Verbum

САЛАДКО́Ў (Аляксандр Пятровіч) (н. 5.10.1960, г. Віцебск),

бел вучоны ў галіне фізіялогіі. Д-р мед. н. (1998). Скончыў Віцебскі мед. ін-т (1984), працуе ў ім (з 1999 заг. лабараторыі). Навук. працы па фізіялогіі і паталогіі мясц. механізмаў рэгуляцыі сасудзістага тонусу, прафілактыцы стрэсарных змен нармальных і пашкоджаных сасудаў і сэрца.

Тв.:

К механизму влияния малых доз тиреоидных гормонов на стрессорные изменения тонуса сосудов крыс (разам з А.​П.​Бажко) // Физиол. журн. 1995. Т. 81, № 12;

К механизму стрессорного угнетения сократительной функции и реактивности гладкой мышцы аорты (з ім жа) // Там жа. 1996. Т. 82, № 7.

т. 14, с. 97

САЛАЎЁЎ (Мікалай Якаўлевіч) (1845, г. Разань, Расія —9.12.1898),

рускі драматург. Вучыўся ў Маскоўскім ун-це (1865—69). Першая п’еса — «Куды падзецца» (1866). У гісторыю рус. т-ра ўвайшоў як аўтар п’ес, напісаных разам з А.​Астроўскім: «Шчаслівы дзень» (1877), «Жаніцьба Бялугіна» (1878), «Дзікунка» (1880), «Свеціць, ды не грэе» (1881). Самастойна стварыў п’есы «На парозе да справы» (1879), «Мядовы месяц» (1881), «Ліквідацыя» (1883), «Выпадак выратаваў!» (1884) і інш. С. — майстар моўных характарыстык персанажаў, пабудовы канфлікту.

Тв.:

У кн.: Островский А.Н. Полн. собр. соч М., 1977. Т. 8.

Літ.:

Русская драма эпохи А.​Н.​Островского. М., 1984.

т. 14, с. 103

САЛДА́ТКІН (Міхаіл Цімафеевіч) (10.11.1919, в. Сасноўка Ульянаўскай вобл., Расія — 17.12.1987),

бел. вучоны ў галіне цеплазабеспячэння і вентыляцыі. Д-р тэхн. н., праф. (1973). Засл. будаўнік Беларусі (1980). Скончыў Горкаўскі інж.-буд. ін-т (1948). З 1953 у БПІ (з 1960 прарэктар, з 1972 заг. кафедры). Навук. працы па тэрмаапрацоўцы бетону, панэлей, па даследаванні фільтрацыі паветра і цеплафіз. параметраў буд. матэрыялаў.

Тв.:

Разлік фільтрацыі паветра праз керамзітабетонныя матэрыялы (разам з В.​Д.​Акельевым) // Весці АН БССР. Сер. фіз.-энергет. навук. 1968. № 3;

Анализ существующих путей выбора режимов тепловой обработки бетонных изделий // Отопление, вентиляция и строительная теплофизика. 1973. Вып. 2.

т. 14, с. 106

САМАДЗЯРЖА́ЎЕ,

манархічная форма праўлення ў Расіі, пры якой цару (з 1721 імператару) належалі вярх. правы ў заканадаўстве, кіраванні краінай, камандаванні арміяй і флотам. З сярэдзіны 16 ст. ў Расіі складвалася саслоўна-прадстаўнічая манархія: цар правіў разам з Баярскай думай, для вырашэння найважнейшых пытанняў склікаліся Земскія саборы. З канца 17 ст. адбываўся пераход да абсалютнай манархіі (гл. Абсалютызм), якая зацвердзілася ў час праўлення Пятра I [1682—1725, аднаасобна правіў з 1696], Пазіцыі С. аслаблены рэвалюцыяй 1905—07, у ходзе якой была створана заканад. Дзяржаўная дума. У ходзе Лютаўскай рэвалюцыі 1917, пасля адрачэння ад прастола Мікалая II і яго брата Міхаіла Аляксандравіча, С. спыніла існаванне.

т. 14, с. 128

СА́ННІКАЎ (Алег Канстанцінавіч) (14.9.1928, г. Гомель — 27.8.1983),

бел. літаратуразнавец і тэатразнавец. Сын К.​М.​Саннікава. Канд. філал. н. (1961). Скончыў БДУ (1952). З 1957 у Ін-це мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі, з 1971 гал. рэдактар рэпертуарна-рэдакцыйнай калегіі Мін-ва культуры Беларусі, з 1975 заг. кафедры тэорыі і гісторыі культуры Мінскага ін-та культуры. Даследчык бел. драматургіі і тэатра.

Тв.:

Сатырычныя характары беларускіх камедый. Мн., 1961;

Беларускі народны тэатр батлейка. Мн., 1962 (разам з Г.​І.​Барышавым);

Беларускі народны тэатр «батлейка» і яго ўзаемасувязі з рускім «вяртэпам» і польскай «шопкай». Мн., 1963 (з ім жа).

т. 14, с. 157

СА́ЎЧАНКА (Аляксандр Мікалаевіч) (н. 6.8.1949, г. Гродна),

бел. вучоны ў галіне кардыяхірургіі. Д-р мед. н. (1982), праф. (1986). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1972). У 1979—93 у Бел. НДІ кардыялогіі (заг. лабараторыі, з 1981 заг. аддзела, з 1988 нам. дырэктара). Навук. працы па пытаннях сардэчна-сасудзістай хірургіі, ішэмічнай хваробы сэрца, хірург. лячэнні набытых заган сэрца, устаноўцы штучных кардыястымулятараў. З 1993 жыве за мяжой.

Тв.:

Заболевания артерий и вен конечностей (разам з І.​М.​Грышыным) // Справочник хирурга. Мн., 1980;

Клиническая ангиология и ангиохирургия. Ч. 1—2. Мн., 1980—81 (з ім жа).

т. 14, с. 198

САЦУНКЕ́ВІЧ (Ігар Сяргеевіч) (н. 3.12.1935, Мінск),

бел. фізік-тэарэтык, адзін з пачынальнікаў даследаванняў па фізіцы нейтрына на Беларусі. Канд. фіз.-матэм. н. (1970). Скончыў БДУ (1958). З 1958 у Ін-це фізікі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па фізіцы высокіх энергій і электраслабых узаемадзеяннях элементарных часціц. Прадказаў парушэнне СР-сіметрыі за кошт электрычных дыпольных момантаў элементарных часціц, фатонны распад Ω​⁰-гіперона і ўзмацненне эфектаў слабых узаемадзеянняў паблізу вузкіх рэзанансаў.

Тв.:

Современное экспериментальное подтверждение специальной теории относительности. М., 1979;

О слабоэлектромагнитной околорезонансной интерференции (разам з А.​А.​Панковым) // Ядерная физика. 1981 Т. 33, вып. 6.

А.І.Болсун.

т. 14, с. 209

СЕ́МЧАНКА (Ігар Валянцінавіч) (н. 21.7.1959, г. Гомель),

бел. фізік. Д-р фіз.-матэм. н. (1997), праф. (1999). Скончыў Гомельскі ун-т (1981), дзе і працуе (з 1989 дэкан, з 1997 заг. кафедры). Навук. працы па оптыцы крышталёў і кампазіцыйных анізатропных матэрыялаў, нелінейнай оптыцы, акустаэлектроніцы. Развіў тэорыі распаўсюджвання і ўзаемадзеяння эл.-магн. і акустычных хваль у гіратропных асяроддзях з прасторавай і часавай перыядычнай структурай.

Тв.:

Объемные акустические волны в кристаллах во вращающемся электрическом поле. Мн., 1998 (разам з С.​А.​Хахомавым);

Electromagnetics of bi-anisotropic materials: Theory and applications. Amsterdam, 2001 (у сааўт.).

т. 14, с. 320

СІДО́Р (Сяргей Іванавіч) (25.5.1937, в. Янаўшчына Зэльвенскага р-на Гродзенскай вобл. — 17.7.1998),

бел. географ. Д-р пед. н. (1991), праф. (1992). Скончыў БДУ (1964). З 1971 у Магілёўскім пед. ін-це. З 1974 у БДУ, адначасова з 1995 нам. рэдактара час. «Геаграфія: праблемы выкладання». Навук. працы па эканам. геаграфіі Беларусі. Аўтар падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў для школ і ВНУ.

Тв.:

Социально-экономическая география СССР: наука и учебная дисциплина. Мн., 1989;

Хрестоматия по экономической географии БССР. Мн., 1991 (у сааўт.);

Займальная геаграфія Беларусі. Мн., 1995 (разам з С.​М.​Адзінцовым).

І.​М.​Шаруха.

т. 14, с. 370

СІНТАГМА́ТЫКА,

адзін з двух (разам з парадыгматыкай) сістэмна-структурных планаў арганізацыі мовы і аспектаў яе даследавання; сукупнасць заканамернасцей, што вызначаюць адносіны паміж адзінкамі ў патоку маўлення, у выказвальным ланцужку. Сінтагматычныя адносіны засн. на лінейнасці маўлення — абавязковай размеркаванасці яго ў часе; узнікаюць паміж адзінкамі аднаго ўзроўню (фанемамі, марфемамі, словаформамі, сказамі). Сінтагматычныя адносіны заўсёды наяўныя ў маўленні і проціпастаўляюцца адносінам парадыгматычным, што існуюць у моўнай свядомасці носьбіта мовы ў выглядзе асацыятыўных груповак адзінак (або парадыгматычных класаў), з якіх робіцца выбар адной з іх для ўключэння ў сінтагматычны ланцужок — выказванне адпаведнай структуры.

А.​Я.​Міхневіч.

т. 14, с. 402