за вёскай малатарня. Брыль. Маторы гулі роўна, манатонна, штурмуючы тоўшчу воблакаў. Новікаў. // Завываць (пра вецер, мяцеліцу, завіруху і пад.). Не змаўкаючы, гула завіруха. Мележ. Часам вецер наганяў хмары, і тады гула мяцеліца. Арабей. // Звінець крыламі (пра пчалу, чмяля і пад.). Гудуць, бзыкаюць, перавальваючыся з гронкі на гронку грэчкавага цвету, пчолы. Ермаловіч. // безас. Пра адчуванне шуму, гулу. Галава хілілася да стала, нібы налітая свінцом. У вушах цяжка гуло. Лынькоў. // Поўніцца мноствам галасоў. Школа, паўнютка набітая людзьмі, гула, як пчольнік. Сабаленка. А клуб аж гудзе, — у ім столькі людзей, Спраўляе свой слаўны Ігнат юбілей. Хведаровіч. // Манатонна гаварыць, расказваць. [Салдат] гуў сабе пад нос павольна, з одумам, слова за словам. Чорны. // Крыкам, галасамі выказваць не задавальненне (пра ўсіх, многіх). Мікуцічане гудуць. Выплываюць розныя крыўды, непаразуменні, успамінаюцца старыя прарэхі сялянскага жыцця, аб грэблі перастаюць зусім гаварыць. Колас. // перан. Пашырацца, распаўсюджвацца. Вялікая, радасная вестка гула, перакатвалася. М. Ткачоў. // перан. Бурна працякаць, інтэнсіўна праяўляцца. Работа ў калгасе кіпіць і гудзе. // перан. Хутка, спорна расці. Гудзе, буяе ў садзе квецень У звонкім ззянні кропель-рос. Кляўко.

2. Утвараць працяжны, рэзкі гук (пра сігнал, гудок). Гудзе завадскі гудок. □ Гулі паравозы, вішчалі тармазы, ляпалі прылады аўтасчэпкі. Васілёнак.

3. Разм. Бесперапынна ныць, ламаць (пра болі ў касцях, у целе). Рука ў лубках гудзе надаедлівым болем. Брыль. Скроні гулі і балелі. Лупсякоў.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

вы́рвацца, ‑рвуся, ‑рвешся, ‑рвецца; зак.

1. Вызваліцца ад таго, што ўтрымлівае. — Во дзівак! — Віцька ўхапіўся за маю руку, трымаў моцна, мабыць, баяўся, што я вырвуся і ўцяку. Асіпенка. // (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аказацца непрымацаваным. У Валі зноў гузік у сукенцы вырваўся. Васілевіч.

2. Вызваліцца, пазбавіцца ад якога‑н. уціску, прыгнёту, абмежавання, уплыву. Не было на чым вельмі разгарнуцца, але рада была Аўдоля, што хоць з гэтага пекла вырвалася: «Сама сабе гаспадыня, што захачу, зраблю». Крапіва. Андрэй з начальнікам штаба і камандзірамі атрадаў павольна ішоў між стромкіх, светлабокіх соснаў і аглядваў тых, каму ўдалося вырвацца з блакады. Кулакоўскі. // Пакінуць што‑н., выйсці адкуль‑н. Вырвацца з дому. □ Памерці, вядома, .. [Цярэміна] не хацеў, заўжды прагнуў жыць, тройчы спрабаваў вырвацца на волю. Быкаў.

3. Апынуцца, аказацца далёка наперадзе. Калі не зловяць нас [салдат] сёння, то за ноч мы вырвемся далёка. С. Александровіч. // Апярэдзіць каго‑н. у спаборніцтве. Валілі лес, тралявалі на конях. Не лепш і не горш за іншых. Ілля ж адразу вырваўся наперад. Мяжэвіч.

4. Імгненна з’явіцца, выйсці на паверхню, з сілай прарвацца. Выбух. У цемру вырваўся сноп яркага святла. Шамякін. З брандспойта вырваўся моцны струмень вады. Васілёнак. // Паказацца нечакана адкуль‑н. З-за крайняй хаты раптам вырвалася парка коней. Асіпенка. // Міжвольна вылецець (пра словы, гукі і пад.). Сцёпку самому падабаліся гэтыя словы, і самае важнае тут тое, што вырваліся яны самі сабою, не надумана. Колас. — Ты [Малашкін] не поп, каб я табе спавядаўся, — вырвалася ўрэшце ў Чухноўскага. Пестрак.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)

налёт, ‑у, М ‑лёце, м.

1. Раптоўны ваенны ўзброены напад на каго‑, што‑н. Атрады зрабілі налёт на станцыю, разграмілі нямецкі гарнізон і ачысцілі вялікі ўчастак чыгункі ад варты. Шамякін. Налёт нашых самалётаў па станцыю ў горадзе быў вельмі ўдалым. Шахавец. // Нечаканы, масіраваны абстрэл. Артылерыйскі налёт. Агнявы налёт.

2. Напад з мэтай грабяжу, вобыску і пад. Налёт на кватэру. Налёт на банк. □ [Банда] рабіла налёты на мястэчкі і сёлы, радавала ўсё, што ў каго можна было. Сабаленка. Раптам на базар камендант зрабіў налёт. Гурскі. // Разм. Набег на чужы сад, агарод. Вясковыя хлапчукі, сярод якіх быў і герой апавядання Мікітка, зрабілі налёт на суседскі сад. Шкраба.

3. Тонкі слой якога‑н. рэчыва, што асела ці з’явілася на паверхні чаго‑н. Налёт сажы. Налёт іржы. □ [Лілія Віктараўна] здзьмухнула з крэсла налёт пудры і запрасіла Рамана сесці. Васілёнак. На чорны гарнітур Макушэнкі і на боты Лескаўца лёг светла-шэры налёт. Шамякін.

4. перан. Слаба выражаная адзнака, рыса; слабае адбіццё ўнутранага стану, пачуцця. Налёт сентыментальнасці. □ Рыгора ўразілі вочы. Не тое каб вялікія, а нейкія нерухомаспакойныя, з налётам незразумелай тугі і смутку. Б. Стральцоў.

5. Колькасць налятанага часу або налятавай адлегласці. Дзвесце гадзін налёту на самалёце. □ [Кудлач:] — У складаных умовах [лётчыкі] ляталі многа. Агульны налёт таксама не дрэнны... Алешка.

6. Гнойнае ўтварэнне на якім‑н. органе або ране. Налёты на дыхальным горле.

•••

З налёту — а) з разгону, не спыняючы руху, на поўным хаду. Клюе верхаводка з налёту. Матрунёнак; б) хутка, адразу, не задумваючыся. Амаль усё, за што ні браўся хлопец, давалася яму лёгка, проста з налёту. Кулакоўскі.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)