Verbum

ГАЛАЎНЫ́ МОЗГ,

пярэдні аддзел цэнтральнай нервовай сістэмы пазваночных жывёл і чалавека, размешчаны ў поласці чэрапа; матэрыяльная аснова вышэйшай нервовай дзейнасці, галоўны рэгулятар усіх жыццёвых функцый арганізма і яго ўзаемаадносін з навакольным асяроддзем.

Філагенетычна галаўны мозг фарміраваўся па шляху ўскладнення будовы і функцый пярэдняга канца нервовай трубкі ў цеснай сувязі з развіццём органаў пачуццяў (гл. ў арт. Цэфалізацыя). У беспазваночных яго ролю выконвае галаўны ганглій, асабліва развіты ў вышэйшых насякомых і малюскаў. Прымітыўны галаўны мозг вылучаецца ў папярэдніка пазваночных — ланцэтніка. У пазваночных жывёл ён ускладняўся з дыферэнцыяцыяй на аддзелы. Сапраўдны галаўны мозг упершыню выявіўся ў кругларотых з падзелам яго на слабадыферэнцыраваны пярэдні мозг (забяспечвае функцыю нюху), сярэдні мозг (уключае вышэйшыя зрокавыя цэнтры), задні мозг (з пачатковай дыферэнцыяцыяй на прадаўгаваты мозг і мазжачок). У рыб інтэнсіўна развіваецца і мазжачок. Выхад пазваночных на сушу абумовіў пераразмеркаванне ролі асобных аддзелаў галаўнога мозга: у земнаводных і рэптылій аб’ёмная доля задняга мозга невялікая, у павялічаным сярэднім мозгу з’яўляюцца адпаведна двух- і чатырохбугор’е; у рэптылій пярэдні мозг дыферэнцыруецца на прамежкавы мозг і 2 паўшар’і канцавога мозга. У птушак развіваюцца глыбокія аддзелы пярэдняга мозга і мазжачок; у млекакормячых — кара вялікіх паўшар’яў (пярэдні і задні мозг дыферэнцыруецца). Антагенетычна галаўны мозг — вытворнае мазгавых пузыроў, поласці якіх развіваюцца ў жалудачкі мозга;эвалюцыйнае ўскладненне будовы галаўнога мозга прасочваецца ў працэсе эмбрыянальнага развіцця жывёл.

У чалавека галаўны мозг дасягнуў найвышэйшай ступені развіцця за кошт павелічэння масы, ускладнення будовы і функцый вял. паўшар’яў, марфал. і функцыян. злучаных пучком нерв. валокнаў — мазолістым целам. Ніжнія аддзелы галаўнога мозга ўтвараюць ствол мозга, які пераходзіць у спінны мозг. Вялікія паўшар’і, падзеленыя глыбокай шчылінай на правае і левае, утвараюць вялікі, або канцавы мозг — аддзел галаўнога мозга, большы за ўсе астатнія. Паверхня яго ў чалавека і буйных жывёл мае звіліны і барозны (у чалавека самыя глыбокія падзяляюць паўшар’і на долі — лобную, цемянную, скроневую, патылічную), у дробных — гладкая. Верхні слой вял. мозга складаецца з шэрага рэчыва (у чалавека таўшчыня слоя 1—5 мм, пераважна нерв. клеткі), ніжэй знаходзіцца белае рэчыва (пераважна нерв. валокны), у тоўшчы якога вылучаюцца падкоркавыя вузлы, або базальныя гангліі (важнейшыя — паласатае цела, бледны шар), утвораныя шэрым рэчывам. У склад усіх структур галаўнога мозга ўваходзіць нейраглія. Да функцыянальна важных утварэнняў галаўнога мозга належаць таламус, гіпаталамус, эпіталамус, лімбічная сістэма і інш. Зверху галаўны мозг пакрыты цвёрдай павуціннай і мяккай мазгавымі абалонкамі, прастора паміж якімі запоўнена цэрэбраспінальнай вадкасцю. Кровазабеспячэнне галаўнога мозга адбываецца праз пазваночныя і ўнутр. сонныя артэрыі. Адзін з асн. прынцыпаў работы галаўнога мозга — безумоўныя і ўмоўныя рэфлексы, якія рэалізуюцца з удзелам экстрапіраміднай сістэмы і піраміднай сістэмы (ёсць толькі ў млекакормячых, найб. развітая ў малпаў і чалавека). Паміж часткамі галаўнога мозга назіраецца двух- і шматбаковая сувязь. Аналіз і сінтэз, перапрацоўка, захоўванне і выдача атрыманай ад рэцэптараў інфармацыі ажыццяўляюцца ў канцавым мозгу (кара вял. паўшар’яў, падкоркавыя структуры). Ацэнка інфармацыі магчыма дзякуючы працэсам памяці. Праз зыходныя ўплывы галаўны мозг кантралюе ўзбуджальнасць рэфлекторных аддзелаў спіннога мозга (гл. Вегетатыўная нервовая сістэма). У кары галаўнога мозга знаходзяцца цэнтры кіравання складанымі рухальнымі актамі, у прадаўгаватым — дыхання, сардэчнай дзейнасці, сасударасшыральны, глытання, жавання, сакрэцыі стрававальных залоз, потавыдзялення, рэгуляцыі мышачнага тонусу, кашлю і інш. Нерв. цэнтры шэрага рэчыва экраннага тыпу працуюць па прынцыпе дывергенцыі, нерв. цэнтры стваловай часткі ядзернага тыпу — па прынцыпе канвергенцыі. Гіпаталамус — вышэйшы цэнтр рэгуляцыі вегетатыўных функцый, месца ўзаемадзеяння нерв. і эндакрыннай сістэм, эпіталамус — цыркадных рытмаў. Нармальная работа галаўнога мозга магчыма пры пэўным узроўні ўзбуджальнасці яго асн. аддзелаў, які падтрымліваецца праз рэтыкулярную фармацыю, сімпатычную нервовую сістэму, мазжачок і спецыфічныя шляхі, што ідуць ад органаў пачуццяў, праз механізмы самарэгуляцыі тонусу кары вял. паўшар’яў. Здольнасць галаўнога мозга перапрацоўваць інфармацыю і ўвасабляць яе ў пэўныя рэакцыі арганізма забяспечвае ўсе віды вышэйшай нерв. дзейнасці, у т. л. мысленне, свядомасць. Функцыі галаўнога мозга могуць парушацца пры шкодных уздзеяннях (мех., фіз., хім., радыяцыйных) на яго ў цэлым або на пэўны ўчастак. Значную ролю ва ўзнікненні паталогіі галаўнога мозга маюць заганы развіцця ці пашкоджанні нерв. сістэмы ў перыяд эмбрыягенезу, расстройствы мазгавога кровазвароту (пры інсультах, атэрасклерозе, гіпертанічнай хваробе, анеўрызмах), запаленчыя працэсы (пры абсцэсах, арахнаідыце, менінгіце, менінгаэнцэфаліце, энцэфаліце), інфекц. і паразітарныя фактары (пры цыстыцэркозе, сіфілісе, эхінакакозе і інш.), чэрапна-мазгавыя траўмы, функцыян. расстройствы, парушэнні працэсаў самарэгуляцыі галаўнога мозга (неўрозы, псіхічныя хваробы і расстройствы) і інш.

Па агульнай сярэдняй масе галаўны мозг дарослага чалавека (прыкладна 1500 г пры аб’ёме каля 1500 см³ і плошчы паверхні 1600—2000 см²) саступае толькі галаўному мозгу слана (каля 5700 т) і кіта (6000—7000 г). Адносная яго сярэдняя маса ў дачыненні да агульнай масы цела, т.зв. паказчык Рагінскага, у галаўнога мозга чалавека найвышэйшая — 32; у дэльфінаў — 16, у сланоў — 10,4, у малпаў — 2—4. Прамой залежнасці паміж памерамі галаўнога мозга і яго здольнасцямі да ажыццяўлення вышэйшай нерв. дзейнасці не ўстаноўлена.

Літ.:

Мозг: Пер. з англ. М., 1984.

Я.​В.​Малашэвіч.

т. 4, с. 453

КАСЦЮ́М тэатральны,

спалучэнне па-мастацку адпаведных кампанентаў адзення і прадметаў, што яго дапаўняюць; састаўная частка тэатральна-дэкарацыйнага мастацтва. Разам з грымам і прычоскай стварае сцэн. вобраз персанажа, вырашаны выяўл. сродкамі, дае яго зрокавую характарыстыку, выяўляе гіст., сац., нац. і індывід. асаблівасці, адлюстроўвае эстэт. ідэалы розных эпох. На яго значна ўплывае сучасная мода — мастак мадэрнізуе гіст. вопратку з улікам сучаснай яму эстэтыкі. У залежнасці ад агульнага стылявога вырашэння спектакля можа мець розную ступень умоўнасці. На яго ўплывае і жанр пастаноўкі (драма, опера, пантаміма і інш.), які вызначае ступень стылізацыі, а ў некат. выпадках (балет, пантаміма) уніфікацыі. У муз. т-ры ўзмацняецца роля каларыстычнага вырашэння К., што абумоўлена эмацыянальным уздзеяннем на чалавека музыкі і колеру.

Вытокі тэатральнага К. ў стараж. гульнях і абрадах, у тэатр. відовішчах. Першыя на Русі тэатральныя К. стваралі скамарохі. У класічным т-ры Усходу меў умоўна-сімвалічны характар. У еўрап. т-ры гэта быў бытавы К. з сімвалічна ўмоўнымі колерам, дэталямі, маскамі. З развіццём рэаліст. рэжысёрскага мастацтва ў 19 ст. павялічылася вобразнае значэнне К. як сродку псіхал. характарыстыкі персанажа і элемента агульнага выяўл. вырашэння. У пач. 20 ст. ўзнікла паняцце выяўл. рэжысуры, пабольшала роля К. як кампанента афармлення спектакля (у творчасці А.​Бенуа, Л.​Бакста, А.​Экстэр, Л.​Паповай, В.​Мухінай, А.​Весніна, пазней М.​Акімава, С.​Вірсаладзе, П.​Вільямса, Г.​Алексі-Месхішвілі, М.​Спертале, В.​Левенталя, Б.​Месерэра, Э.​Качаргіна і інш.).

Бел. К. бярэ пачатак у рытуальным адзенні і атрыбутах удзельнікаў русалляў, скамарохавых ігрышчаў, нар. драм, кірмашовага т-ра. У прыватнаўласніцкіх т-рах 2-й пал. 18—1-й пал. 19 ст. К. развіваўся ў рэчышчы тагачаснай еўрап. традыцыі. Новы падыход да яго стварэння акрэсліўся ў пач. 20 ст. і быў звязаны з дэмакратызацыяй і агульным уздымам культуры, павышэннем цікавасці т-раў да нац. твораў. Этнагр. прынцып афармлення ўпершыню ўжыты ў пастаноўках І.​Буйніцкага і У.​Галубка, якія выкарыстоўвалі аўтэнтычны нар. Я.​Купалы і юнага гледача, Л.​Кроля ў БДТ-2, А.​Грыгар’янца ў Дзярж. рус. драм. т-ры, т-ры імя Я.​Купалы. У муз. т-ры Беларусі станаўленне і развіццё К. звязана з імем С.​Нікалаева. Арганізацыя колеру ў аформленых ім спектаклях Дзярж. т-ра оперы і балета стала школай для многіх мастакоў муз. т-ра. Традыцыі Нікалаева развівалі І.​Пешкур, П.​Масленікаў і інш. Паступова ў стварэнні К. ўзнікалі графічныя тэндэнцыі, найб. выразныя ў творчасці Я.​Чамадурава, адметнай імкненнем да чыстага колеру і адкрытых колеравых кантрастаў з падкрэсліваннем выразнага лінеарнага рытму (эскізы К. да опер «Калючая ружа» Ю.​Семянякі, 1960, і «Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага, 1974; балетаў «Папялушка» («Золушка») С.​Пракоф’ева, 1965; «Пер Гюнт» на муз. Э.​Грыга, 1966, і «Мара» Я.​Глебава, 1970). У 1970—90-я г. на аснове сінтэзу канструктыўнага і жывапіснага пачаткаў К. набыў рысы імправізацыйнасці, асацыятыўнасці, выяўл. падтэксту, часам набліжаецца да калажу, служыць акампанементам ці выступае ў ролі асн. вобразна-выяўл. дамінанты (эскізы касцюмаў Б.​Малкіна і Ю.​Тура да пастановак у Дзярж. рус. драм. т-ры, А.​Салаўёва ў Бел. т-ры імя Я.​Коласа, Я.​Волкава ў Гомельскім абл. драм. т-ры, Я.​Лысыка ў Дзярж. т-ры оперы і балета). У галіне К. працавалі таксама М.​Апіёк, Л.​Ганчарова, У.​Гардзеенка, Э.​Гейдэбрэхт, Б.​Герлаван, Л.​Герлаван, Э.​Грыгарук, В.​Жалонкіна, У.​Жданаў, Б.​Казакоў, Т.​Карвякова, В.​Лесін, З.​Марголін, Дз.​Мохаў, В.​Рачкоўскі, Л.​Рулёва, Л.​Трубяцкая, М.​Якунін і інш. У апошнія дзесяцігоддзі ўзнік новы від маст. К. — К. сцэнічны, які развіваецца пераважна як аўтэнтычны, максімальна набліжаны да нар. ў фактуры тканін, каларыстыцы аздаблення, дакладнасці крою і асн. прапорцый. Вял. ролю ў распрацоўцы сучаснага сцэн. К. адыгралі Л.​Баразна, М.​Раманюк і інш. На К. і яго характэрныя дэталі. Паступова аўтэнтычны К. саступіў месца па-мастацку апрацаванаму, у некат. пастаноўках набыў рысы гіст.-бытавога, што выявілася ў творчасці К.​Елісеева і А.​Марыкса для БДТ-1. У 1920—30-я г. ў працах тэатр. мастакоў выявіліся ўплывы амаль усіх кірункаў, што ўзнікалі ў выяўл. мастацтве, — характэрнай для пралеткульту ўмоўнасці, рысы мадэрнізму, канструктывізму, экспрэсіянізму, кубафутурызму. Гэта адбілася на К., створаных С.​Тоўбіным, М.​Аксельродам у БДТ-1, Л.​Нікіціным у БДТ-2, К.​Дзясніцкім і В.​Памфілавым у Бел. студыі оперы і балета. У 1930—60-я г. замацаваўся рэаліст. падыход да К., што яскрава выявілася ў працах Я.​Нікалаева ў т-ры імя Я.​Коласа, Марыкса ў т-рах імя аснове вывучэння нар. крыніц пачаўся новы падыход да стварэння сцэн. К., найб. выяўлены ў творчасці В.​Дзёмкінай, А.​Александровіч, Рулёвай, Ю.​Піскуна, А.​Юр’евай, Г.​Юрэвіч, В.​Макавец-Бартлавай і інш. Значны ўклад у распрацоўку сцэн. К. зрабілі Чамадураў, А.​Бялова, С.​Комава, І.​Булгакава і інш.

Літ.:

Градова К.В., Гутина Е.Н. Театральный костюм. Кн. 1. Женский костюм. М., 1976;

Градова К.В. Театральный костюм. Кн. 2. Мужской костюм. М., 1987;

Захаржевская Р.В. Костюм для сцены. 2 изд. М., 1973;

Няфёд У.І. Гісторыя беларускага тэатра. Мн., 1982;

Карнач П.А. Дэкарацыйнае мастацтва музычнага тэатра БССР. Мн., 1973;

Мастацтва беларускіх дэкаратараў / Аўтар тэксту і скл. П.​А.​Карнач. Мн., 1989;

Маленко Л.И. Искусство костюма. Мн., 1983;

Фадзеева В.Я. Беларуская народная вышыўка. Мн., 1991.

Г.​У.​Юрэвіч, Л.​І.​Дабравольская.

т. 8, с. 163

МАСТАЦТВАЗНА́ЎСТВА,

1) у шырокім сэнсе — комплекс грамадскіх навук, які вывучае мастацтва: яго асобныя віды, заканамернасці развіцця, сукупнасць пытанняў зместу і формы маст. твораў, маст. культуру грамадства ў цэлым. Уключае літаратуразнаўства, музыказнаўства, тэатразнаўства, кіназнаўства. Уяўляе сабой адзінства тэорыі, гісторыі мастацтва, мастацкай крытыкі. Тэорыя мастацтва вывучае метады творчага працэсу, прынцыпы кампазіцыйнай і маст. формы, адзінства вобразнага зместу і выяўл. сродкаў, заканамернасці эстэт. ўспрыняцця твораў мастацтва, сінтэз розных відаў мастацтва, узаемасувязі колеру, матэрыялу і інш. Гісторыя мастацтва даследуе агульныя заканамернасці развіцця сусв. мастацтва ад першабытнасці да сучаснасці, мастацтва асобных кантынентаў, рэгіёнаў, краін, творчасць розных суполак, аб’яднанняў, асобных майстроў у розныя эпохі і перыяды.

2) У вузкім сэнсе — навука пра пластычныя мастацтвы, архітэктуру, дызайн і тэхн. эстэтыку. Даследуе маст. творчасць, дае яе эстэт. ацэнку і навук. аналіз, спрыяе эстэт. выхаванню грамадства. У структуры М. вылучаюць раздзелы: іканаграфія, сацыялогія мастацтва, псіхалогія мастацтва, музеязнаўства, рэстаўрацыя і ахова помнікаў (гл. Ахова гісторыка-культурнай спадчыны) і інш. Звязана з філасофіяй, археалогіяй, нумізматыкай, геральдыкай і інш. навукамі.

Элементы М. вядомы са старажытнасці і разглядаліся ў кантэксце філасофій, л-ры, багаслоўя, гіст. хронік, практычных кіраўніцтваў па рамёствах. Першыя вядомыя вучэнні пра мастацтва распрацоўваліся ў Стараж. Грэцыі Арыстоцелем і Платонам. Пытанні стылістыкі, іканаграфіі, тэхнікі закраналі ў сваіх трактатах скульпт. Паліклет, жывапісцы Еўфранор, Апелес, Памфіл, эвалюцыю грэч. жывапісу — першыя гісторыкі мастацтва Дурыс і Ксенакрат. Апісанні маст. твораў рабілі падарожнікі Палемон і Паўсаній. Больш цэласны і універсальны характар мелі маст. трактаты Стараж. Рыма. Эстэт. зварот да грэч. мастацтва сцвярджалі Цыцэрон і Квінтыліян, прынцыпы ўзаемасувязі арх. формы і буд. канструкцыі — Вітрувій, помнікі мастацтва апісваў Пліній Старэйшы. Здабыткі архітэктуры і мастацтва Усходу змяшчаюць трактаты стараж. і сярэдневяковай Індыі («Чытралакшана», «Шылпашастра», «Манасара», 1—12 ст.), Кітая (Се Хэ, Ван Вэй, Го Сі, 5—11 ст.), Японіі (Нісікава Сукэнобу, Сіба Какана, Кацусіка Хакусай, 18—19 ст.) і інш., краін ісламу (Султан Алі Мешхедзі, Дуст Мухамад, Казі-Ахмед, Садыгі-бек Афшар, 16 — пач. 17 ст.) і інш. У раннім хрысц. мастацтве эстэтыку «хараства свету і майстэрства творцы» распрацоўваў тэолаг Аўгусцін (4—5 ст.).

Пытанні эстэтыкі візант. рэліг. мастацтва закраналі багасловы Іаан Дамаскін і Феодар Студыт (8—9 ст.), якія сцвярджалі яго вял. ролю як матэрыяльнага пасрэдніка да першавобраза — Божага свету. У 12 ст. трактат пра выяўл. і дэкар. мастацтва напісаў Тэафіл (Германія). У 13 ст. ў Францыі цэласную сістэму хрысц. мастацтва стварыў Фама Аквінскі, суадносіны прапорцый у гатычным мастацтве распрацаваў Вілар дэ Анекур. Важным этапам у станаўленні М. стала эпоха Адраджэння. Гуманіст. ідэалы ант. традыцыі ў мастацтве, прызнанне ў асобе мастака творцы сцвярджаў італьянец Ч.​Чэніні («Трактат пра жывапіс», 14 ст.). У 15 ст. акцэнт на навук. прынцып спасціжэння свету і чалавека закладзены ў працах італьянцаў Л.​Гіберці («Каментарыі»), Л.​Б.​Альберціні (работы пра жывапіс, архітэктуру і скульптуру), Франчэска ды Джорджа (пра арх. прапорцыі), А.​Філарэтэ («Трактат пра архітэктуру») і інш. У 16 ст. мастацтвазнаўчыя ідэі ў Італіі выказвалі Леанарда да Вінчы (сумяшчаў тэарэтычныя, ідэйна-вобразныя і метадычныя мэты мастацтва), П.​Арэціна (адзін з першых крытыкаў венецыянскага жывапісу), Дж.​Віньёла, Д.​Барбара, С.​Сермо, А.​Паладыо (распрацоўваў у архітэктуры рэнесансавую ордэрную сістэму на аснове ант.), у Германіі — А.​Дзюрэр («Чатыры кнігі пра прапорцыі чалавека», 1528, і інш.), у Нідэрландах — К. ван Мандэр (біяграфіі нідэрл. жывапісцаў). Вял. ўклад у развіццё М. зрабіў італьянец Дж.​Вазары («Жыццеапісанні найбольш вядомых жывапісцаў, скульптараў і дойлідаў», 1550). У 17 ст. пашырылася колькасць трактатаў, аглядаў і апісанняў, прысвечаных мастакам і творам мастацтва розных часоў. У Італіі Дж.​П.​Белоры распрацаваў тэарэт. прынцыпы класіцызму («Жыццеапісанні сучасных жывапісцаў, скульптараў, архітэктараў», 1672). Першы слоўнік тэрмінаў выяўл. мастацтва склаў Ф.​Бальдынучы (Італія). Жывапіс класіцызму даследаваў А.​Феліб’ен, архітэктуру — Ф.​Бландэль (абодва Францыя). Ант. мастацтва даследаваў англічанін Ф.​Юніус («Пра жывапіс старажытных». 1637), раннехрысціянскае — італьянец А.​Бозіо («Падземны Рым», 1634), праблемы каларыту — француз Р. дэ Піль («Да дыскусіі пра каларыт», 1673; «Асновы курса жывапісу», 1708), італьянец М.​Баскіні («Скарбы венецыянскага жывапісу», 1684) і інш. У 18 ст. М. склалася як самаст. навука ў работах І.​Вінкельмана (Германія), які паказаў развіццё ант. мастацтва як адзіны працэс змены маст. стыляў, звязаны з эвалюцыяй грамадства і дзяржавы («Гісторыя старажытнага мастацтва», 1763), англічан У.​Чэмберса (даследаваў англ. готыку), У.​Хогарта («Аналіз хараства», 1754), французаў Ф.​Феліб’ена, К.​Ф.​Кейлюса («Зборы егіпецкіх, этрускіх, грэчаскіх і рымскіх старажытнасцей», т. 1—7, 1767), італьянцаў Л.​Ланцы (апісанні жыцця і творчасці італьян. жывапісцаў з часоў антычнасці), Ф.​Міліцыа («Запіскі пра антычных і новых дойлідаў», 1781; «Слоўнік мастацтва», 1787) і інш. У перыяд Асветніцтва ў работах Д.​Дзідро зарадзілася прафес. маст. крытыка («Салоны», 1759—81, энцыклапедычныя артыкулы і інш.). Ням. філосаф Г.​Лесінг увёў тэрмін «выяўленчыя мастацтвы» і прааналізаваў іх спецыфіку. У 19 ст. на развіццё М. ўплывалі эстэт. канцэпцыі ням. філосафаў І.​Канта, Ф.​Шэлінга, А. і Ф. Шлегеляў, Г.​Гегеля і інш. Пераадольваліся канцэпцыі класічных маст. норм, распрацаваных Г.​Меерам (Германія) і А.​К.​Катрмерам дэ Кенсі (Францыя). Новы погляд на свабоду творчасці і індывідуалізму ўнеслі рамантыкі Дж.​Констэбл (Англія), Э.​Дэлакруа, Ш.​Бадлер (Францыя) і інш. У Германіі першыя спробы стварэння ўсеагульнай гісторыі мастацтва зрабілі Ф.​Куглер, К.​Шназе, А.​Шпрынгер. У Францыі развівалася крытыка дэмакр. кірунку, што выступала ў абарону рэалізму (Т.​Тарэ і інш.). Вял. ролю адыгралі эстэт. погляды англічаніна Дж.​Рэскіна, які імкнуўся адрадзіць гармонію з прыродай і маст. традыцыі сярэднявечча. У канцы 19 ст. ў еўрап. М. абвастрылася барацьба з кансерватыўнай тэндэнцыяй непрыняцця новых маст. кірункаў (імпрэсіянізм, сімвалізм, сезанізм і інш). У Расіі першыя трактаты пра архітэктуру (П.​Яропкін, І.​Корабаў, М.​Зямцоў) і выяўл. мастацтва (І.​Урванаў, П.​Чакалеўскі і інш.) з’явіліся ў 18 ст. У 19 ст. цікавасць да гісторыі нац. мастацтва выявілася ў творах І.​Акімава, П.​Свіньіна, І.​Снегірова, А.​Вастокава, А.​Пісарава. У 20 ст. стылістычны аналіз мастацтва зрабіў І.​Грабар, візант. мастацтва і хрысц. іканаграфію даследавалі Дз.​Айналаў, Н.​Кандакоў, усеагульную гісторыю мастацтва — А.​Бенуа, І.​Цвятаеў, Б.​Фармакоўскі. Важны ўклад у развіццё сав. М. зрабілі М.​Алпатаў, Н.​Гершэнзон-Чагадаева, Грабар, Ю.​Колпінскі, В.​Лазараў, Г.​Недашывін, В.​Палявой, Г.​Вагнер, Б.​Рыбакоў, Дз.​Сараб’янаў, А.​Фёдараў-Давыдаў, У.​Стасаў, У.​Фаворскі і інш. Вял. ўклад у развіццё М. зрабілі Г.​Апалінэр, А.​Англіўель дэ Ла Бамель, Т.​Бюрале, Д.​Габары (Францыя), Ф.​Вікгоф і М.​Дворжак (Аўстрыя), А. і Л. Вентуры, А.​Баларын. Л.​Белозі (Італія), Я.​Беластоцкі (Польшча), Я.​Гамолка (Чэхія), Э.​Панофскі (ЗША), Э.​Боўнес (Вялікабрытанія) і інш. Сярод тэарэтыкаў сучаснага мастацтва — К.​Малевіч (Расія), У.​Страмінскі (Беларусь—Польшча), П.​Мондрыян (Нідэрланды), Ле Карбюзье (Францыя) і інш. Сучаснае М. ахоплівае шырокае кола праблем мастацтва ўсіх эпох і краін, мае развітую метадалогію, апіраецца на філас.-эстэт. думку, грамадскія і дакладныя навукі. Сярод кірункаў — іканалогія (Э.​Папофскі), даследаванне структуры помнікаў (П.​Франкастэль), псіхалогія творчасці (Э.​Гомбрых), псіхааналіз (Э.​Крыс).

На Беларусі першыя звесткі і выказванні пра мастацтва трапляюцца ў «Словах» Кірылы Тураўскага (11 ст.), прадмовах і пасляслоўях Ф.​Скарыны да ўласных выданняў (16 ст.), некат. прамовах-пропаведзях і трактатах Сімяона Полацкага (17 ст.). Вывучэннем бел. мастацтва ў 19 ст. займаліся пераважна прафес. мастакі, якія напісалі шэраг прац мастацтвазнаўчага характару: К.​Ельскі (трактат «Аб сувязі архітэктуры, скульптуры і жывапісу», 1822), А.​Шэмеш («Успаміны пра Дамеля», 1845), В.​Смакоўскі («Валенты Ваньковіч», 1845), А.​Ромер (вывучаў бел. нар. дэкар.-прыкладное мастацтва, падрыхтаваў навук. публікацыю пра слуцкія паясы), а таксама У.​Сыракомля (апісаў маст. творы, якія знаходзіліся ў 19 ст. ў храмах Мінска) і інш. Матэрыялы пра бел. мастацтва змяшчаў час. «Атэнэум», што выдаваўся ў Вільні. У 1920-я г. ў перыяд. друку з’яўляліся даследаванні пра гравюры ў выданнях Скарыны і В.​Вашчанкі, выдадзены «Нарысы па гісторыі беларускага мастацтва» М.​Шчакаціхіна, перакладзены працы ням. мастацтвазнаўца А.​Іпеля, прысвечаныя самабытнасці бел. мастацтва. Манаграфіі пра набіванку (крашаніну) выдалі А.​Шлюбскі і І.​Фурман, пра гравюры С.​Юдовіна — Фурман, пра мастакоў Віцебска — І.​Гаўрыс. Вял. ролю ў развіцці бел. М. адыграў Інстытут беларускай культуры і дзейнасць аднаго з яго заснавальнікаў — Шчакаціхіна. Матэрыялы па праблемах мастацтва змяшчалі час. «Искусство», «Полымя», «Маладняк», «Трыбуна мастацтва», у 1930-я г. — газ. «Літаратура і мастацтва», час. «Чырвоная Беларусь», «Мастацтва і рэвалюцыя». У Зах. Беларусі тэарэт. працы па эстэт. задачах мастацтва пісаў Ф.​Рушчыц, па тэорыі фотамастацтва — Я.​Булгак. У «Нарысах па гісторыі выяўленчага мастацтва Беларусі» (1940) зроблена спроба вызначыць асн. этапы развіцця бел. выяўл. мастацтва і даць характарыстыку творчасці вядучых мастакоў. З канца 1940-х г. вывучэнне бел. мастацтва вядзецца планамерна і мэтанакіравана. Важнае значэнне ў развіцці бел. М. мела стварэнне Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Нац. АН Беларусі, Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі, Беларускай акадэміі мастацтваў і інш. Вял. ўклад у развіццё бел. М. зрабілі А.​Аладава, М.​Арлова, А.​Воінаў, Н.​Высоцкая, В.​Гаўрылаў, П.​Герасімовіч, Л.​Дробаў, І.​Елатомцава, В.​Жук, Ю.​Карачун, М.​Кацар, А.​Лявонава, А.​Лакотка, П.​Масленікаў, М.​Нікалаеў, М.​Раманюк, Я.​Сахута, А.​Сурскі, У.​Чантурыя, В.​Церашчатава, Т.​Чарняўская, Р.​Шаура, В.​Шматаў, Ю.​Якімовіч, М.​Яніцкая і інш. Праблемы розных відаў мастацтва даследавалі і даследуюць А.​Атраховіч, М.​Баразна, В.​Буйвал, Л.​Вакар, П.​Васілеўскі, Э.​Вецер, Т.​Габрусь, Т.​Гаранская, В.​Гаршкавоз, М.​Гугнін, В.​Каваленка, П.​Карнач, Б.​Крэпак, А.​Кулагін, В.​Лабачэўская, Б.​Лазука, Л.​Лапцэвіч, Л.​Налівайка, Э.​Петэрсон, І.​Паньшына, А.​Пікулік, У.​Пракапцоў, Э.​Пугачова, У.​Рынкевіч, Г.​Сакалоў-Кубай, Л.​Салавей, А.​Сяліцкі, В.​Трыгубовіч, Н.​Трыфанава, Л.​Фінкельштэйн, М.​Цыбульскі, М.​Шамшур, А.​Ярашэвіч і інш. Артыкулы па гісторыі і тэорыі мастацтва, нарысы пра творчасць мастакоў, агляды выставак друкуюцца ў час. «Мастацтва», «Беларусь», «Маладосць», «Нёман», альманаху «Запіскі Беларускай акадэміі мастацтваў» (з 1998), газ. «Культура», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва» і інш.

Літ.:

Базен Ж. История истории искусства: От Вазари до наших дней: Пер. с фр. М., 1995;

Беларускае сучаснае мастацтвазнаўства і крытыка: Прабл. адаптацыі да новых рэальнасцей. Мн., 1998.

Я.​Ф.​Шунейка.

т. 10, с. 198

САЮ́З ДЫЗА́ЙНЕРАЎ БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз дызайнераў (БСД),

грамадская творчая арг-цыя дызайнераў Беларусі. Аб’ядноўвае спецыялістаў у галінах індустр. і графічнага дызайну, праектавання малых форм, інтэр’ераў, абсталявання, рэкламы, арт-дызайну, мадэльераў, педагогаў, тэарэтыкаў дызайну. Асн. мэты саюза: развіццё і прапаганда творчай дзейнасці дызайнераў, абарона аўтарскіх правоў, прафес., эканам. і сац. інтарэсаў; павышэнне эфектыўнасці ўкладу дызайну ў развіццё культуры і эканомікі краіны. Створаны ў 1987 на ўстаноўчым з’ездзе дызайнераў Беларусі як С.д.Б. З 1999 наз. Бел. саюз дызайнераў. У 1991 на пазачарговым устаноўчым з’ездзе дызайнераў Рэспублікі Беларусь прыняты новы статут, уведзены пасады прэзідэнта і віцэ-прэзідэнта. Наступныя з’езды адбыліся ў 1993, 1995 (пашыраны сход), 1999. У 1987—95 старшыня праўлення саюза — А.​Длатоўскі, з 1995 прэзідэнт БСД — Дз.​Сурскі. У БСД зарэгістраваны 2 абл. аддзяленні — Гродзенскае і Віцебскае. БСД — чл. міжнар. асацыяцыі «Саюз дызайнераў» і асацыяцыі грамадскіх аб’яднанняў «Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў». Саюз выпускае вытв.-практычнае выданне «PRO дизайн» (з 2001). На 2001 у БСД 470 чл.

Члены Беларускага саюза дызайнераў

1987. Л.​І.​Агібалаў, Н.​М.​Астапенка, Ю.​І.​Базнікін, А.​А.​Барташэвіч, В.​Э.​Бартлаў, А.​П.​Блінцоў, У.​В.​Булгакаў, М.​У.​Бялоў, Ф.​Р.​Вількін, А.​П.​Волкаў, Л.​У.​Гальперын, К.​М.​Гардзееў, М.​Я.​Гармацько, У.​А.​Гаругін, В.​Р.​Гаругіна (Бека), І.​Я.​Герасіменка, У.​Б.​Гераўкер, Т.​А.​Голубева, Б.​Н.​Грубін, М.​М.​Грыбаў, Я.​М.​Грыгор’еў, В.​М.​Гур’еў, С.​М.​Гурыновіч, Ю.​В.​Далгачоў, Л.​А.​Дарбінян, І.​А.​Дзямкоўскі, А.​Г.​Длатоўскі, А.​Ф.​Елісееў, У.​С.​Жаркевіч, Л.​В.​Кажура, Л.​А.​Карнеева, Л.​А.​Кізіл, В.​В.​Кісялёва, В.​І.​Кісялёў, Р.​М.​Клімін, Л.​С.​Краўчыня, А.​В.​Крывёнак, Л.​Н.​Кульпіна, Н.​Р.​Кушнікава, В.​А.​Ламака, Я.​Ю.​Ленсу, З.​М.​Лібстэр, М.​І.​Ліўшыц, К.​Б.​Лыцін, У.​С.​Майсееў, В.​М.​Манін, А.​П.​Марозаў, Н.​К.​Махнач, А.​Р.​Мельнікаў, М.​С.​Нізоўцаў, Ю.​У.​Падгорнаў, С.​Ф.​Паланевіч, Л.​В.​Папуцьева, А.​Е.​Пастухоў, У.​І.​Паўлоўскі, В.​М.​Плаксін, М.​У.​Пратасаў, Н.​І.​Прышчэп, М.​С.​Пупко, В.​А.​Ражноў, В.​М.​Разоўскі, А.​У.​Ружо, В.​В.​Рысакоў, Л.​А.​Сабалеўская, А.​В.​Сандрыгайла, М.​А.​Скарасцецкі, М.​М.​Скварцоў, В.​М.​Старавойтаў, І.​В.​Старавойтаў, М.​В.​Стас, М.​І.​Сугака, Л.​В.​Тарасава, У.​П.​Трафіменка, А.​В.​Цэхановіч, У.​І.​Цярэнцьеў, Л.​А.​Чарнышова, А.​В.​Чарнышоў, В.​П.​Шагавік, У.​І.​Шолк, І.​У.​Яркова.

1988. Г.​А.​Аксёнава, С.​П.​Выдранкова, Н.​П.​Калыхалава, М.​Г.​Лагунова, Л.​І.​Мялоў, Р.​М.​Найдзен, М.​Дз.​Падалец, С.​У.​Стальмашонак, Дз.​А.​Сурскі.

1989. А.​В.​Барысаў, І.​Б.​Булгакава, С.​У.​Саркісаў, Л.​Ф.​Чупрына, А.​А.​Шакіраў, В.​У.​Яцкоўскі.

1990. В.​У.​Быкаў, В.​В.​Бяссонаў, С.​У.​Кукуруза, В.​У.​Кулянёнак, Т.​Г.​Леўніна, А.​Г.​Малін, А.​П.​Панамарэнка, У.​І.​Партолін, Т.​Я.​Собаль, І.​П.​Чухраеў.

1991. Ф.​Э.​Алібекаў, Р.​К.​Камышава, А.​П.​Крывашэеў, В.​А.​Ламака, М.​Я.​Мішчанка, М.​А.​Новік, В.​М.​Свіягін, В.​Л.​Сонца.

1992. М.​М.​Акалот, А.​В.​Барысаў, Л.​Я.​Дзягілеў, А.​М.​Крупец, Г.​С.​Масяеўская, Р.​С.​Салаўёва, Г.​М.​Шакавец.

1993. А.​В.​Гапіенка, Л.​С.​Гусева, І.​В.​Куржалаў, А.​Ю.​Семянцоў, А.​П.​Таранда.

1994. А.​Р.​Вышка, Я.​П.​Клепікаў, Н.​Р.​Коўш, К.​У.​Мезіт, Я.​Р.​Пільнік, В.​Я.​Семянько, А.​М.​Сняжко.

1995. С.​В.​Войчанка, Э.​Э.​Жакевіч, М.​М.​Камароўская, Т.​П.​Кузюкова, К.​А.​Пакаліцына, У.​Я.​Цэслер, А.​А.​Штанько.

1996. Р.​В.​Азарын, У.​М.​Берташ, В.​У.​Галаванаў, Г.​М.​Гоманава, А.​Б.​Грубін, С.​М.​Гулецкі, А.​Г.​Дашкевіч, Э.​Л.​Дашчынская, Г.​С.​Дзвірнык, Э.​А.​Жвікава, І.​Л.​Ідэльчык, М.​Б.​Какаулін, І.​Л.​Корзун, В.​І.​Кралявец, А.​С.​Крывенка, Н.​У.​Кузьмянкова, Т.​В.​Лісавенка, Дз.​Р.​Маслій, І.​В.​Мацкевіч, Г.​Я.​Мяшкова, М.​М.​Ніцэвіч, А.​Г.​Піскуноў, І.​М.​Полазава, В.​А.​Рагалевіч, І.​М.​Сак, В.​В.​Сафонаў, А.​У.​Смірнова, Т.​Я.​Сымановіч, А.​Г.​Угляніца, Н.​В.​Федасеенка, І.​У.​Халадзінскі, А.​М.​Шкаева, А.​С.​Шышко, С.​І.​Ярохін, В.​М.​Ярэська, С.​К.​Яўлампіеў.

1997. А.​П.​Азончык, В.​В.​Аляксеенка, М.​У.​Анемпадзістаў, В.​П.​Аніськова, С.​С.​Ануфрыева, В.​В.​Аржанухіна, М.​У.​Арысава, В.​Р.​Астахновіч, Г.​Я.​Балаш, Л.​М.​Баршчова, В.​У.​Бугаенка, К.​У.​Булгакава, І.​І.​Бурак, А.​Л.​Васіленя, А.​Э.​Васільеў, А.​В.​Галімскі, С.​Р.​Давыдзенка, Ю.​А.​Дарашкевіч, Н.​В.​Дзмітрыева, А.​В.​Дзмітрыеў, А.​У.​Дзмітраў, А.​М.​Дольнікаў, В.​Л.​Захарава, Ю.​А.​Захараў, І.​Г.​Казюлькаў, А.​В.​Каласоўскі, І.​С.​Канчатава, М.​А.​Капілава, Т.​С.​Карака, Т.​В.​Карымава, І.​М.​Кендзянкоў, А.​Дз.​Крыпская, Ю.​Я.​Кубараў, Дз.​В.​Кулагін, А.​І.​Кулікоў, Дз.​І.​Кухарчык, А.​С.​Ламанос, У.​І.​Лісавенка, Р.​А.​Макараў, М.​В.​Макарэвіч, Т.​І.​Макляцова, В.​Р.​Марчанка, В.​П.​Масквіна, Н.​У.​Мінкевіч, А.​В.​Міхалевіч, Ю.​В.​Мурашоў, А.​П.​Наважылаў, І.​Я.​Налімава, С.​У.​Нечунаева, П.​А.​Новікаў, В.​А.​Някрасава, Ю.​І.​Паддубскі, Л.​В.​Папкоўская (Тараканава), Н.​В.​Пастухова, С.​Я.​Плотнікаў, І.​І.​Пукшліс, Ю.​А.​Пятрова, А.​Б.​Пятроў, А.​У.​Рудая, К.​Я.​Сакалоў, Я.​М.​Саковіч, А.​Ф.​Скамарошчанка, Н.​М.​Скамарошчанка, К.​У.​Скварцоў, Т.​М.​Старыкава, А.​Р.​Сяргеева, М.​М.​Трапацкі, В.​І.​Трусаў, К.​А.​Філюта, А.​М.​Хількевіч, А.​Я.​Чарвінская, А.​А.​Шмялёва, А.​В.​Шэлегава, А.​Н.​Яніцкі.

1998. В.​А.​Азямблоўскі, І.​У.​Айплатаў, С.​А.​Аксінь, Ж.​Р.​Баравец, І.​Я.​Бруснікіна, Ю.​Л.​Брэўс, В.​М.​Валькоўскі, А.​У.​Варахобка, І.​А.​Варкулевіч, А.​Б.​Віхрова, К.​С.​Вязьмікін, Т.​В.​Гардашнікава, Т.​М.​Гарыдавец, У.​У.​Голубеў, Ж.​Г.​Грак, А.​А.​Гурыновіч, Т.​П.​Гушча, А.​М.​Дзямідаў, А.​Г.​Забаўчык, А.​У.​Забела, В.​У.​Зайцаў, А.​У.​Кажухар, А.​Б.​Кажухоўская, Г.​В.​Казарноўская, В.​Л.​Каленік, С.​А.​Карнільева, Р.​В.​Касануэва, І.​В.​Красоцкая, У.​В.​Круглік, С.​М.​Крупская, М.​І.​Кулак, М.​В.​Кушнікаў, А.​В.​Лапін, З.​А.​Луцэвіч, Т.​М.​Луцаіковіч. А.​А.​Малахоўскі, М.​М.​Маруга, Дз.​В.​Мурашоў, Т.​В.​Нагавіцына, А.​М.​Налівайка, В.​М.​Нікалаеў, А.​В.​Нікішын, С.​В.​Ольвінскі, С.​Ф.​Осіпаў, С.​І.​Пажарыцкі, П.​Я.​Палянскі, В.​У.​Папковіч, А.​П.​Папоў, Н.​Л.​Петракоўская, С.​Я.​Пятроў, М.​М.​Радава, С.​В.​Сайко, П.​М.​Салаўёў, У.​У.​Сарока, В.​А.​Сарокін, І.​Ф.​Селязнёў, Ю.​Я.​Собалеў, В.​В.​Старынская, В.​Р.​Стас, К.​А.​Стрыкелёва, А.​А.​Сурскі, А.​А.​Сцяпнёнак, У.​С.​Сямёнаў, Т.​Ф.​Табунова, Л.​І.​Талбузін, Н.​І.​Тарабука, В.​Л.​Тарэева, Ю.​А.​Тарэеў, А.​А.​Трухан, В.​А.​Філюта, Л.​Д.​Фінкельштэйн, Дз.​Р.​Чалей, П.​У.​Шкурэнка, А.​В.​Шчукін, С.​В.​Эляневіч.

1999. С.​Дз.​Алейнік, І.​В.​Андрасюк, М.​Р.​Баразна, М.​У.​Баран, А.​М.​Варанко, В.​М.​Варэнікава, М.​Л.​Ганчарук, А.​С.​Гаўрылаў, С.​П.​Гусельцаў, Т.​Л.​Дольская, М.​В.​Драко, П.​П.​Ермашкевіч, Г.​У.​Жаркевіч, А.​А.​Жданоўская, В.​К.​Зайцаў, А.​Я.​Захарэвіч, С.​І.​Зенчанка, К.​У.​Калашнікава, А.​М.​Калугіна, А.​А.​Канцадайлава, Я.​М.​Карава, Ю.​С.​Каштанаў, І.​Л.​Кірылава, І.​В.​Кукса, А.​А.​Кулажэнка, Т.​П.​Кулажэнка, І.​В.​Курыльчык, А.​Я.​Лабовіч, Л.​М.​Лазоўская, В.​І.​Латушкін, Дз.​І.​Латушкін, А.​А.​Ленсу, Ю.​А.​Лукомскі, В.​А.​Ляўчэня, Н.​П.​Мартынава, М.​А.​Міронаў, В.​Р.​Міхеева, А.​У.​Навуменка, С.​Г.​Наздрын-Платніцкая, Н.​Л.​Наўроцкая, Г.​В.​Нікіціна, Т.​П.​Осіпава, А.​У.​Панькоўскі, А.​У.​Працэнка, Н.​К.​Пятрова, Ю.​У.​Рудых, І.​Я.​Рыжкова, В.​В.​Сакалова, А.​М.​Саладзілава, Дз.​П.​Саладзілаў, А.​Л.​Самовіч, В.​Я.​Санько, Т.​М.​Свістунова, П.​А.​Семчанка, І.​В.​Сідаровіч, А.​Ю.​Строганаў, Г.​І.​Строцава, Дз.​Ю.​Строцаў, У.​П.​Федарэц, В.​У.​Фралова, В.​Р.​Фурман, Н.​І.​Харольская, І.​П.​Хіцько, Р.​В.​Ціхановіч, В.​А.​Цэхановіч, С.​В.​Чарановіч, С.​Дз.​Чыркоў, В.​М.​Шаргу, М.​Ф.​Шкляраў, П.​С.​Ярашч, А.​М.​Ярковіч, Т.​М.​Яфрэмава.

2000. В.​П.​Алейнік, К.​Р.​Алейнік, Н.​М.​Аляксеева, М.​В.​Аржанухіна, І.​У.​Аўсіевіч, А.​А.​Бандарэнка, С.​А.​Баранкоўская, І.​А.​Барсукоў, К.​У.​Блахін, У.​В.​Бугакаў, А.​У.​Бялоў, Л.​У.​Бярозкіна, К.​Г.​Вашчанка, М.​Г.​Галынская, І.​Г.​Дзёміна, У.​М.​Дымент, Г.​У.​Жаркевіч, А.​В.​Жураўлёў, М.​І.​Жых, І.​М.​Зносак, М.​Б.​Іслямаў, А.​А.​Кабанаў, Э.​М.​Казачэнка, Т.​У.​Казлова, В.​І.​Калечыц, С.​У.​Калтовіч, К.​К.​Камароўская, Ж.​А.​Капуснікава, Г.​Б.​Каралёва, М.​У.​Кончыц, Т.​І.​Косікава, А.​У.​Косікаў, Г.​Л.​Ліхтаровіч, Р.​І.​Макейчык, В.​Б.​Мар’янкоў, Ю.​М.​Матусевіч, А.​А.​Міт, Л.​Я.​Нішчык, С.​Л.​Піліповіч, Н.​І.​Піневіч, А.​У.​Плакучаў, Ю.​Г.​Планкін, У.​І.​Прыгарніцкі, У.​К.​Рута, А.​А.​Савелічава, А.​Л.​Самовіч, А.​В.​Свецік, М.​С.​Свечнікава, В.​А.​Сядых, В.​А.​Федарэнка, С.​А.​Філіпаў, Л.​В.​Халамава, У.​Ю.​Шавардзін, В.​Э.​Шапавалава.

2001. Н.​В.​Аўчарэнка, С.​У.​Бузун, А.​У.​Дамнянкоў, А.​В.​Жукава, А.​У.​Іванова, А.​В.​Канавалаў, А.​А.​Карабко, С.​А.​Кляцоў, Ю.​Э.​Круш, Л.​В.​Кухаронак, Р.​Б.​Лядэнка, А.​М.​Матросава, К.​М.​Міхееў, В.​У.​Пасюкевіч, І.​У.​Працко, Л.​А.​Стрыжак, А.​А.​Цакаленка, Л.​Б.​Церах, А.​В.​Цынкалаў, Т.​У.​Язерская.

Літ.:

Белорусский союз дизайнеров: Справ. Мн., 1999.

Т.​Р.​Мартыненка.

т. 14, с. 225

СКАРЫНАЗНА́ЎСТВА,

комплексная навук. дысцыпліна, якая вывучае жыццё і дзейнасць Ф.​Скарыны, яго творчую і духоўную спадчыну, асяроддзе, эпоху, публікацыю крыніц і крыніцазнаўчыя даследаванні. У шырокім сэнсе ў С. ўключаюцца таксама навук. і папулярныя публікацыі, маст. творы (літ. і выяўл. мастацтва, кінафільмы, тэатр. пастаноўкі, паштовыя маркі і г.д.), канферэнцыі, юбілейныя форумы, прысвечаныя Скарыне і яго пераемнікам, асэнсаванне яго ролі ў развіцці айч., еўрап. і сусв. культуры ад сярэдневякоўя да сучаснасці.

Першыя звесткі пра кнігі Скарыны занатаваны яшчэ пры яго жыцці (віленскі святар Мацвей, 1522; пратэстанцкі біскуп Прусіі П.​Сператус, каля 1530; італьян. мовазнавец Т.​А.​Альбанезі, 1539, і інш.). Дзейнасць Скарыны прыцягвала ўвагу пісьменнікаў, палемістаў, гісторыкаў 16—17 ст. найперш з-за біблейскай тэматыкі, моўных, рэд., перакладчыцкіх і друкарскіх своеасаблівасцей яго выданняў. Ў часы Адраджэння, Рэфармацыі і пазней выданні Скарыны неадназначна ўспрымаліся паліт. і культ. дзеячамі (С.​Будны, І.​Фёдараў, А.​Курбскі, Ш.​Старавольскі), іерархамі розных канфесій, прадстаўнікамі поліэтнічнай інтэлігенцыі ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Звесткі італьян. публіцыста П.​П.​Вергерыя (Верджэрыо) пра «рус. Біблію», якую ён бачыў у Вільні ў 1550-я г., паўтораны Ж.​Ле Лонгам (1709), І.-П. Колем (1729), Я.-Д.​Гофманам (1740). У сярэдзіне 18 ст. ням. даследчык С.​В.​Рынгельтаўб адзначаў кнігі Скарыны толькі як адну з крыніц больш позніх пратэстанцкіх перакладаў Бібліі Буднага. Станаўленне рэтраспектыўнай бібліяграфіі ў Расіі ў канцы 18—пач. 19 ст. (пасля падзелаў Рэчы Паспалітай) паставіла пытанне пра пашырэнне гіст. і культуралагічных славяназнаўчых даследаванняў у новых этнатэрытарыяльных межах, што дало пазітыўныя вынікі і ў вывучэнні спадчыны Скарыны. У працах І.​Р.​Бакмейсцера, І.​Г.​Штрытэра, П.​А.​Аляксеева апісаны асобныя кнігі Скарыны, прыведзены фрагментарныя звесткі з яго біяграфіі, высвятляліся аспекты яго рэдакцыйна-перакладчыцкай дзейнасці ў параўнанні з маскоўскімі выданнямі і зах.-еўрап. традыцыямі. Чэшскі славіст і асветнік І.​Добраўскі першы адзначыў, што кнігі Скарыны прызначаліся «простым русінам», а «літоўская мова яго выданняў значна адрознівалася ад традыцыйных царкоўнаславянскіх рукапісаў». Ён даказаў, што Скарына пры перакладзе Бібліі карыстаўся чэшскім перакладам Вульгаты, а яго Біблія друкавалася ў чэшскай, а не варшаўскай Празе. У сярэдзіне 19 ст. рас. мастацтвазнавец Дз.​А.​Равінскі адзначаў арыгінальнасць, высокі ўзровень і якаснае тэхн. выкананне фігурных гравюр у пражскай Бібліі, апісаў іх тэматыку. На яго думку, гравюры Скарыны не маюць аналагаў у еўрап. кнігадрукаванні. Ён высока ацаніў партрэт Скарыны, «падпісаны невядомым майстрам». Лічыў, што віленскае кнігадрукаванне не дасягнула ўзроўню пражскіх выданняў. У.​В.​Стасаў звярнуў увагу на маст. вартасць, дасканаласць і «тонкасць» віленскіх ініцыялаў і заставак. Гэтыя асаблівасці малых кніжак Скарыны (разам з вельмі добрым шрыфтам) робяць іх падобнымі да слав. «эльзевіраў». Стасаў выказаў меркаванне, што ў пражскай друкарні Скарыны працавала некалькі гравёраў, у т. л. «славянскага племені», што ў гравюрах «адчуваецца славянскі тып твару і адзення». На думку археографа А.​Я.​Віктарава, пражскі Псалтыр 1517 найб. адпавядаў рэліг. і кніжна-асветніцкім патрэбам «рускага» насельніцтва. Ён крытыкаваў сцвярджэнні некат. даследчыкаў (Я.​Ф.​Галавацкага, В.​Копітара) адносна каталіцкіх або рэфармацыйных поглядаў Скарыны. Найб. грунтоўна наяўныя на той час выданні Скарыны апісаў В.​С.​Сопікаў. Поўнае і разгорнутае апісанне ўсіх вядомых пражскіх і віленскіх выданняў Скарыны зрабіў І.​П.​Каратаеў у бібліягр. працах 1878 і 1883. Больш плённы перыяд у С. пачаўся з выхадам у свет доктарскай дысертацыі славіста П.​У.​Уладзімірава «Доктар Францыск Скарына: Яго пераклады, друкаваныя выданні і мова» (1888), якая адкрывалася гістарыяграфічным даследаваннем. Дзейнасць Скарыны ён разгледзеў на фоне «маральна-рэлігійнага і духоўнага» жыцця ВКЛ і падкрэсліў важную яго ролю ў стварэнні духоўных перадумоў для культ. і грамадска-паліт. актыўнасці мяшчанства, для пашырэння кантактаў з краінамі Цэнтр. і Зах. Еўропы, для эвалюцыі кніжнага пісьменства, пранікнення нар. мовы ў л-ру. Па дакумент. крыніцах ён узнавіў жыццёвы шлях Скарыны, адзначыў яго «заходнярускае» паходжанне, сувязі з родным Полацкам, спрабаваў звязаць дзейнасць Скарыны з культ. развіццём «заходнярускіх» зямель канца 15 — пач. 16 ст., прааналізаваў амаль усе вядомыя на той час спісы выданняў Скарыны, асабліва рэдкія рукапісы, якія, магчыма, данеслі да нас тэксты нявыдадзеных або страчаных кніг Скарыны. Значная частка Гэтай працы прысвечана характарыстыцы мовы скарынаўскіх перакладаў, друкарскіх і маст. асаблівасцей выданняў. На яго думку, «руская» (беларуская) мова Скарыны найб. выразна адчуваецца ў пражскіх кнігах. Праблему мовы Скарыны «ўзору беларускай гутаркі пачатку 16 ст». першы навукова паставіў Ф.​Буслаеў. Падобнай думкі прытрымліваліся А.​Аганоўскі, Уладзіміраў, М.​Мурко, М.​Драгаманаў, чэшскі філолаг І.​Первольф, польскія вучоныя С.​Ліндэ, М.​Вішнеўскі, А.​Брукнер, Л.​Васілеўскі. За разнавіднасць польскай выдавалі мову Скарыны П.​Кепен, В.​Бадзянскі, Галавацкі. З поглядамі пра «рускі» (беларускі) характар скарынавых твораў не пагаджаўся А.​Сабалеўскі, які лічыў яе царкоўнаславянскай. Значны ўклад у С. зрабіў Я.​Ф.​Карскі, які разгледзеў дзейнасць Скарыны на агульным фоне развіцця бел. культуры, мовы, асветніцтва. На мяжы 19—20 ст. і пазней у т.зв. нашаніўскі перыяд пачынаецца ўласна бел. С.: публікацыі А.​Кіркора, М.​Доўнар-Запольскага, А.​Ельскага, А.​Сапунова, І.​Луцкевіча, А.​Луцкевіча, В.​Ластоўскага, Л.​Гмырака, Р.​Зямкевіча, пасля М.​Гарэцкага, У.​Ігнатоўскага, М.​Янчука, М.​Шчакаціхіна і інш. У 1921 выйшла філасофска-публіцыст. эсэ І.​Абдзіраловіча (І.​Канчэўскага) «Адвечным шляхам», у якім нац.-асветніцкі ідэал Скарыны прадстаўлены ўзорнай дамінантай на гіст.-цывілізацыйным шляху самабытна-творчага самасцвярджэння бел. супольнасці пры яе неадназначным геапаліт. становішчы паміж візант. Усходам і рыма-каталіцкім Захадам. У 1925 у Вільні выйшаў навук.-папулярны нарыс А.​Станкевіча «Доктар Францішак Скарына — першы друкар беларускі», у 1926 у Коўне — манаграфія Ластоўскага «Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі». На думку Ластоўскага, выдавецкую дзейнасць Скарыны падтрымлівалі віленскае і полацкае купецтва, кнігі друкаваліся «па магчымасці на зразумелай народу мове», усталёўвалі «жыццёвую мудрасць» — ідэі патрыятызму, маральнага ўдасканалення, спрыялі развіццю свецкіх навук. На яго думку, процідзеянне Скарыне аказвала правасл. і каталіцкае духавенства, што ў значнай меры паслужыла і прычынай спынення яго друкарскай дзейнасці.

Усе манаграмы і крыптанімы ў пражскіх і віленскіх выданнях Скарыны даследчык прыпісваў мясц. майстрам«русінам». З нагоды 400-гадовага юбілею віленскіх выданняў Скарыны ў 1926 у Мінску выдадзены навук. зб. артыкулаў бел. даследчыкаў «Чатырохсотлецце беларускага друку, 1525—1925» (аўтары І.​Воўк-Левановіч, В.​Дружчыц, М.​Любаўскі, У.​Перцаў, У.​Пічэта, М.​Піятуховіч, Шчакаціхін, Дз.​Ягораў, А.​Ясінскі). Гал. яго тэмы: умовы развіцця ВКЛ, Чэхіі, Італіі і гісторыя бел. кірылічнага кнігадрукавання ў 16—17 ст., Адраджэнне на Беларусі, літ. дзейнасць і мова выданняў Скарыны. Навук. узроўнем вылучаліся артыкулы Пічэты «Скарыніяна» і Шчакаціхіна «Гравюры і кніжныя аздобы ў выданнях Францыска Скарыны», дзе ўпершыню сістэматызаваны мастацка-стылявыя рысы 45 гравюр з выданняў Скарыны. Шчакаціхін паставіў таксама пытанне пра дату выхаду «Малой падарожнай кніжкі». На яго погляд, яна надрукавана ў Вільні каля 1530. М.​В.​Доўнар-Запольскі працэс станаўлення бел. кнігадрукавання разглядаў у непарыўнай сувязі з «вял. гаспадарчай перабудовай» як у Зах. свеце, так і ў Літоўска-Беларускай дзяржаве. Пічэта, разглядаючы творчасць Скарыны як з’яву рэнесансавай культуры, упершыню ў навук. плане паставіў пытанне пра бел. Адраджэнне. У канцы 1920-х — 1930-я г. навук. даследаванне творчасці Скарыны амаль поўнасцю спынілася.

У 1958 М.​А.​Алексютовіч у манаграфіі «Скарына, яго дзейнасць і светапогляд» разгледзеў асн. праблемы сац.-эканам. і культ. развіцця Беларусі ў 1-й пал. 16 ст., жыццё і дзейнасць Скарыны, яго сац. і культ.-асветныя, гуманістычныя погляды, уплыў яго творчай спадчыны на развіццё ўсх.-слав. пісьменства. У пач. 1960-х г. у сувязі з 400-годдзем рус. кнігадрукавання да вывучэння «пражскага ўрока» звярнуўся рас. мастацтвазнавец А.​А.​Сідараў. Літоўскі гісторык Л.​І.​Уладзіміраў лічыў, што фарміраванне бел. кнігадрукавання абумоўлена развіццём духоўнай культуры ВКЛ, патрэбамі мяшчан, шляхты, дзярж. органаў, каталіцкай і правасл. царквы. Ён выказаў гіпатэтычнае меркаванне, што папярэднікам Скарыны быў малавядомы лонданскі кнігавыдавец канца 15 ст. Дж.​Літвін. Бел. літ.-знавец А.​Ф.​Коршунаў у 1969 выдаў прадмовы і пасляслоўі Скарыны (перавыдадзена з дапаўненнямі ў 1990), мастацтвазнавец Л.​Баразна падрыхтаваў альбом гравюр Скарыны з гіст.-мастацтвазнаўчым экскурсам (1972, 2-е выд. 1990). Праблемы маст. афармлення кніг Скарыны ў рэчышчы еўрап. і ўласна бел. традыцый узняты ў манаграфіях бел. мастацтвазнаўца В.​Ф.​Шматава «Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стст.» (1984) і «Мастацтва кнігі Францыска Скарыны» (1990). Ён прапанаваў новую маст.-стылістычную класіфікацыю пражскіх гравюр і інш. кампанентаў афармлення выданняў Скарыны (ініцыялы, застаўкі, канцоўкі, наборны арнамент, паліграф. арганізацыя тэксту); абгрунтаваў іх маст. асаблівасці ў параўнанні з зах.-еўрап. і ўласна бел. выяўл. традыцыямі. У шматлікіх публікацыях прааналізаваны тыпалагічныя асаблівасці выданняў Скарыны, іх тыпаграфіка, гіст. лёс, этапы развіцця С. Кнігазнаўчае апісанне большасці кніг Скарыны з асвятленнем іх паходжання, уладальнікаў, маргінальных запісаў і інш. далі Я.​Л.​Неміроўскі, В.​І.​Лук’яненка, Ю.​А.​Лабынцаў, І.​В.​Паздзеева, Г.​Я.​Галенчанка. Апісанне ўсіх пражскіх экзэмпляраў (без пазней знойдзенага канвалюта, набытага Лонданскай б-кай імя Скарыны) з поўным падборам факсімільных рэпрадукцый гравюр і арнаментыкі змешчана ў 8-томным апісанні кірылічных выданняў, падрыхтаванага Неміроўскім у рамках агульнаеўрап. праекта даследавання слав. кірылічнай кнігі («Зводны каталог старадрукаў кірылаўскага шрыфту». Бадэн-Бадэн, 1998. Т.З). Выданні Скарыны ў рэтраспектыве ўсяго бел. кірылічнага кнігадрукавання 16—18 ст. апісаў Галенчанка ў зводным каталогу «Кніга Беларусі, 1517—1917» (1986). У 1990—91 выд-ва «Беларуская Энцыклапедыя» апубл. выданне факсімільнага тыпу, куды ўвайшла пражская Біблія Скарыны 1517—19 (складанне і навук. падрыхтоўка Галенчанкі, прадмова А.​Л.​Петрашкевіча). «Слоўнік мовы Скарыны (т. 1—3, 1977—94) выдаў У.​В.​Анічэнка. У 1991 фрагменты «Малой падарожнай кніжкі» апубл. Лабынцаў у выданні «Зерцало жития...»: З літаратурнай спадчыны Францыска Скарыны», У.​Г.​Кароткі — «Прадмовы і пасляслоўі паслядоўнікаў Скарыны». Вынікі шматгадовых даследаванняў падсумаваны ў працы Неміроўскага «Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць беларускага асветніка» (1990). У манаграфіі Галенчанкі «Францыск Скарына — беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар» (1993) асн. ўвага звернута на асвятленне грамадска-паліт. і культ. фактараў узнікнення бел. кнігадрукавання, выяўленне этнасац. і дзярж.-геагр. арэала пашырэння яго кніг, уздзеянне творчай спадчыны Скарыны на выдавецкую дзейнасць яго пераемнікаў (Буднага, В.​Цяпінскага, брацкіх кнігавыдаўцоў і інш). Паглыблены прафесіяналізм, дыферэнцыяцыя і рознабаковасць прац па С. 1960—90-х г. сведчылі пра фарміраванне адпаведных гіст.-культ., лінгвістычна-філас., літ.-знаўчай, кнігазнаўчай, гіст.-маст. школ ці тэматычных кірункаў. Агульны гіст. фон, філас., грамадска-паліт., этычныя, эстэтычныя погляды Скарыны, рэнесансава-гуманістычныя, дэмакр. тэндэнцыі ў яго творчасці разгледжаны ў «Гісторыі беларускай дакастрычніцкай літаратуры» (т. 1, 1968). Дзейнасць Скарыны на фоне паліт., сац.-эканам. і культ. развіцця ВКЛ, яе міжнар. аспекты даследаваны ў зб. «Скарына і яго эпоха» (1990), у публікацыях В.​К.​Зайцава, В.​У.​Чапко, А.​П.​Грыцкевіча, У.​М.​Конана, С.​А.​Падокшына. Падокшын у манаграфіі «Францыск Скарына» (1981) даследаваў гнасеалагічныя, анталагічныя, сац.-паліт., эстэтычныя погляды Скарыны, падкрэсліў некананічнасць яго біблейскіх перакладаў. Філасофскія, этычныя, грамадска-паліт. погляды Скарыны і яго паслядоўнікаў разгледжаны ў манаграфіях Падокшына «Скарына і Будны: Нарыс філасофскіх поглядаў» (1974) і «Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі: Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага» (1990). Літ., перакладчыцкай і пісьменніцкай дзейнасці Скарыны з выкарыстаннем новых матэрыялаў прысвечаны даследаванні Лабынцава «Пачатае Скарынам» (1990) і «Зерцало жития...», працы В.​А.​Чамярыцкага, А.​В.​Мальдзіса, М.​М.​Грынчыка, А.​А.​Лойкі. Значэнне скарынаўскіх ідэй і яго творчасці ў новай бел. л-ры канца 19 — пач. 20 ст. раскрыта ў кн. А.​К.​Каўкі «Тут мой народ» (1989). Своеасабліва інтэрпрэтуе спадчыну Скарыны ў рэчышчы ўсх.слав. Адраджэння А.​А.​Яскевіч у кн. «Творы Ф.​Скарыны: Жанравая структура. Філасофскія погляды. Мастацтва слова» (1995). Моўнае наватарства, бел. і кніжнаслав. рысы тэкстаў і перакладаў Скарыны і яго паслядоўнікаў характарызуюцца ў працы А.​І.​Жураўскага «Гісторыя беларускай літаратурнай мовы» (т. 1. 1967), калектыўнай працы А.​М.​Булыкі. Жураўскага. У.​М.​Свяжынскага «Мова выданняў Францыска Скарыны» (1990), у даследаваннях Анічэнкі, А.​Я.​Баханькова, А.​А.​Парукава, Л.​М.​Шакуна і інш. Творчасць Скарыны як пачынальніка арыгінальнага бел. вершаскладання, яго гімнаграфічныя творы даследуюцца ў працах В.​Тумаша, А.​А.​Турылава, Грынчыка, Яскевіч, у манаграфіі І.​В.​Саверчанкі «Старажытная паэзія Беларусі, XVI — першая палова XVII ст.» (1992), кн. Лойкі «Старабеларуская літаратура» (2001). Свае падыходы да біяграфіі і творчасці Скарыны выклаў У.​У.​Агіевіч у працы «Сімволіка гравюры Скарыны» (1999). Новы ўзровень С. ў канцы 1980—90-х г. звязаны з дзейнасцю АН Беларусі, дзе распрацоўвалася юбілейная праграма скарыназнаўчых даследаванняў, а таксама выд-ваў «Навука і тэхніка» (з 1996 «Беларуская навука») і «Беларуская Энцыклапедыя». У 1991 створаны Навукова-асветны цэнтр імя Скарыны, які таксама распачаў даследаванні па С. Распрацоўкай праблем С., выяўленнем новых крыніц займаліся бел., рас., укр. даследчыкі: В.​І.​Дарашкевіч, В.​Н.​Дышыневіч, Я.​Дз.​Ісаевіч, Г.​П.​Лебедзеў, А.​С.​Мыльнікаў, М.​В.​Нікалаеў, В.​Р.​Пуцко, Шакун, С.​Шупа і інш. Вял. матэрыял абагульнены і сістэматызаваны ў фундаментальным юбілейным энцыклапедычным даведніку «Францыск Скарына і яго час» (1988).

Да 500-годдзя з дня нараджэння Скарыны выдадзены навук.-тэматычныя зб-кі і навук.-папулярныя і літ. творы У.​А.​Калесніка, Каўкі, Лойкі, А.​К.​Клышкі, Петрашкевіча і інш. Для замежных чытачоў па заказе ЮНЕСКА Галенчанка, Чамярыцкі і Шматаў апубл. ў Парыжы навук.-папулярную кн. «Францыск Скарына» (у 1979 на франц., у 1980 на англ. мовах). Паводле пастановы ЮНЕСКА 1990 год быў аб’яўлены годам Скарыны. Скарынаўскія чытанні і навук. канферэнцыі прайшлі ў Мінску, Гомелі, Варшаве, Празе, Вільнюсе, Маскве, Лондане, Падуі (1986—92). Важкі ўклад у С. (пераважна ў даследаванне крыніцазнаўчых аспектаў выдавецкай дзейнасці і творчасці Скарыны і яго біяграфіі) замежных гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў, філолагаў (Ю.​Віцьбіч, Л.​Гарошка, Р.​Жук-Грышкевіч, Я.​Запруднік, А.​Калубовіч, В.​Пануцэвіч, Я.​Пятроўскі, В.​Кіпель, С.​Станкевіч, Я.​Станкевіч, П.​Татарыновіч, П.​Урбан і інш.). Адным з цэнтраў славяназнаўчых даследаванняў у 1920—30-я г. была Прага. У 1926 у Пражскім ун-це абараніў дысертацыю «Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве» І.​С.​Дварчанін. Гэта было 1-е ў бел. літ.-знаўстве даследаванне пра Скарыну, яго светапогляд, культ.-гуманіст. і патрыят. дзейнасць (у пер. на бел. мову апубл. ў 1991). Этапнымі ў С. былі публікацыі рус. гісторыка-славіста, выкладчыка Карлава ун-та ў Празе, А.​Ф.​Флароўскага, які даследаваў пытанні, звязаныя з жыццём і дзейнасцю Скарыны ў Чэхіі. У артыкулах і ў яго манаграфіі «Чэшская біблія ў гісторыі рускай культуры і пісьменнасці: Францыск Скарына і прадаўжальнікі яго справы» (1940—46) прыведзены невядомыя раней факты з біяграфіі Скарыны. На думку даследчыка, Скарына заснаваў сваю друкарню ў Празе, дзе быў высокі ўзровень кнігадрукавання і меліся сувязі з ням. і італьян. выд-вамі. Ён прааналізаваў суадносіны чэшскай Бібліі 1506 і Бібліі Скарыны, высвятляў уздзеянне творчасці Скарыны на бел., рус. і ўкр. рукапісную кніжнасць 16—17 ст. Традыцыі чэшскага С. працягваюць П.​Р.​Покарні, Ф.​Сокалава і інш. Цікавасць у гіст.-параўнальным і бібліягр. аспектах мае шматтомнае выданне «Друкары старажытнай Польшчы XV—XVIII ст.», 5-ы выпуск якога прысвечаны ВКЛ (1959). Дзейнасць Скарыны асвятляецца ў абагульняльных працах польскай даследчыцы М.​Б.​Тапольскай па гісторыі кніжнай культуры ВКЛ. Супрацоўнік Нац. музея ў Варшаве В.​Дэлюга выявіў сувязі некат. пражскіх гравюр Скарыны з папярэднімі чэшскімі, ням., пражскімі друкаванымі яўр. выданнямі 15 — пач. 16 ст. Асобныя пытанні С. з акад. пазіцый рэгулярна асвятляліся ў лонданскім час. «The Journal of Byelorussian Studies» («Часопіс беларускіх даследаванняў»), у час. «Запісы» Бел. ін-та навукі і мастацтва ў ЗША. Большую ч. 5-й юбілейнай кн. «Запісаў» (1970), якую падрыхтаваў Тумаш (Сымон Брага) складае храналагічна-бібліягр. агляд прац пра Скарыну. Ён аўтар артыкулаў «Геаграфічная лакалізацыя жыццяпісу доктара Скарыны», «Пытанне імя доктара Скарыны», «Канфіската ў Вроцлаве кнігаў Бібліі Скарыны», «Кнігі Скарыны на захадзе Еўропы ў пару ягонную й сёння». У артыкуле, прысвечаным «Малой падарожнай кніжцы» («Запісы». 1978. Кн. 16), ён даказаў, што 2 дрэварыты нюрнбергскай друкарні канца 15 ст. выкарыстоўваліся Скарынаю ў Вільні. Унікальны дацкі экзэмпляр «Малой падарожнай кніжкі» з захаванай пасхаліяй у 1971 апісаў А.​Надсон, што дазволіла датаваць яе 1522 ці 1523. У манаграфіі бел. віленскага даследчыка Х.​Ільяшэвіча «Друкарня дома Мамонічаў у Вільні (1575—1622)» (1938) зроблена спроба высветліць выключную ролю сталіцы ВКЛ у пашырэнні друкарскай справы на «ўсходзе», уплыў дзейнасці Скарыны на станаўленне бел., рус. і ўкр. кнігадрукавання ў 16—18 ст. Змястоўныя зб-кі прац вільнюскіх навук. канферэнцый, прысвечаных Скарыне, апубл. ў 1979, 1987, 1991.

Этапы паслядоўнага развіцця С. ў сінт. форме адлюстраваны ў спец. абагульняльных працах — «Скарыніянах». Аўтарам 1-й «Скарыніяны», прызначанай для выдання «Чатырохсотлецце беларускага друку, 1525—1925» (1926) быў Пічэта. У яго аглядзе ўлічаны асн. выданні актаў (акрамя М.​Круповіча), бібліягр. апісанні Бакмейсцера, Штрытэра, Аляксеева, Сопікава, Каратаева, П.​М.​Строева, прааналізаваны біягр. звесткі, выдавецкая, літ., перакладчыцкая дзейнасць, маст. асаблівасці выданняў, грамадскія погляды, уплыў спадчыны Скарыны на яго паслядоўнікаў, развіццё бел. і ўсх.-слав. культуры. З 1926 і да сярэдзіны 1960-х г. С. даследаваў А.​В.​Флароўскі, у т. л. ў яго фундаментальнай працы «Чэшская біблія ў гісторыі рускай культуры і пісьменнасці» і новых матэрыялах пра Скарыну (дакументы 2-га пражскага перыяду і інш.). Гістарыяграфічныя працы Пічэты і Флароўскага значна дапоўнены даследаваннямі М.​Б.​Батвінніка, Дышыневіч, Каўкі, У.​М.​Казберука. Замежнае С. канца 1940—70-х г. разгледжана ў публікацыі Я.​Садоўскага «Скарыназнаўства на Захадзе пасля другой сусветнай вайны» (1983). Пазнейшыя агляды С. рабілі Неміроўскі, Галенчанка, аўтары артыкулаў у пражскім зб. «Францыск Скарына ў працах чэшскіх славістаў» (1992). Нямала каштоўных гістарыяграфічных аглядаў, рэцэнзій апубл. ў перыяд. выданнях, матэрыялах Скарынаўскіх чытанняў, зб-ках «Беларусіка», «Скарыніч», «Шляхам гадоў» і інш.

Сістэматызацыі даследаванняў па С. спрыялі рэтраспектыўныя бібліягр. паказальнікі галіновай і бягучай бібліяграфіі. 2 рэтраспектыўныя паказальнікі склаў Тумаш (1970, 1989), па аналагічнай схеме — Неміроўскі (1978); найб. поўны паказальнік да юбілею Скарыны склалі Неміроўскі і Л.​А.​Осіпчык (1990). Гісторыя біягр. і кнігазнаўчага вывучэння выданняў Скарыны адлюстравана ў тэматычна-храналагічным паказальніку Галенчанкі (1993).

Асобны раздзел С. стварае публікацыя і вывучэнне дакументальных крыніц, гіст. дакументаў, звязаных з жыццём і дзейнасцю Скарыны. Звесткі пра дакументальныя матэрыялы сустракаюцца ва ўсіх аглядах С. (працы Уладзімірава, Пічэты, Флароўскага, Алексютовіча і інш.). Большасць актаў апубл. ў даследаваннях або розных зб-ках і перыяд. выданнях. Агульны іх спіс з тлумачэннямі змешчаны ў 5-й кнізе «Запісаў» (1970). Дарашкевіч падрыхтаваў 1-е зводнае выданне дакументаў і матэрыялаў «Францыск Скарына: Зборнік дакументаў і матэрыялаў» (1988, уключана 55 актаў і вытрымак з дакументаў).

Матрыкуляцыйны спіс Кракаўскага ун-та 1504 выявіў С.​Пташыцкі, прамацыйны акт 1506 (пра экзамены на вучоную ступень бакалаўра філасофіі) — А.​С.​Петрушэвіч, экзаменацыйныя запісы Падуанскага ун-та 1512 (пра наданне ступені ў «лекарскіх науках» доктара) — С.​Віндакевіч, пратакол падуанскай курыі 9.11.1512 — Садоўскі. Некалькі дакументаў, звязаных са знаходжаннем Скарыны ў 1530 у Кёнігсбергу абнародаваны А.​І.​Мілавідавым. Шэраг дакументаў пражскага перыяду дзейнасці Скарыны выявіў Флароўскі.

Матэрыялы судовых працэсаў па маёмасных справах 1520 — сярэдзіны 1530-х г., у т. л., віленскія і полацкія акты 1529 і 1535, увёў ва ўжытак Уладзіміраў, пазнанскія — М.​Вайцяхоўская і Дарашкевіч; 2 каралеўскія прывілеі Скарыну — Круповіч. Значную колькасць дакументаў, што, на думку даследчыкаў, датычацца Скарыны, але не ўпамінаюць яго імя, у іх ліку імянны склад віленскай рады, каралеўскі прывілей 1532, прадстаўлены ў пазнанскі магістрат Скарынай, адшукаў Галенчанка. Найб. значныя поспехі С. ў біяграфічных, кнігазнаўчых, літ.-знаўчых і мовазнаўчых даследаваннях, у вывучэнні светапогляду Скарыны.

Літ.:

Ботвинник М.Б. Изучение жизни и деятельности Франциска Скорины в БССР // Белорусский просветитель Франциск Скорина и начало книгопечатания в Белоруссии и Литве. М., 1979;

Яго ж. Историография изучения «Малой подорожной книжки» и «Апостола» Ф.​Скорины // Франциск Скорина — белорусский гуманист, просветитель, первопечатник. Мн., 1989;

Яго ж. Вывучэнне жыцця і дзейнасці Францыска Скарыны ў ЗША // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1990. № 4—5;

Яго ж. Навука і невуцтва: Скарыназнаўства ў Акадэміі навук БССР і ў Польшчы (1928—1941) // Полымя. 2000. №12;

Дышиневич В.Н. Скориноведение: некоторые вопросы историогр. и библиогр. // Книга в Белоруссии: Книговедение, источники, библиогр. Мн., 1983. Вып. 2;

Чамярыцкі В.А. Скарыназнаўства на сучасным этапе // Славяне: адзінства і мнагастайнасць. Вып. 3. Гуманізм і асветніцтва ў славянскіх культурах. Мн., 1990;

Франциск Скорина в белорусском советском обществоведении. Мн., 1987;

Неміроўскі Я.Л. Скарыназнаўства // Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед Мн., 1988;

Каўка А.К. Беларускае скарыназнаўства ў 20-я гг. XX ст. // Кніжная культура Беларусі. Мн., 1991;

Судавичене Л.В. Литовская скориниана // Франциск Скорина и Вильнюс. Вильнюс, 1991;

Шматаў В. Нататкі мастацтвазнаўчай Скарыніяны // Культура беларускага замежжа. Мн., 1993. Кн. 1;

Сокалава Ф. Вывучэнне жыцця і дзейнасці Ф.​Скарыны чэшскімі даследчыкамі: Пер. з чэш. // Беларусіка=Albaruthenica. Мн., 1993. Кн. 1;

Галенчанка Г. Праблемныя дакументы Скарыніяны ў кантэксце рэальнай крытыкі // Там жа. Мн., 1998. Кн. 9;

Шалькевич В.Ф. Скорина и скориниана. Мн., 2001;

Тумаш В. Пяць стагоддзяў Скарыніяны, XVI — XX: [Бібліягр.]. Нью-Ёрк, 1989;

Открытие Скорины: Библиогр. указ. книговедческих и библиогр. описаний изд. Ф.​Скорины, его книг, представленных в собраниях XVI — XX вв., обзоров Скоринианы / Сост. Г.​Я.​Голенченко. Мн., 1989;

Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. [1539—1989] / Склад. Я.​Л.​Неміроўскі, Л.​А.​Осіпчык. Мн., 1990;

Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ.: Дад за 1530—1988 гг., 1989—1993 гг. / Склад. В.​Грышкевіч. Л.​Юрэвіч. Мн., 1995;

Sadoŭski J. Sludies on doktor Francis Skaryna in the West since World War II // Запісы Бел. ін-та навукі і мастацтва. 1983. Кн. 17;

Francisco Skoryna v díle českych slavistu. Praha, 1992;

Nemirowskij E. Die Prager Druckerei von Francisk Skorina (1517—1519) // Gesamtkatalog der Frühdruck in kyrilisclier Sclirift. Baden-Baden, 1998. Bd. 3. Гл. таксама да арт. Скарына Ф.

Г.​Я.​Галенчанка, А.​К.​Каўка.

т. 14, с. 445

САЮ́З МАСТАКО́Ў БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз мастакоў,

добраахвотная грамадская творчая арганізацыя, якая аб’ядноўвае мастакоў і мастацтвазнаўцаў рэспублікі. Мае на мэце садзейнічаць развіццю і прапагандзе бел. выяўл. і дэкар.-прыкладнога мастацтва, мастацтвазнаўства, павышэнню духоўнай культуры грамадства. Засн. ў 1938 на 1-м з’ездзе мастакоў Беларусі (аргкамітэт створаны ў 1933) як С.м.Б. З 1992 наз. Бел. саюз мастакоў. Вышэйшы кіруючы орган — з’езд мастакоў Беларусі, выканаўчы — праўленне. З’езды адбыліся ў 1938, 1948, 1956, 1958, 1960, 1962, 1965, 1968, 1973, 1977, 1982, 1986, 1990, 1992, 1998, 2001. Старшыні праўлення: І.​Рубінштэйн (з 1938), А.​Грубэ (в.а. з 1941), І.​Ахрэмчык (в.а. з 1944), Я.​Зайцаў (з 1948), А.​Бембель (з 1950), У.​Сухаверхаў (з 1954), П.​Гаўрыленка (з 1956), П.​Масленікаў (в.а. з 1961), В.​Цвірка (з 1962), Н.​Воранаў (в.а. з 1963), У.​Стальмашонак (з 1965), В.​Грамыка (з 1968), В.​Пратасеня (з 1973), Грамыка (з 1977), Бембель (з 1982), У.​Гардзеенка (в.а. з 1984), Стальмашонак (з 1987), Г.​Буралкін (з 1990), У.​Басалыга (з 2001). У С.м.Б. ўваходзяць Брэсцкая, Віцебская, Гомельская, Гродзенская і Магілёўская абл. арг-цыі. Саюз праводзіць пленумы, канферэнцыі, семінары, арганізоўвае выстаўкі. Уваходзіць у Бел. канфедэрацыю творчых саюзаў. Пры С.м.Б. Маст. фонд Беларусі. На 12.11.2001 у С.м.Б. 1125 членаў.

Члены Беларускага саюза мастакоў

1940. З.​І.​Азгур, А.​М.​Арлоў, І.​В.​Ахрэмчык, А.​А.​Бембель, А.​М.​Бразер, Г.​С.​Віер, В.​В.​Волкаў, П.​Н.​Гаўрыленка, І.​Р.​Гембіцкі, Д.​П.​Генін, А.​К.​Глебаў, А.​В.​Грубэ, М.​І.​Гусеў, І.​А.​Давідовіч, М.​В.​Дучыц, А.​І.​Жораў, Я.​А.​Зайцаў, Г.​М.​Ізергіна, К.​М.​Касмачоў, М.​А.​Керзін, Я.​Я.​Красоўскі, Л.​Ю.​Кроль, У.​М.​Кудрэвіч, Л.​М.​Лейтман, А.​П.​Мазалёў, Б.​Я.​Малкін, М.​І.​Манасзон, А.​П.​Марыкс, І.​І.​Мільчын, З.​І.​Мірынгоф, Ш.​В.​Пікус, А.​М.​Тычына, У.​Я.​Хрусталёў, Я.​М.​Ціхановіч, А.​М.​Шаўчэнка.

1945. Л.​С.​Бойка, Г.​Ф.​Бржазоўскі, А.​В.​Волкаў, А.​С.​Каржанеўскі, А.​М.​Кох, Р.​У.​Кудрэвіч, М.​П.​Міхалап, С.​Р.​Раманаў, І.​А.​Салавей, М.​П.​Станюта, У.​П.​Сухаверхаў, А.​А.​Ус, В.​М.​Ціхановіч, А.​Дз.​Шыбнёў.

1946. Г.​Г.​Азгур, М.​З.​Беляніцкі, А.​С.​Гугель, В.​К.​Дзежыц, В.​А.​Дзядок, Б.​Ф.​Звінагродскі, С.​П.​Каткоў, Дз.​М.​Красільнікаў, А.​І.​Кроль, С.​Дз.​Лі, Х.​М.​Ліўшыц, С.​Д.​Палеес, З.​С.​Паўлоўскі, Т.​Я.​Разіна, Л.​С.​Ран, М.​К.​Сеўрук, М.​Л.​Тарасікаў, М.​М.​Філіповіч, І.​М.​Хозераў, В.​К.​Цвірка.

1947. М.​Дз.​Чураба.

1948. С.​І.​Селіханаў.

1949. С.​А.​Адашкевіч, С.​А.​Андруховіч, М.​А.​Блішч, Н.​М.​Воранаў, Н.​І.​Галоўчанка, П.​А.​Данелія, В.​І.​Ждан, В.​К.​Жолтак, К.​І.​Максімцоў, П.​В.​Масленікаў, Д.​М.​Парахня, П.​М.​Раманоўскі, І.​Я.​Фяцісаў, П.​М.​Явіч.

1950. П.​М.​Герасімовіч, Ф.​І.​Дарашэвіч.

1951. П.​К.​Белавусаў, А.​М.​Заспіцкі, В.​У.​Палійчук.

1952. Е.​М.​Ганкін, І.​В.​Пушкоў.

1953. Я.​Дз.​Нікалаеў.

1954. М.​Л.​Бельскі, А.​Б.​Грыгар’янц, М.​Ц.​Гуціеў.

1955. П.​П.​Нікіфараў. 1956 Н.​П.​Варвановіч, С.​П.​Герус, М.​В.​Гурло, П.​С.​Дурчын, В.​Ф.​Казачэнка, П.​С.​Крахалёў, А.​Р.​Курачкін, А.​А.​Малішэўскі, У.​А.​Мінейка, В.​М.​Савіцкі, У.​Ф.​Сокалаў, А.​С.​Шкляр.

1957. А.​С.​Бархаткоў, І.​М.​Глебаў, Л.​Г.​Ліхтаровіч, А.​А.​Паслядовіч, Я.​І.​Радзялоўская, Я.​М.​Харытоненка.

1958. У.​П.​Белавусаў, І.​С.​Дмухайла, А.​С.​Казлоўскі, У.​І.​Кухараў, В.​Б.​Папоў, Я.​А.​Печкін, М.​А.​Савіцкі, І.​Б.​Элентух.

1959. І.​М.​Басаў, А.​І.​Вайнштэйн, М.​Х.​Даўгяла, К.​І.​Завіша, У.​П.​Кульваноўскі, У.​А.​Лагун, Ю.​В.​Пучынскі, І.​Дз.​Рудчык, І.​А.​Санін, У.​І.​Стальмашонак.

1960. М.​А.​Аўчыннікаў, В.​А.​Грамыка, М.​В.​Данцыг, А.​М.​Кашкурэвіч, М.​Я.​Лісоўскі, А.​В.​Луцэвіч, І.​І.​Пешкур, І.​Н.​Стасевіч, Г.​І.​Чарняўскі, В.​К.​Шыкін, І.​М.​Елатомцава.

1961. Г.​Х.​Вашчанка, В.​В.​Галубовіч, Ф.​Ф.​Зільберт, Т.​Дз.​Ігнаценка, П.​В.​Калінін, І.​В.​Карасёў, В.​М.​Міхеева, Ф.​І.​Мохаўцаў, Г.​І.​Мурамцаў, Г.​Г.​Паплаўскі, Н.​Я.​Паслаўская, І.​П.​Харламаў, А.​М.​Чуркін, М.​П.​Чэпік, А.​І.​Шахновіч.

1962. А.​В.​Аладава, А.​А.​Анікейчык, В.​А.​Баравік, С.​М.​Вакар, Б.​У.​Івонцьеў, Г.​А.​Ісаевіч, Ф.​Л.​Лейтман, І.​Я.​Маслан, У.​Н.​Папсуеў, І.​Ю.​Раманоўскі, М.​М.​Федарэнка.

1963. А.​А.​Бялова, М.​В.​Бяляеў, М.​В.​Бярковіч, В.​І.​Васільеў, М.​С.​Гугель, М.​К.​Казакевіч, А.​Г.​Лось, М.​Ф.​Навіцкі, І.​В.​Назімава, У.​М.​Пасюкевіч, В.​З.​Ражкоў, А.​К.​Сапетка, В.​І.​Сахненка, М.​А.​Шарэнка, В.​С.​Ягораў.

1964. А.​І.​Абрамава, У.​І.​Ананька, Б.​У.​Аракчэеў, Ф.​М.​Бараноўскі, І.​І.​Белановіч, Р.​С.​Ганцэвіч, В.​Г.​Гаўрылаў, В.​І.​Грос, Л.​М.​Гумілеўскі, Л.​Н.​Дробаў, М.​Р.​Залозны, А.​М.​Замай, Л.​П.​Замах, Л.​К.​Ізмайлава, Б.​А.​Кірыленка, А.​М.​Кішчанка, В.​Г.​Кубараў, Э.​С.​Куфксо, А.​І.​Левітан, У.​С.​Мурахвер, Л.​М.​Мягкова, М.​Я.​Навумаў, І.​У.​Немагай, Я.​Р.​Новікаў, Б.​А.​Няпомняшчы, Я.​П.​Пакаташкін, Л.​М.​Пакаташкіна, В.​С.​Пратасеня, І.​І.​Радунскі, І.​П.​Рэй, М.​З.​Савіцкая, У.​С.​Садзін, А.​Ф.​Сямілетаў, А.​І.​Таўкач, І.​Ц.​Ціханаў, Л.​Дз.​Шчамялёў, В.​Ф.​Ярмоленка.

1965. Дз.​І.​Алейнік, Ю.​П.​Альбіцкі, Ф.​І.​Анісовіч, Г.​І.​Барышаў, Ю.​А.​Булычоў, Р.​А.​Віткоўскі, А.​Дз.​Дзям’янаў, М.​М.​Зялёнкін, Я.​С.​Кулік, Б.​М.​Кузьмічоў, І.​Я.​Міско, М.​С.​Палянкоў, В.​І.​Ральцэвіч, В.​М.​Сабалеўскі, К.​М.​Саломка.

1966. А.​А.​Агафоненка, А.​Л.​Анісовіч, Б.​Ф.​Герлаван, У.​А.​Дамарад, Л.​П.​Дубар, А.​Р.​Захараў, М.​С.​Кірылаў, М.​М.​Куйчык, І.​В.​Мядзведзеў, Г.​С.​Осіпава, А.​І.​Осіпаў, П.​П.​Пагодзін, І.​М.​Паньшына, Н.​М.​Паплаўская, Т.​М.​Паражняк, М.​Ф.​Рыбалкіна, М.​А.​Рыжанкоў, А.​А.​Салаўёў, А.​А.​Сурскі, В.​М.​Ткачук, Л.​І.​Шакінка, Н.​І.​Шчасная.

1967. Л.​П.​Асецкі, Л.​М.​Асядоўскі, Л.​Я.​Багданаў, Л.​Ц.​Баразна, І.​Ю.​Бароўскі, В.​М.​Варламаў, В.​І.​Вярсоцкі, С.​Я.​Гарачаў, У.​Ц.​Гардзеенка, Г.​Р.​Гаркуноў, І.​І.​Глазава, У.​К.​Гоманаў, Ф.​Ф.​Гумен, Г.​І.​Дзянісаў, Р.​Г.​Дубар, Л.​А.​Дударэнка, Я.​К.​Іванешка, А.​І.​Казак, В.​А.​Леантовіч, Б.​П.​Льдокаў, П.​К.​Любамудраў, У.​М.​Лятун, Л.​А.​Майзельс, Б.​І.​Маркаў, М.​А.​Моўчан, З.​С.​Мяньшова, М.​А.​Назарчук, М.​П.​Назарэнка, М.​М.​Палякоў, А.​С.​Папоў, К.​М.​Пятроў, С.​Я.​Раўдвеэ, У.​А.​Рыкалін, Я.​У.​Санько, І.​М.​Сталяроў, В.​Ф.​Сумараў, А.​А.​Ткачонак, Б.​Н.​Ус, І.​К.​Утарушын, В.​М.​Філімонаў, В.​Е.​Ціханенка, К.​Г.​Ціхановіч, Я.​Р.​Чамадураў, М.​М.​Шаўцова, Г.​Ф.​Шутаў, Л.​М.​Эрлер.

1968. М.​А.​Апіёк, М.​С.​Макаранка.

1969. Ф.​І.​Валадзько, А.​П.​Веліксонаў, А.​М.​Дзямарын, Ю.​К.​Зайцаў, Г.​Т.​Злотнік, Б.​Ф.​Кавецкі, М.​А.​Карпук, Я.​К.​Красоўскі, І.​У.​Краўчанка, В.​А.​Крылоў, І.​Г.​Крэйдзік, Л.​М.​Лось, М.​Дз.​Міхайлаў, У.​М.​Мудрогін, Л.​Ф.​Панамарэнка, У.​С.​Пашчасцеў, Э.​А.​Петэрсон, М.​М.​Пушкар, У.​А.​Самачарноў, К.​І.​Харашэвіч, П.​А.​Цомпель, В.​П.​Шаранговіч, У.​Н.​Шпартаў.

1970. С.​Ц.​Абрамаў, А.​Я.​Арцімовіч, У.​А.​Бойка, К.​А.​Вакс, М.​М.​Волахаў, Л.​Э.​Гадлеўскі, В.​Г.​Дзівінская, П.​М.​Драчоў, Ф.​М.​Жураўкоў, А.​Ц.​Зайцаў, С.​Р.​Кавалёў, Б.​І.​Казакоў, В.​А.​Казлоў, М.​І.​Кандрацьеў, Я.​А.​Карманаў, С.​С.​Каткова, М.​У.​Кірэеў, Б.​А.​Крэпак, У.​Л.​Кузняцоў, З.​В.​Літвінава, П.​П.​Лысенка, У.​К.​Міхайлоўскі, С.​І.​Нартава, Л.​Я.​Прагін, С.​Дз.​Салохін, В.​М.​Свентахоўская, П.​У.​Свентахоўскі, У.​П.​Слінчанка, Ю.​В.​Тышкевіч, Г.​Я.​Ціхановіч, Л.​В.​Чурко, В.​С.​Швяцоў, Л.​А.​Шпак, Я.​А.​Шыбнёў, М.​А.​Шырокаў, Г.​К.​Шэлег.

1971. Э.​К.​Агуновіч, М.​С.​Басалыга, У.​С.​Басалыга, А.​К.​Белавусаў, У.​А.​Булыга, М.​І.​Ганчароў, І.​У.​Грыгаровіч, Л.​Р.​Давідзенка, У.​А.​Дзяменьцеў, Л.​Б.​Зільбер, Г.​П.​Івакін, А.​А.​Краўчук, М.​Р.​Лазавой, М.​А.​Плужнік, В.​Ф.​Шматаў, М.​М.​Якунін.

1972. А.​Р.​Арлоў, А.​П.​Бельцюкова, В.​А.​Говар, Г.​С.​Грубіна, У.​П.​Зубараў, А.​У.​Ільіноў, М.​І.​Крукоўскі, Ю.​М.​Любімаў, В.​С.​Мігаль, А.​В.​Някрасаў, Дз.​А.​Папоў, В.​А.​Позняк, А.​М.​Пуцейка, А.​І.​Рыбчынскі, М.​М.​Рыжыкаў, Г.​С.​Скрыпнічэнка, А.​Л.​Чысцякоў, Я.​С.​Ясьвін, В.​К.​Яўсееў.

1973. М.​П.​Балюк, А.​В.​Бараноўскі, С.​А.​Волкаў, А.​І.​Зіменка, Я.​А.​Ігнацьеў, Л.​П.​Каленік, Г.​К.​Качаноўскі, Ю.​І.​Кухараў, В.​М.​Лук’янаў, М.​А.​Меранкоў, В.​А.​Напрэенка-Ляховіч, У.​Ф.​Пракоф’еў, І.​М.​Пратасеня, У.​Р.​Раманаў, В.​А.​Тарасаў, А.​М.​Тарасян, В.​П.​Цюрын, В.​С.​Чайка.

1974. І.​М.​Андрыянаў, Г.​Ц.​Гарбанёў, Н.​М.​Голышава, Я.​І.​Жылін, Я.​Г.​Каробушкін, М.​І.​Ліханенка, Л.​М.​Марчанка, Ю.​І.​Нікіфараў, Б.​І.​Пярвунінскіх, У.​В.​Уродніч, С.​М.​Цуканаў.

1975. І.​Б.​Булгакава, У.​І.​Вітка, Л.​П.​Воранава, М.​Ф.​Глушко. А.​М.​Даўгяла, Л.​І.​Зяневіч, У.​Я.​Крукоўскі, Л.​Г.​Лапцэвіч, Т.​Ц.​Мацвеенка, У.​Л.​Новак, Ю.​В.​Няжура, Ю.​Г.​Палякоў, У.​С.​Піменаў, Э.​П.​Позняк, С.​М.​Сакалоў, А.​У.​Хадыка, І.​А.​Шастапалаў, А.​С.​Шатэрнік, М.​М.​Яніцкая.

1977. П.​С.​Арцёмаў, А.​А.​Бачкароў, Э.​А.​Белагураў, Г.​А.​Гаравая, Г.​С.​Грак, Э.​М.​Грамыка, Я.​І.​Ждан, А.​П.​Крахалёў, А.​А.​Марачкін, В.​П.​Маркавец, М.​М.​Селяшчук, М.​А.​Стома, А.​Ф.​Федаркоў, У.​В.​Церабун, У.​Ф.​Чарнышоў, Г.​С.​Шумскі, В.​Дз.​Шчарбакоў, А.​А.​Ясюкайць.

1978. Э.​Б.​Астаф’еў, Ю.​Б.​Багушэвіч, Я.​С.​Бусел, АІ.​Гаршкавоз, Ю.​В.​Гаўрын, В.​У.​Грыдзіна, В.​П.​Занковіч, Г.​П.​Кісялёў, М.​Р.​Клімаў, М.​М.​Купава, Т.​І.​Малышава, У.​А.​Нікалаеў, В.​В.​Нямцоў, А.​І.​Салятыцкі, А.​М.​Сурмач, У.​В.​Ткачоў.

1979. У.​М.​Вольнаў, ГЛ.​Жарын, П.​С.​Захараў, В.​А.​Захарынскі, В.​І.​Кліменка, А.​А.​Кокцеў, Р.​Я.​Ландарскі, Л.​Ф.​Леўчанка, А.​В.​Масіенка, А.​Р.​Пятрухна, Т.​М.​Сакалова, У.​А.​Самсонаў, Я.​М.​Сахута, Л.​І.​Скрыпнічэнка, Б.​Б.​Цітовіч, А.​І.​Чартовіч, Ф.​В.​Шастак, К.​Ф.​Шастоўскі, Ю.​В.​Якубовіч.

1980. М.​І.​Байрачны, Т.​П.​Белавусава-Пятроўская, Г.​В.​Буралкін, М.​У.​Бушчык, М.​І.​Валынец, В.​Ф.​Дзенісенка, С.​Дз.​Дзьяканаў, У.​І.​Жук, А.​М.​Зінчук, У.​М.​Капшай, Т.​І.​Кіршчына, А.​С.​Клімянкоў, А.​А.​Концуб, А.​А.​Лапіцкая, С.​М.​Ларчанка, У.​Л.​Лашкевіч, Н.​В.​Лівенцава, У.​М.​Маскоўскіх, А.​І.​Мятліцкі, С.​Ф.​Палякоў, У.​Т.​Паражняк, А.​М.​Пашкевіч, В.​Р.​Прыешкін, А.​І.​Родзін, Л.​М.​Сцяпанава, Я.​М.​Сямёнаў, А.​М.​Ціткоў, В.​І.​Юркова.

1981. К.​І.​Аляксееў, В.​Ф.​Байцун, В.​І.​Валынец, У.​У.​Васюк, Ю.​П.​Герасіменка, У.​Л.​Зінкевіч, М.​І.​Ісаёнак, М.​Р.​Казлоў, В.​А.​Калтыгін, І.​І.​Курачыцкі, В.​В.​Мікіта, Л.​П.​Сівакова, В.​П.​Славук, У.​Я.​Сулкоўскі, У.​А.​Ткачэнка, С.​М.​Федарэнка, В.​К.​Чуглазаў, У.​С.​Шнарэвіч, А.​К.​Шэвераў.

1983. Л.​Р.​Аганаў, І.​А.​Волкава, С.​Р.​Гарбунова, А.​Я.​Дзятлава, А.​В.​Кузьміч, А.​В.​Кузняцоў, К.​Г.​Паплаўская, Г.​А.​Пусеў, П.​А.​Семчанка, У.​І.​Слабодчыкаў, В.​М.​Смаляк, Н.​У.​Сухаверхава, В.​П.​Ціханаў, А.​І.​Цыркуноў.

1984. В.​У.​Альшэўскі, А.​А.​Анішчык, В.​К.​Барабанцаў, В.​М.​Буціна, В.​Ц.​Даўгала, С.​І.​Катовіч, С.​І.​Кірушчанка, У.​М.​Коўзусь, В.​С.​Крывашэева, І.​М.​Лобан, А.​М.​Маціевіч, В.​М.​Назараў, Л.​І.​Пятруль, В.​Ю.​Сазыкіна, Л.​Ф.​Салавей, А.​М.​Фінскі, М.​Я.​Цурыкаў, В.​П.​Чайка, У.​У.​Чурыла, П.​П.​Шарыпа, Ф.​І.​Янушкевіч, А.​І.​Яскін.

1985. С.​А.​Бандарэнка, М.​С.​Будавей, І.​А.​Галавацкая, С.​У.​Дамарад, Ю.​М.​Івахнішын, М.​І.​Ісаёнак, В.​М.​Карнееў, У.​У.​Кожух, З.​У.​Ландзік, Г.​В.​Літвіненка, М.​І.​Міронаў, М.​Л.​Несцярэўскі, АІ.​Салохіна, С.​У.​Саркісаў, П.​М.​Фей, А.​М.​Шныпаркоў, Г.​А.​Юзеева.

1986. Т.​П.​Агафоненка, В.​Ф.​Александровіч, Т.​А.​Арцёмава, Дз.​В.​Бабкін, М.​Т.​Бандарчук, Т.​І.​Васюк, А.​М.​Гвоздзікаў, Л.​Р.​Главацкая, У.​П.​Голуб, Р.​М.​Данчанка, У.​Э.​Дубавецкі, А.​Ф.​Кавалёў, І.​Дз.​Кліменка, Г.​П.​Крамко, Г.​П.​Крываблоцкая, У.​В.​Крываблоцкі, М.​І.​Лук’янаў, А.​І.​Мацвяйчук, Ю.​А.​Піскун, У.​І.​Пракапцоў, С.​М.​Рабашчук, В.​Б.​Сідоркін, Р.​С.​Сітніца, А.​М.​Слепаў, Н.​У.​Сустава, М.​Я.​Таболіч, Р.​Ф.​Таболіч, Г.​Я.​Туроўская, В.​М.​Фей, Т.​Л.​Хацановіч-Дарбінян, В.​А.​Шылко.

1987. Л.​Э.​Бартлаў, А.​І.​Бранцаў, С.​В.​Войчанка, Н.​Ф.​Высоцкая, Ю.​У.​Гудзіновіч, Ю.​П.​Зуеў, В.​С.​Каваленка, В.​В.​Кавальчук, Л.​М.​Кавальчук, У.​Дз.​Кандрацьеў, С.​І.​Казак, П.​А.​Карнач, К.​І.​Качан, А.​П.​Ксяндзоў, М.​П.​Кузьміч, У.​Э.​Куфко, В.​С.​Лявунін, М.​А.​Маеўскі, А.​У.​Отчык, І.​І.​Рамашоў, В.​П.​Свістуноў, Р.​П.​Сіплевіч, Б.​А.​Скрамблевіч, Л.​В.​Хобатаў, У.​Я.​Цэслер, А.​І.​Шалюта, М.​К.​Ягорава.

1988. М.​К.​Абрамаў, Л.​С.​Анцімонаў, І.​В.​Арлоў, Г.​А.​Асташонак, М.​В.​Аўчыннікаў, С.​У.​Балянок, А.​А.​Баразеннікаў, В.​В.​Баранаў, Ю.​А.​Баранаў, І.​А.​Бархаткоў, З.​У.​Баўтрук (Раўко), А.​У.​Бацвінёнак, Т.​П.​Беразенская, Н.​Г.​Бранавец, В.​Я.​Буйвал, В.​М.​Бяляўскі, П.​П.​Васілеўскі, У.​М.​Вішнеўскі, В.​В.​Вярсоцкі, Т.​Г.​Гаранская, Л.​М.​Гатальская, М.​А.​Гатальскі, М.​М.​Гаўрыленка, В.​І.​Грыгарышына, С.​А.​Грыневіч, Л.​В.​Грыцкоў, М.​І.​Гуршчанкоў, А.​А.​Дабравольскі, В.​М.​Даманава, А.​У.​Даманаў, Л.​П.​Данелія, Ю.​А.​Дзееў, В.​В.​Дзёмкіна, В.​К.​Дубрава, М.​К.​Дубрава, У.​А.​Еўтухоў, М.​П.​Жабінская, В.​І.​Жук, У.​М.​Жук, У.​У.​Іваноў, В.​З.​Кавалеўскі, І.​У.​Казак, А.​М.​Каласенцава, В.​В.​Камароў, Ю.​А.​Карачун, В.​К.​Касцючэнка, У.​У.​Качан, І.​І.​Кузняцова, С.​У.​Кузьмічоў, К.​М.​Куксо, Т.​М.​Курачыцкая, Н.​У.​Кухарэнка, М.​Я.​Латушка, С.​В.​Ліфанаў, С.​А.​Логвін, У.​А.​Лукашык, А.​П.​Лучыновіч, Ю.​Г.​Макараў, У.​А.​Малахаў, І.​В.​Малеціна, Н.​В.​Маліноўская, А.​А.​Мацюшэўская, У.​І.​Мелехаў, Л.​Ю.​Міньковіч, А.​І.​Непачаловіч, Ю.​М.​Несцярук, А.​Р.​Ойстрах, А.​А.​Панцюк-Жукоўскі, У.​У.​Папсуеў, Л.​Л.​Пуцейка, С.​М.​Пчалінцаў, Т.​А.​Пятроўская, К.​С.​Ракіцкі, У.​П.​Рамейка, В.​В.​Распопаў, Н.​А.​Рачкоўская, Л.​М.​Рацько, Л.​А.​Рыжкоўскі, Э.​Г.​Рымаровіч, Г.​Г.​Сакалоў-Кубай, Л.​У.​Салодкіна, С.​С.​Свістуновіч, Г.​М.​Сіверцава, АА.​Скавародка, А.​П.​Ступень, У.​І.​Сытчанка, В.​А.​Трыгубовіч, І.​І.​Уладычык, А.​М.​Фралянкоў, У.​П.​Хадаровіч, Ф.​І.​Хамініч, К.​У.​Хацяноўскі, Я.​І.​Хайрулін, В.​В.​Хмялеўскі, В.​В.​Ціханавец, М.​М.​Цудзік, Ю.​С.​Чарняк, Р.​П.​Часнова, Г.​Л.​Чысцякова, К.​П.​Шаранговіч, А.​К.​Шастоўская, Л.​Л.​Шчамялёва, АС.​Шыёнак, В.​С.​Юзвук, В.​М.​Юркоў, В.​І.​Янушкевіч.

1989. А.​Б.​Александровіч, А.​В.​Александровіч, Л.​Б.​Алімаў, К.​Г.​Асадаў, С.​В.​Асоскаў, М.​І.​Астапенка, А.​К.​Баглай, М.​А.​Бакуменка, М.​І.​Басаў, Л.​Б.​Бортнік, М.​В.​Бязберды, Н.​А.​Валынец, Р.​У.​Галаватая, У.​В.​Ганжа, Л.​У.​Гоманаў, Л.​І.​Грыцэнка, А.​Я.​Грэсь, І.​М.​Данілава, А.​М.​Дваронін, Л.​І.​Захадзячэнка, Я.​П.​Зельская, Г.​А.​Зельскі, Р.​М.​Іваноў, У.​К.​Казакоў, У.​П.​Кароткі, Р.​І.​Кійко, І.​А.​Кісялеўскі, С.​Б.​Кічко, Р.​П.​Клімковіч, М.​Н.​Кляцкоў, Г.​А.​Кобрын, А.​Дз.​Кудраўцава, А.​П.​Кузняцоў, Г.​П.​Лебедзеў, Я.​І.​Ліс, У.​М.​Лосеў, А.​У.​Лось, П.​Дз.​Лук’яненка, У.​Б.​Максімаў, Р.​Л.​Малышаў, У.​П.​Масленікаў, А.​К.​Мароз, Дз.​Р.​Маслій, В.​А.​Мядзвецкі, І.​І.​Надашкевіч, Л.​І.​Пакульніцкі, В.​А.​Палікарпава, А.​С.​Петрыканец, Я.​Б.​Пуставой, М.​Ю.​Пюке, М.​С.​Ржавуцкі, Б.​Ф.​Рэпін, Н.​Я.​Сакалова, Г.​У.​Саламянка, Я.​П.​Саламянка, Р.​С.​Салаўёва, Л.​М.​Салаўёў, Г.​М.​Сідарэвіч, В.​Дз.​Ціханава, Я.​І.​Ціханаў, К.​Я.​Цюрына, С.​В.​Цярэнцьева, В.​І.​Чарняк, Н.​А.​Чорнагалова, А.​П.​Чудзін, У.​А.​Шапялевіч, В.​Ф.​Шкаруба, М.​Л.​Шкробат, Я.​Ф.​Шунейка, А.​І.​Шчаслівая, М.​П.​Шышлоў, А.​К.​Юрашкевіч, С.М Янкоўскі, П.​В.​Янушкевіч, Н.​А.​Яўглеўская.

1990. В.​А.​Андросаў, М.​М.​Андруковіч, Т.​В.​Арасланава, А.​П.​Багустаў, М.​Ф.​Барздыка, І.​І.​Бокій, М.​В.​Бякеева, К.​Г.​Вашчанка, А.​Б.​Высоцкі, Л.​Б.​Гандыш, У.​І.​Ганчарук, І.​П.​Ганяеў, Т.​В.​Гардашнікава, Г.​В.​Говар, В.​А.​Губараў, С.​Л.​Гумілеўскі, А.​Ф.​Гуршчанкова, А.​І.​Дасужаў, В.​П.​Дземянчук, Ф.​М.​Драгун, М.​А.​Драненка, А.​В.​Дранец. В.​Г.​Дубовік, А.​Г.​Задорын, Р.​Л.​Заслонаў, В.​У.​Іванькова, У.​П.​Ісачанка, А.​Ю.​Кажаноўскі, М.​П.​Канцавой, В.​І.​Каралёў, І.​А.​Кашкурэвіч, Ф.​А.​Кашкурэвіч, А.​А.​Квяткоўскі, Л.​Г.​Кір’янаў, С.​Я.​Клімчук, Я.​А.​Колчаў. С.​А.​Кузьмар, С.​С.​Курашова, А.​І.​Ладзісаў, І.​І.​Лісіца, А.​У.​Лось, П.​І.​Лук, В.​У.​Лямачка, С.​А.​Малішэўскі, А.​В.​Масейкаў, У.​У.​Мехавіч, Г.​М.​Міхайлава, В.​Ф.​Міхайлоўскі, В.​А.​Міхайлюк, Г.​М.​Міхейчык, В.​П.​Мурашка, Я.​С.​Мусінская, А.​М.​Назаранка, П.​М.​Назаранка, У.​П.​Напрэенка, А.​П.​Новік, П.​А.​Новікаў, М.​П.​Няхайчык, М.​Ф.​Образаў, Я.​Г.​Панамарэнка, А.​Р.​Папоў, У.​М.​Рубцоў, Т.​А.​Рудэнка, Ю.​В.​Рудэнка, Л.​Г.​Русава, В.​К.​Рускевіч, Л.​І.​Сакалоў, С.​К.​Сенчанка, А.​І.​Сеслікава, В.​Я.​Сіверцаў, А.​М.​Смаляк, С.​У.​Стальмашонак, А.​І.​Судар, Дз.​А.​Сурскі, А.​Я.​Сямёнава, У.​П.​Табушаў, М.​І.​Таранда, Э.​С.​Трыкоза, С.​А.​Цімохаў, Т.​М.​Чуглазава, У.​Дз.​Шапо, М.​Ф.​Шкляраў, В.​М.​Ярэська.

1991. М.​І.​Агафонаў, А.​А.​Алонцаў, У.​І.​Асіповіч, А.​А.​Бараноўская, П.​П.​Бондар, К.​Г.​Гаджыеў, Г.​Дз.​Герасімава, В.​А.​Герасімаў, М.​С.​Гіргель, Л.​М.​Гоманаў, М.​А.​Гугнін, С.​Ф.​Давідовіч, У.​У.​Дзядзюля, Л.​А.​Доўбаш, М.​М.​Дундзін, В.​П.​Дураў, Л.​М.​Зуева, В.​А.​Ільіна-Загнетава, В.​Я.​Кавальчук, В.​М.​Калацэй, В.​І.​Камлюк, У.​М.​Каралькоў, А.​Ф.​Карпан, Г.​М.​Конанава, А.​У.​Крошкін, А.​В.​Крылоў, А.​У.​Кукоўскі, В.​Р.​Ландарскі, А.​П.​Лапшын, В.​Р.​Лук’яненка, Т.​І.​Отчык, У.​І.​Панцялееў, Т.​І.​Паўлючук, А.​В.​Пашкевіч, А.​Р.​Пашкевіч, Л.​В.​Прошчанка, А.​М.​Пушкін, В.​І.​Ражко, І.​В.​Рымашэўскі, У.​І.​Рынкевіч, І.​Г.​Савін, А.​А.​Сальнікаў, В.​С.​Стасевіч, Г.​Х.​Стасевіч, А.​С.​Суша, У.​Б.​Сушкевіч, І.​В.​Сямека, Г.​Л.​Танковіч, П.​Б.​Урублеўскі, А.​І.​Фяцісава, Г.​С.​Хінко-Янушкевіч, С.​Г.​Харашаўцаў, У.​Ц.​Хмызнікаў, І.​В.​Хоміч, В.​В.​Чукін, В.​У.​Шоба, Л.​С.​Шчасная, У.​І.​Шчэрбін.

1993. С.​Л.​Абрамовіч, В.​М.​Ажгірэй, В.​В.​Аржанухіна, Г.​М.​Бараноўская, М.​І.​Барбарчык, А.​С.​Бычкоўскі, А.​В.​Васілевіч, Г.​С.​Васільева, В.​В.​Васільеў, А.​Л.​Верашчагін, В.​Р.​Віткоўская, У.​І.​Гавазюк, У.​В.​Гладкевіч, М.​Г.​Голубева, П.​Л.​Гонта, А.​У.​Грыбава, У.​У.​Дамнянкоў, У.​К.​Даўшэвіч, У.​А.​Дзіўніч, А.​Я.​Дзянісьеў, У.​І.​Жбанаў, Л.​В.​Журавовіч, Ю.​І.​Казакоў, Ю.​М.​Каралевіч, А.​М.​Каструкоў, А.​В.​Кошалеў, А.​У.​Кулін, Г.​С.​Лойка, Л.​М.​Лук’янцаў, В.​К.​Лябедка, Э.​Г.​Малішэўская, Г.​В.​Матусевіч, А.​І.​Мірончык, В.​Е.​Несцярэнка, Ю.​М.​Падолін, М.​Р.​Панічэўскі, Ю.​А.​Платонаў, А.​М.​Пятроў, В.​У.​Рабчонак, М.​С.​Ракіцкене, М.​Дз.​Рыжы, В.​С.​Сідарава, А.​Дз.​Слуцкі, В.​П.​Сташчанюк, В.​С.​Сямашка, Э.​Р.​Сямёнава, Б.​А.​Сямілетаў, Г.​П.​Сянькоўскі, І.​В.​Тапілін, М.​І.​Ткачоў, Ю.​І.​Хілько, В.​В.​Шамшур, Р.​В.​Шараеў, Р.​Ф.​Шаура, С.​К.​Швайбовіч, У.​Ф.​Швайбовіч, І.​М.​Шкуратаў, В.​І.​Шчасны.

1994. А.​Я.​Агафонава-Шох, А.​Б.​Аракчэева, А.​І.​Атраховіч, Г.​Я.​Балаш, А.​Р.​Барташэвіч, Т.​У.​Батакова-Мацвеенка, М.​Г.​Бацюкова, В.​М.​Блінцова, А.​І.​Бяляўскі, Н.​С.​Варламава, Г.​А.​Выгонная, Дз.​М.​Вымаркава, І.​І.​Генаў, М.​В.​Грук, Л.​М.​Гурбо, Л.​М.​Густава, С.​У.​Даманава, В.​Я.​Данчук, А.​А.​Дзяшко, Н.​М.​Залозная, П.​В.​Зарэцкі, Б.​У.​Караванаў, М.​І.​Кебец, Р.​І.​Кірдзей, М.​Б.​Князева, М.​К.​Канькоў, М.​П.​Кулеш, С.​А.​Лагуновіч-Чарэпка, А.​П.​Лубнеўскі, Б.​М.​Малахаў, Т.​Дз.​Пясецкая, А.​В.​Раеўскі, Л.​В.​Раманоўскі, А.​П.​Сакалоў, В.​А.​Санкова, Дз.​У.​Сарока, М.​У.​Сенькін, Ю.​П.​Сергіенка, І.​В.​Сміціенка, Г.​Ф.​Сурма, Г.​У.​Сухамлінаў, І.​У.​Уласаў, А.​Я.​Фядусь, А.​М.​Хвісевіч, В.​І.​Хмыз, І.​М.​Цішын, Г.​Р.​Чысты, А.​Б.​Шаліма, У.​У.​Шаркоў, С.​С.​Шафрановіч, М.​В.​Шматава, А.​К.​Шостак, Ю.​У.​Якавенка.

1995. І.​В.​Андрасюк, В.​В.​Антановіч, У.​Я.​Ануфрыеў, Н.​М.​Апіёк, В.​І.​Баранаў, А.​Я.​Белы, Э.​У.​Бубашкіна, Я.​Я.​Бусел, Р.​П.​Вашкевіч, В.​М.​Велігжанін, А.​Дз.​Вярбіцкі, І.​В.​Грыгарышына, С.​Ф.​Давідовіч, В.​Л.​Доўнар, А.​І.​Дулуб, В.​К.​Жыхараў, М.​Р.​Залатуха, І.​С.​Засімовіч, Дз.​А.​Зяньковіч, А.​С.​Ізаітка, М.​М.​Інькоў, К.​К.​Калодзіч, А.​В.​Канавалаў, Т.​І.​Карэлкіна, Р.​Ф.​Клікушын, М.​Л.​Круглікава, А.​Р.​Купрыянаў, Ф.​С.​Ладуцька, У.​А.​Ламейка, Н.​С.​Лісоўская, І.​В.​Лыскавец, А.​А.​Люцко, М.​В.​Ляўковіч, А.​А.​Ляшчынскі, В.​У.​Магучы, Ю.​І.​Маліноўскі, А.​У.​Малярэвіч, А.​А.​Міхайлаў, І.​С.​Мойгіс, М.​У.​Несцярук, У.​У.​Няфёд, У.​А.​Осіпаў, В.​П.​Пакаташкін, І.​Дз.​Папоў, С.​П.​Прывада, Ю.​Ф.​Пятроў, У.​В.​Ракіцкі, С.​Л.​Рыжыкава, Ф.​А.​Сарока, У.​П.​Свентахоўскі, К.​У.​Селіханаў, Г.​А.​Скабіцкі, А.​А.​Стралкоў, А.​Б.​Сувораў, Л.​Ю.​Сцефановіч. Л.​І.​Талбузін, Т.​І.​Хвайніцкая, Б.​Я.​Хесін, Л.​С.​Хоміч, В.​М.​Целеш, У.​А.​Ціханаў, І.​М.​Чумакоў, Г.​В.​Шапялевіч, А.​С.​Шомаў, М.​А.​Шулякоўскі, Н.​І.​Шчасная, А.​В.​Юр’ева, Л.​П.​Яшэнка.

1996. Я.​П.​Адзіночанка, І.​В.​Алісевіч, С.​Т.​Асапрылка, А.​Я.​Бур’як, А.​М.​Варвашэня, А.​А.​Велікжанін, А.​М.​Волкаў, І.​У.​Голубеў, П.​Б.​Грывусевіч, А.​М.​Грышкевіч, Н.​М.​Гурло, А.​В.​Даманаў, І.​І.​Данільчанка, А.​М.​Дзямідаў, Л.​А.​Елісееў, І.​Л.​Жук, Б.​Г.​Іваноў, С.​В.​Іванцоў, У.​А.​Канцадайлаў, А.​А.​Карповіч, А.​І.​Карповіч, В.​А.​Каўшырка, П.​А.​Кірылін, Г.​А.​Кірыловіч, В.​Ф.​Крук, Дз.​А.​Кузняцоў, І.​В.​Леантовіч, З.​А.​Луцэвіч, А.​І.​Лышчык, В.​М.​Мартынчук, В.​С.​Маршак, А.​Л.​Марышаў, П.​І.​Мураўчук, С.​Г.​Наздрын-Платніцкая, А.​П.​Новікаў, М.​М.​Паграноўскі, А.​М.​Падалінскі, П.​В.​Прохараў, Л.​І.​Радзевіч, І.​К.​Радкевіч, Р.​М.​Раманка, Дз.​М.​Раманюк, П.​Дз.​Русак, С.​В.​Рымашэўскі, А.​М.​Сільвановіч, Б.​М.​Смольскі, І.​Г.​Стальная, С.​П.​Статкоўская, Ю.​Л.​Сухаў, Г.​А.​Фалей, Г.​А.​Фатыхава, А.​А.​Чміль, А.​І.​Чыгрын, Ж.​К.​Чыстая, А.​М.​Шабалтас, А.​Г.​Шлегель-Лавецкая, Ж.​А.​Шыдлоўская, Т.​В.​Юркевіч, А.​У.​Яснова.

1997. Ю.​М.​Алісевіч, Ю.​Г.​Анушка, Х.​Г.​Асадулаеў, В.​Р.​Асіпенка, П.​С.​Багданаў, А.​У.​Басалыга, Т.​Дз.​Беразоўская, У.​А.​Бірыцкі, В.​К.​Бондараў, В.​А.​Борзды, К.​Л.​Бяляева, Р.​Л.​Газаранц, І.​Л.​Гардзіёнак, В.​М.​Гардзіёнак-Кірэева, Н.​М.​Гарчанюк, У.​Я.​Голубеў, В.​В.​Даноўскі, А.​Л.​Дударэнка, А.​І.​Жалудко, А.​П.​Жураўлёў, Ю.​І.​Івашкевіч, І.​Л.​Каваленка, Н.​У.​Кавалёва, А.​Д.​Кастагрыз, А.​К.​Касцючэнка, М.​У.​Кухарэнка, Т.​Ю.​Лактаева, Г.​А.​Лаўрэцкі, У.​І.​Лісавенка, І.​В.​Магучая, І.​А.​Марачкін, Н.​П.​Марчанка, А.​П.​Махніст, Ю.​В.​Мацко, Л.​І.​Мельнікаў, А.​В.​Мірскі, В.​В.​Мурашова, Л.​Л.​Мядзведскі, І.​М.​Мятліцкая, П.​К.​Паршын, Ю.​В.​Пашкуць, А.​С.​Плячкоў, Т.​С.​Радзівілка, Н.​М.​Сакалова-Кубай, У.​У.​Сарока, А.​В.​Свірыдзенка, Т.​А.​Сіплевіч, А.​Г.​Сіцько, В.​А.​Татарнікава-Панок, П.​Ю.​Татарнікаў, Ю.​І.​Татарнікаў, Л.​В.​Трацэўскі, У.​Дз.​Тулупаў, А.​У.​Фалей, А.​І.​Фядотаў, А.​І.​Шароін, І.​У.​Шкіра, В.​Р.​Шрамякоў, І.​В.​Ягораў, А.​В.​Ярмоленка.

1998. Я.​Н.​Ражкоў, В.​І.​Ясюк.

1999. М.​А.​Арасланаў, П.​І.​Асмакоўскі, А.​А.​Асташоў, Н.​М.​Богдан, І.​М.​Бяспалаў, Т.​В.​Габрусь, А.​А.​Грыгор’еў, Ф.​С.​Грыг’ян, В.​Г.​Грыцаева, С.​П.​Гусельцаў, Г.​П.​Драздоў, А.​Э.​Духоўнікаў, М.​У.​Загранічны, Н.​В.​Зелянко, У.​У.​Кандрусевіч, Т.​С.​Карака, Л.​М.​Кірылава, І.​М.​Козел, А.​П.​Колас, М.​М.​Колас, В.​К.​Копач, М.​М.​Крукаў, В.​Г.​Крупянкова, У.​Э.​Лавецкі, В.​В.​Лагоўскі, Б.​Ч.​Лазарэвіч, Я.​А.​Ларчанка, Т.​П.​Лісіца, Л.​А.​Макатун, І.​Б.​Маланаў, Н.​Л.​Марчанка, Р.​В.​Мяжуеў, В.​М.​Нікалаеў, В.​М.​Нуднаў, А.​Л.​Нядзелька, А.​Я.​Няхайчык, Ж.​Я.​Няхайчык, Г.​С.​Панамароў, У.​М.​Панамароў, А.​Ц.​Пушкар, Ю.​Л.​Рыжыкаў, А.​В.​Сандрыгайла, В.​В.​Саўчанка, В.​Я.​Семянько, Л.​А.​Сідзельнікава, В.​А.​Смоляр, Дз.​М.​Сурыновіч, Г.​І.​Сямікашава, А.​Р.​Сяргеева, Л.​М.​Тарабука, А.​В.​Томка, А.​А.​Фалей, К.​У.​Харанека, В.​К.​Цімафееў, М.​Л.​Цыбульскі, Т.​А.​Чарнышова, А.​У.​Шапо, А.​П.​Шарыпа, С.​Л.​Шэмет, А.​Я.​Шыбнёў, Р.​І.​Яновіч.

2000. А.​М.​Алебастраў, К.​М.​Андруковіч, М.​М.​Асауляк, У.​А.​Афанасьеў, С.​І.​Бышнёў, Л.​Ф.​Валасюк, Ю.​В.​Валынец, А.​М.​Гайдуковіч, Г.​В.​Горава, У.​М.​Грыцкевіч, С.​М.​Дзенісенка, Т.​У.​Дзянісава, В.​В.​Ерамееў, М.​С.​Забіран, В.​Ф.​Калясінскі, П.​У.​Кандрусевіч, Ж.​А.​Капуснікава, Т.​В.​Капыльская, С.​У.​Кастрыца, А.​А.​Касцючэнка, У.​Э.​Кірэенка, Я.​Л.​Кір’янаў, У.​А.​Клімушка, І.​Р.​Кныш, Ю.​М.​Козел, Ю.​Г.​Крупянкоў, А.​С.​Кухараў, В.​М.​Лазоўскі, А.​Я.​Мацвеенка, Дз.​М.​Мохаў, І.​І.​Мядзведзеў, В.​В.​Нікішына, У.​М.​Пахаўцоў, А.​М.​Пікулік, В.​П.​Раманоўская, А.​У.​Савіч, Н.​А.​Сардарава, М.​П.​Свістуноў, У.​П.​Тамашэвіч, В.​В.​Угрыновіч, А.​А.​Хараберуш, В.​П.​Храмцэвіч, В.​І.​Цэхановіч, С.​В.​Чарановіч, Н.​В.​Шаранговіч, І.​Г.​Шчасная.

С.​У.​Пешын.

т. 14, с. 229

ПАРТЫЗА́НСКАЯ БРЫГА́ДА ў Вялікую Айчынную вайну,

асноўная арганізацыйная форма аб’яднання партызанскіх атрадаў, якія дзейнічалі на акупіраванай тэр. Беларусі. Злучэнне атрадаў у брыгады было выклікана разгортваннем масавага партыз. руху. Яно дало магчымасць шырока весці наступальныя дзеянні, павысіць баявую актыўнасць атрадаў, іх ініцыятыву, узаемадапамогу, эфектыўна выкарыстоўваць радыёсувязь, наладжваць забеспячэнне партызан зброяй, боепрыпасамі з сав. тылу. Першае, падобнае да брыгады злучэнне атрадаў «гарнізон Ф.​І.​Паўлоўскага» створана ў студз. 1942 у Акцябрскім р-не Палескай вобл. У крас. 1942 створаны П.б. 1-я Бел. і «Аляксея». Усяго на Беларусі дзейнічала 199 П.б. і 14 палкоў (у 1943 пасля злучэння з Чырв. Арміяй яны вызначаны БШПР як брыгады). Брыгады былі атраднага (радзей батальённага) складу, ядналі 3—7 атрадаў (ад некалькіх соцень да некалькіх тыс. байцоў). Кіраўніцтва брыгады: камандзір, камісар, нач. штаба, нам. камандзіра па разведцы, дыверсіях, пам. камандзіра па забеспячэнні, нач. мед. службы, нам. камісара па камсамолу. Брыгады, створаныя ў ліст. 1942 — сак. 1943 Клічаўскім аператыўным цэнтрам, мелі структурную асаблівасць: адзін з атрадаў быў галоўным і яго камандаванне і штаб адначасова былі камандаваннем і штабам брыгады. У большасці брыгад былі штабныя роты, ці ўзводы сувязі, аховы, радыёстанцыя, падп. друкарні, у многіх — свае шпіталі, майстэрні па рамонце зброі і маёмасці, узводы боезабеспячэння, пасадачныя пляцоўкі для самалётаў. Брыгады мелі зоны баявой дзейнасці, асн. і запасныя базы, стваралі вузлы супраціўлення, заставы, сістэму апорных і назіральных пунктаў, разгалінаваную сетку сувязных, скрытыя рэзервы, атрады і групы мясц. самаабароны, сямейныя атрады і лагеры, наладжвалі прамысл. вытв-сць для задавальнення патрэб партызан і насельніцтва. Брыгадная форма арганізацыі партыз. сіл паспяхова вытрымала выпрабаванне ў барацьбе з ням.-фаш. захопнікамі. Звесткі пра П.б. гл. ў табліцы.

Літ.:

Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. Мн., 1990. С. 398—452.

А.​Л.​Манаенкаў.

Партызанскія брыгады, якія дзейнічалі на Беларусі

Назва, час дзеяння	Раёны дзеяння	Кіраўнікі (камандзір, камісар, нач. штаба)
1	2	3
1-я 1.6—30.6.1944	Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.​І.​Масквін, камісар М.​К.​Гардзіенкаў, нач. штаба К.​М.​Кустаў
1-я Антыфашысцкая 16.8.1943—4.7.1944	Куранецкі, Пліскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай, Барысаўскі, Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры У.​У.​Гіль-Радзіёнаў (загінуў), І.​М.​Цімчук; камісары А.​М.​Касцяневіч (в.а.), Цімчук, І.​М.​Яўмененка; нач. штаба Б.​М.​Панамарэнка
1-я Асіповіцкая студз.-ліп. 1943	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.​П.​Каралёў, С.​С.​Сумчанка (в.а.); камісары А.​В.​Шыянок (в.а.), В.​В.​Глотаў; нач. штаба А.​І.​Лукашэнка (в.а.), Глотаў, П.​А.​Маркоўскі
1-я Бабруйская люты — 29.11.1943	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Парыцкі р-н Палескай абл.	Камандзір В.​І.​Лівенцаў, камісар Дз.​А.​Ляпёшкін, нач. штаба С.​З.​Крамнёў
1-я Баранавіцкая ліст. 1943—8.7.1944	Карэліцкі, Любчанскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір С.​Ф.​Бубін, камісар М.​Ц.​Цяцерын, нач. штаба І.​М.​Гайко
1-я Беларуская 8.4.1942—26.10.1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.​П.​Шмыроў, Я.​З.​Захараў; камісары Р.​У.​Шкрэда, Ц.​Р.​Кавалеўскі (в.а.): нач. штаба Захараў, І.​І.​Панчошны, М.​С.​Емяльянаў, М.​А.​Золін
1-я Беларуская (2-га складу) вер. 1943—28.6.1944	Лепельскі, Сенненскі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.​Дз.​Гурко, Р.​У.​Шкрэда; камісар Шкрэда; нач. штаба М.​М.​Бальшакоў
1-я Беларуская кавалерыйская жн. 1942—10.7.1944	Карэліцкі, Мірскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Дз.​А.​Дзенісенка, камісар У.​А.​Грачанічэнка, нач. штаба І.​А.​Салашэнка
1-я Буда-Кашалёўская жн.—2.12.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір А.​М.​Дземчанка, камісар С.​П.​Каспрук, нач. штаба А.​Я.​Фінадзееў, П.​Я.​Мацюшкоў
1-я Віцебская люты — 4.12.1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Сіроцінскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір М.​Ф.​Бірулін; камісары У.​А.​Хабараў, В.​Р.​Кудзінаў; нач. штаба І.​А.​Крыцкі (загінуў), Л.​П.​Карнееў
1 -я Віцебская (2-га складу) кастр. 1943—2.7.1944	Смаргонскі р-н Вілейскай, Бешанковіцкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір П.​З.​Патапенка, камісар В.​М.​Казлоўскі, нач. штаба І.​А.​Цімошчанка
1-я Гомельская сак. — 23.11.1943	Веткаўскі, Кармянскі, Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір П.​А.​Балыкоў; камісары П.​І.​Дзедзік, І.​Я.​Палякоў; нач. штаба А.​Н.​Падабедаў
1-я Дрысенская жн. 1942—12.7.1944	Асвейскі, Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры П.​Р.​Мандрыкін (загінуў), Р.​П.​Герасімаў, А.​І.​Грыгор’еў; камісары Герасімаў, Ф.​Ф.​Шаблоўскі, А.​І.​Лісоўскі; нач. штаба Ф.​А.​Рабцаў, С.​Ф.​Ламінскі, А.​А.​Шыбаеў, К.​П.​Кузміцкі
1-я імя К.​С.​Заслонава ліп. 1942—28.6.1944	Аршанскі, Багушэўскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзіры К.​С.​Заслонаў (загінуў), Л.​І.​Сяліцкі, Б.​К.​Іваноў; камісары Сяліцкі, М.​Ц.​Любімцаў, Іваноў; нач. штаба П.​П.​Лімаеў, В.​Р.​Палажэнцаў, В.​Н.​Смірноў
1-я імя А.​В.​Суворава (да ліп. 1943 наз. «Спартак») сак. 1943—4.7.1944	Дзісенскі, Дунілавіцкі, Пліскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры П.​А.​Хомчанка, Т.​К.​Раеўскі (в.а.), А.​Ц.​Кляцоў (в.а.); камісар М.​Я.​Усаў; нач. штаба Ф.​Дз.​Піўкін, Раеўскі, Кляцоў (в.а.)
1-я Клічаўская ліст. 1942—20.5.1943	Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі, Крупскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры П.​В.​Яхантаў, Я.​М.​Бяспоясаў; камісары І.​Р.​Іваноў, Р.​І.​Шчарбакоў; нач. штаба К.​А.​Арцюшын, Ц.​К.​Крук
1-я Мінская жн. 1942—3.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.​Х.​Балан, Е.​А.​Іваноў; камісары І.​В.​Чэпелеў (загінуў), Г.​Н.​Раманаў, Іваноў, В.​П.​Сушкевіч; нач. штаба М.​М.​Джагараў, К.​П.​Кулеш
1-я Смаленская сак. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.; Духаўшчынскі, Руднянскі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры Ф.​Я.​Апрэтаў (загінуў), А.​І.​Яўстратаў, М.​П.​Пятровічаў, У.​І.​Цалішчэўскі; камісары АР. Багдановіч, Пятровічаў, І.​Х.​Вайзулін; нач. штаба Яўстратаў, Дз.​М.​Несцераў (в.а.), А.​В.​Прусакоў (в.а.), С.​Дз.​Жылін
2-я Беларуская імя П.​К.​Панамарэнкі май 1942 — снеж. 1943	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.​І.​Дзьячкоў, Я.​Н.​Барсукоў, М.​Ф.​Сафронаў; камісары К.​Ф.​Волкаў, Барсукоў, Сафронаў; нач. штаба І.​С.​Скуматаў, П.​Дз.​Тарачэнка
2-я Беларуская імя П.​К.​Панамарэнкі (2-га складу) вер. 1943—27.6.1944	Бешанковіцкі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.​І.​Дзьячкоў, нач. штаба Р.​А.​Махоткін
2-я Дрысенская кастр. 1943—12.7.1944	Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір І.​М.​Кухарэнка, камісар І.​В.​Хут, нач. штаба А.​К.​Касач
2-я імя К.​С.​Заслонава вер. 1943—27.6.1944	Аршанскі, Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір В.​П.​Комлеў, камісар В.​Е.​Бяляеў, нач. штаба В.​Р.​Палажэнцаў, М.​М.​Бальшуноў (загінуў), М.​С.​Загер
2-я імя Л.​В.​Суворава ліп. 1943—2.7.1944	Куранецкі, Маладзечанскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры А.​А.​Астрэйка, А.​П.​Аўсяннікаў; камісар В.​І.​Данаў, нач. штаба М.​І.​Філіпаў
2-я Калінкавіцкая імя М.​В.​Фрунзе кастр. — 24.11.1943	Калінкавіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.​М.​Марозаў, камісар І.​М.​Бяляй, нач. штаба А.​Р.​Барысенка
2-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Клічаўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры С.​Ц.​Токараў, І.​З.​Ізох; камісары Ізох, Г.​Л.​Комар, А.​Я.​Счыслёнак, К.​Ф.​Канавалаў; нач. штаба І.​М.​Мароз, Токараў
2-я Мінская вер. 1942—29.6.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры С.​М.​Іваноў, М.​Р.​Андрэеў; камісары А.​М.​Міхайлаў, П.​П.​Ванкевіч; нач. штаба І.​Н.​Цішчанка, Ф.​А.​Раткевіч
2-я Ушацкая імя П.​К.​Панамарэнкі ліп. 1943 — ліп. 1944	Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір М.​В.​Уткін, камісар М.​А.​Цябут, нач. штаба А.​І.​Вілюгін
З-я 1.6—30.6 1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Круглянскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір П.​І.​Звяздаеў, камісар В.​А.​Самсонаў, нач. штаба А.​М.​Лебедзеў
3-я Беларуская чэрв. 1942—15.11.1943	Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры А.​Я.​Марчанка, У.​В.​Жыганаў (в.а.); камісары Я.​А.​Казлоў (загінуў), М.​А.​Новікаў, Ф.​Т.​Шэдаў; нач. штаба Т.​К.​Раеўскі, Жыганаў
З-я Бярэзінская ліст. 1942—13.4.1943	Бялыніцкі, Бярэзінскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір С.​А.​Яроцкі, камісар М.​Ф.​Спяранскі, нач. штаба Г.​І.​Георгіеўскі
3-я Мінская імя С.​М.​Будзённага чэрв 1943—2.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Р.​П.​Мыснік, камісар У.​Е.​Крайко, нач. штаба Я.​М.​Гіро
4-я Беларуская чэрв. 1942—3.7.1944	Дзісенскі, Міёрскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Гарадоцкі, Мехаўскі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.; Невельскі р-н Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры А.​А.​Астрэйка, Н.​Е.​Фалалееў. Я.​Х.​Сташкевіч (загінуў), В.​А.​Сазыкін, М.​І.​Ярмак (загінуў), Дз.​І.​Дзюмін; камісары Я.​І.​Касаткін, Г.​С.​Пятроў, У.​К.​Шэндзелеў, Ф.​М.​Расюк; нач. штаба Фалалееў, А.​Г.​Собалеў (загінуў), А.​П.​Плотнікаў, П.​І.​Шарыпаў
4-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Клічаўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры Ф.​С.​Тарасевіч, М.​Дз.​Грыцан; камісар С.​М.​Ігумнаў; нач. штаба І.​Ф.​Рудаў
5-я 1.6—29.6.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір І.​Т.​Мацяш, камісар У.​К.​Шаўчук, нач. штаба В.​М.​Пракапенкаў
5-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​С.​Міхалап; камісары Міхайлаў, А.​А.​Хачатран; нач. штаба І.​Б.​Рутман, В.​П.​Дрожнікаў
5-я Клятнянская сак. — 29.9.1943	Касцюковіцкі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай вобл.; Арлоўская вобл. (Расія)	Камандзір А.​М.​Яромін; камісары С.​І.​Сядоў, П.​С.​Кляцко (в.а.); нач. штаба М.​Г.​Мураўёў
6-я Магілёўская ліст. 1942 — ліп. 1943	Бялыніцкі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір К.​М.​Белавусаў; камісар З.​П.​Гапонаў; нач. штаба С.​Г.​Сідарэнка-Салдаценка, Д.​І.​Фядотаў
8-я снеж. 1943—11.7.1944	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай, Ганцавіцкі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір С.​Г.​Жунін, камісар В.​А.​Пятроў, нач. штаба К.​І.​Мацеж
8-я Круглянская май 1942—11.8.1943	Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.​А.​Маршчынін, С.​Г.​Жунін; камісары Дз.​А.​Смагін, М.​К.​Сушкоў; нач. штаба І.​Г.​Ільін
8-я Рагачоўская люты 1943 — сак. 1944	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Ф.​С.​Тарасевіч, В.​В.​Чысцякоў; камісары А.​А.​Бірукоў, В.​У.​Паўлаў; нач. штаба Чысцякоў, М.​Ф.​Рубіс
9-я імя С.​М.​Кірава чэрв. — 27.6.1944	Кіраўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.​Л.​Нікіцін, камісар І.​М.​Пруднікаў, нач. штаба П.​С.​Царапкін
9-я Кіраўская сак. — ліп. 1943	Кіраўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя з ім раёны	Камандзір С.​І.​Свірыд, камісар Г.​Л.​Комар, нач. штаба Дз.​Ц.​Ігнаценка
10-я Журавіцкая сак. 1943—27.6.1944	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі, Кармянскі, Рагачоўскі, Церахоўскі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзіры С.​М.​Белых (загінуў), І.​М.​Гаўрылаў; камісары І.​М.​Дзікан, К.​М.​Драчоў; нач. штаба П.​К.​Антонаў
11-я Быхаўская крас. — ліп. 1943	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Ф.​П.​Падалян; нач. штаба М.​Г.​Кісялёў, І.​П.​Федзячэнка (в.а.)
12-я Кавалерыйская імя І.​В.​Сталіна	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Капыльскі, Пухавіцкі, Старобінскі, Чырвонаслабодскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай, Глускі р-н Палескай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір У.​А.​Ціхаміраў, камісар І.​А.​Цяплінскі, нач. штаба Дз.​П.​Самсонаў
13-я Касцюковіцкая май — 29.9.1943	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір С.​А.​Мазур, камісар Дз.​Е.​Савельеў, нач. штаба І.​М.​Мароз
14-я Цемналеская крас. — 1.10.1943	Кармянскі р-н Гомельскай, Дрыбінскі, Мсціслаўскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір С.​Р.​Ялецкі, камісар М.​Ф.​Спяранскі, нач. штаба І.​П.​Сычоў
16-я Смаленская ліп. 1942—5.7.1944	Міёрскі, Свірскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Аршанскі, Багушэўскі, Лёзненскі, Сенненскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.; Касплянскі, Руднянскі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры Т.​Г.​Давыдкін, І.​Р.​Шлапакоў, І.​К.​Алесянкоў; камісары Дз.​Ц.​Гольнеў, А.​М.​Кулічкоў, Р.​М.​Цімашэнкаў; нач. штаба А.​Я.​Шалыгін, Алесянкоў, П.​П.​Юр’еў, П.​І.​Вінаградаў, А.​І.​Бурцаў
17-я жн. — 2.12.1943	Быхаўскі, Дрыбінскі, Прапойскі, Чавускі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​І.​Кітаеў, камісар П.​С.​Равякаў, нач. штаба Б.​А.​Сяргееў
18-я імя М.​В.​Фрунзе вер. 1942—3.7.1944	Івянецкі, Клецкі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Заслаўскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры П.​І.​Серабракоў, С.​С.​Ключко; камісары М.​А.​Ваўчак, В.​І.​Каробкін, П.​А.​Бягун; нач. штаба І.​В.​Анохін, К.​П.​Лойка, К.​І.​Бутрымовіч
19-я імя В.​М.​Молатава студз. — 10.7.1944	Ляхавіцкі р-н Баранавіцкай вобл.	Камандзіры В.​І.​Каробкін, Я.​П.​Луцэнка; камісар С.​К.​Дзесюкевіч; нач. штаба А.​Ф.​Астапаў, М.​К.​Зайцаў
20-я імя В.​С.​Грызадубавай ліп. 1943—12.7.1944	Быценскі р-н Баранавіцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Ц.​М.​Сухарукаў, С.​С.​Жарыкаў, В.​З.​Іваноў; камісары М.​І.​Засмужац (в.а), Іваноў, Р.​Дз.​Румянцаў, І.​Я.​Пархоўчанка; нач. штаба В.​Х.​Свірын, А.​М.​Данілаў
«25 гадоў БССР» снеж. 1943—10.7.1944	Гарадзішчанскі, Карэліцкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Б.​А.​Мічурын, камісар П.​І.​Смірноў, нач. штаба С.​В.​Курзін
25-я імя П.​К.​Панамарэнкі студз. 1943—1.7.1944	Любанскі р-н Мінскай, Жыткавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір А.​І.​Далідовіч, камісар А.​А.​Баравік, нач. штаба А.​Ф.​Лескін
27-я імя В.​І.​Чапаева снеж. 1942—1.7.1944	Клецкі, Нясвіжскі р-ны Баранавіцкай, Грэскі, Капыльскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.​А.​Шастапалаў, М.​Дз.​Курыльчык (в.а.); камісары І.​М.​Ражкоў, П.​І.​Разувакін, Н.​Дз.​Емяльянаў; нач. штаба Курыльчык, С.​В.​Рабкевіч (в.а.), М.​А.​Рагожнікаў
27-я Нараўлянская імя С.​М.​Кірава 20.10—28.11.1943	Нараўлянскі р-н Палескай вобл.	Камандзір У.​П.​Яромаў, камісар П.​І.​Літоўскі, нач. штаба У.​М.​Клейнас
32-я імя М.​І.​Калініна май — 1.7.1944	Капыльскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір П.​В.​Качкоў, камісар А.​З.​Драбеня, нач. штаба І.​М.​Валністы
35-я студз. — 30.6.1944	Бялыніцкі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры П.​І.​Саўчак (загінуў), І.​Р.​Прахарэнка; камісары С.​А.​Шонін, Р.​І.​Думчаў, А.​К.​Саламацін; нач. штаба І.​М.​Мамонаў
37-я Ельская 1.7.1943—11.1.1944	Ельскі, Лельчыцкі, Мазырскі, Тураўскі і інш. раёны Палескай вобл.	Камандзір А.​С.​Мішчанка; камісары Я.​А.​Татараў, І.​П.​Пастухоў, нач. штаба С.​І.​Міксюк
37-я імя Л.​Я.​Пархоменкі студз. — 30.6.1944	Бабруйскі р-н Магілёўскай, Любанскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай абл.	Камандзіры П.​М.​Канавалаў, А.​В.​Львоў; камісары С.​К.​Ляшчэня, М.​Б.​Храпко; нач. штаба Я.​М.​Качанаў, С.​В.​Сыраквашын, Я.​С.​Раманаў
47-я «Перамога» сак. — 1.10.1943	Краснапольскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.​Ц.​Перапечкін, Ф.​П.​Ліпкін (в.а.); камісары В.​К.​Арлоўскі, Х.​Калімулін; нач. штаба А.​У.​Гаркавенка, А.​М.​Лосеў
50-я Жыткавіцкая вер. 1943—6.7.1944	Жыткавіцкі, Лельчыцкі, Тураўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзір У.​І.​Гушчэня; камісары У.​М.​Дзербан, І.​К.​Талкачоў; нач. штаба А.​І.​Ціхончык, М.​С.​Палознік, А.​А.​Асокін
61-я кастр. 1943—30.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.​К.​Паўлаў; камісары Ф.​Ц.​Кальчук, А.​А.​Хачатран, П.​Я.​Гаро, Дз.​Ф.​Вайстроў; нач. штаба Г.​А.​Цывін, В.​П.​Белабародаў, М.​Ф.​Мірановіч
64-я імя В.​П.​Чкалава студз. 1943—30.6.1944	Любанскі, Слуцкі, Старадарожскі, Старобінскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.​М.​Розаў, П.​І.​Смірноў (в.а.); камісары А.​В.​Львоў, І.​С.​Канановіч; нач. штаба У.​А.​Варотнікаў
95-я імя М.​В.​Фрунзе вер. 1943—29.6.1944	Грэскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір І.​В.​Арастовіч, камісар А.​Ц.​Міновіч, нач. штаба С.​П.​Патапенка
99-я імя Дз.​Ц.​Гуляева студз. 1943—10.7.1944	Косаўскі р-н Брэсцкай, Глускі, Старадарожскі р-ны Мінскай, Іванаўскі, Лагішынскі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры І.​М.​Кулікоўскі, А.​Ц.​Чайкоўскі, У.​К.​Якавенка; камісары Чайкоўскі, М.​К.​Панцялеенка; нач. штаба В.​М.​Сярэдзін, В.​М.​Каракулін
99-я Калінкавіцкая май 1943—29.6.1944	Акцябрскі, Васілевіцкі, Калінкавіцкі, Капаткевіцкі, Мазырскі, Хойніцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір В.​А.​Караткевіч, камісар С.​П.​Ракіцкі, нач. штаба А.​М.​Казакоў
100-я Глуская 6.9.1943—28.6.1944	Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай вобл.	Камандзір І.​М.​Кулікоўскі; камісары А.​Я.​Жулега, Дз.​Н.​Удалой, П.​Р.​Чарнушын; нач. штаба П.​Я.​Ігуменаў
100-я імя С.​М.​Кірава сак. 1943—28.6.1944	Старадарожскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір А.​І.​Шуба; камісары Г.​М.​Машкоў, І.​С.​Савелаў, І.​М.​Ражкоў; нач. штаба Ф.​В.​Дзераўнін, І.​І.​Папоў, І.​З.​Ганчароў
101-я Даманавіцкая 1.6—18.11.1943	Васілевіцкі, Даманавіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры М.​А.​Чарнавусаў, В.​М.​Мінін; камісар М.​Я.​Казлоў; нач. штаба Мінін, М.​Р.​Салавей
101-я імя Аляксандра Неўскага чэрв. 1943—1.7.1944	Старобінскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры Дз.​Ц.​Гуляеў (загінуў), М.​Дз.​Курыльчык; камісар В.​Ц.​Меркуль; нач. штаба С.​М.​Палякоў (загінуў), П.​З.​Ігнашчанка
115-я Горацкая кастр. 1943—26.6.1944	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Г.​Р.​Ленчыкаў; камісары І.​І.​Лагімахаў, А.​Ф.​Палікарпаў
120-я жн. 1943—2.7.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Г.​М.​Архіпец, К.​А.​Баранаў, І.​А.​Баранаў; камісары І.​П.​Сакалоўскі, М.​М.​Барысёнак, А.​Б.​Маркоўскі; нач. штаба К.​А.​Баранаў, В.​Я.​Буры, М.​Дз.​Каралеўскі
121-я імя А.​Ф.​Брагіна кастр. 1943—2.7.1944	Любанскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі, Капаткевіцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай абл.	Камандзір К.​Ф.​Пушчын, камісар В.​М.​Якіменка, нач. штаба М.​П.​Шардыка
123-я Акцябрская імя 25-годдзя БССР май 1942—5.7.1944	Акцябрскі, Глускі, Жыткавіцкі, Капаткевіцкі, Парыцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры Ф.​І.​Паўлоўскі, С.​В.​Маханько (в.а.), І.​М.​Мярзляк; камісары Маханько, С.​І.​Бацішчаў (в.а.), Я.​А.​Татараў; нач. штаба Р.​І.​Бар’яш, Т.​Ц.​Жулега, А.​Р.​Волкаў, Ф.​А.​Лосеў
125-я Капаткевіцкая студз. 1943—19.6.1944	Капаткевіцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры А.​А.​Жыгар, М.​Д.​Куранаў; камісары І.​В.​Скалабан, Ф.​Дз.​Кудравец; нач. штаба А.​П.​Карнейчык, В.​А.​Вялігін, А.​А.​Асокін, І.​П.​Юрасаў
130-я Петрыкаўская 27.7.1943—6.7.1944	Старадарожскі р-н Мінскай, Жыткавіцкі, Лельчыцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай абл.	Камандзіры І.​В.​Скалабан, М.​А.​Волкаў; камісар І.​Н.​Глушко; нач. штаба У.​І.​Кулак
130-я «Помста» кастр. 1943—2.7.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.​В.​Беражной (загінуў), В.​В.​Лазараў; камісары С.​Ц.​Крыварот, М.​С.​Фралоў, П.​А.​Рыняк, М.​А.​Цітоў; нач. штаба Фралоў
150-я імя Ф.​М.​Языковіча снеж. 1943—30.3.1944	Дамачоўскі, Дзівінскі р-ны Брэсцкай, Драгічынскі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.; Любяшоўскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір В.​А.​Вялігін, камісар С.​М.​Падута, нач. штаба М.​І.​Гардзіенка
161-я імя Р.​І.​Катоўскага студз 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Старадарожскі р-н Мінскай, Глускі р-н Палескай абл.	Камандзір А.​С.​Шашура (загінуў), А.​Л.​Кудашаў; камісары Кудашаў, П.​І.​Разувакін (загінуў), М.​С.​Паланейчык; нач. штаба В.​Р.​Лабзін
200-я імя К.​К.​Ракасоўскага жн. 1943—4.7.1944	Дзяржынскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір М.​Ю.​Баранаў, камісар П.​Р.​Мартысюк, нач. штаба І.​Ф.​Ягораў
210-я Капаткевіцкая сак. — ліп. 1943	Даманавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір І.​М.​Кулікоўскі; камісары К.​Ф.​Пінчук, І.​П.​Плыткевіч; нач. штаба В.​М.​Васільеў
225-я сак. 1943—26.6.1944	Акцябрскі, Глускі, Жыткавіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры М.​П.​Бумажкоў, У.​З.​Пуцята; камісары Б.​К.​Зялёнка, У.​А.​Станкевіч; нач. штаба Пуцята, А.​Я.​Шчацько
225-я імя А.​В.​Суворава снеж. 1942—29.6.1944	Грэскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Л.​П.​Стафанюк, І.​В.​Арастовіч, А.​М.​Каляда; камісары П.​І.​Разувакін, І.​М.​Ражкоў, У.​І.​Заяц; нач. штаба К.​А.​Прыгуноў, М.​М.​Цімашэнка
258-я імя В.​У.​Куйбышава снеж. 1943—28.6.1944	Любанскі, Старадарожскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай абл.	Камандзір Г.​М.​Сталяроў; камісар В.​І.​Смірноў; нач. штаба В.​П.​Волгаў; В.​С.​Дунаеў
300-я імя К.​Я.​Варашылава снеж. 1942—2.7.1944	Нясвіжскі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі, Капыльскі, Уздзенскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір В.​Р.​Яроменка; камісары І.​С.​Савелаў, М.​С.​Сцяпанаў; нач. штаба Я.​П.​Грыцаневіч, М.​Ю.​Баранаў, І.​І.​Радчанка
760-я імя М.​Беразоўскага вер. 1943—30.6.1944	Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Г.​М.​Колбнеў (загінуў), Р.​І.​Перасценка; камісар В.​М.​Міхайлаў; нач. штаба І.​Я.​Лантухоў (загінуў), М.​А.​Баранаў, К.​І.​Ражаў
Асвейская імя М.​В.​Фрунзе ліп. 1942—13.7.1944	Асвейскі, Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры І.​К.​Захараў, М.​М.​Кузьмін; камісары В.​П.​Уладзіміраў (загінуў), А.​І.​Сяргушка. А.​А.​Бохан; нач. штаба А.​Д.​Мядзведзеў, А.​І.​Трафімаў, Ц.​Ф.​Радзіёнаў, Г.​Ахмедзьяраў
Багушэўская чэрв. 1942—10.3.1943	Аршанскі, Багушэўскі, Гарадоцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры В.​У.​Бойка, П.​І.​Крылаў, М.​П.​Крэсік (загінуў); камісары В.​А.​Манохін, С.​А.​Дзятлоўскі, А.​К.​Стэльмах; нач. штаба М.​К.​Вайцяхоўскі, В.​П.​Лаўкоў
Багушэўская (2-га складу) вер. 1943—29.6.1944	Багушэўскі, Лепельскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір Я.​М.​Прахарэнка; камісар П.​М.​Шарыпа; нач. штаба В.​П.​Лаўкоў, С.​Б.​Лісецкі
«Бальшавік» кастр. 1943—23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Веткаўскі, Гомельскі, Добрушскі, Кармянскі, Лоеўскі, Рэчыцкі, Свяцілавіцкі, Уваравіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір І.​Ф.​Гамарка, камісар В.​М.​Палянічка
«Беларусь» сак. 1943 — ліп. 1944	Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.​П.​Пакроўскі, А.​С.​Юркаўцаў; камісары М.​З.​Крамко. І.​М.​Блажноў; нач. штаба Юркаўцаў, Ф.​Г.​Шыхаўцоў, У.​Т.​Талкачоў, Ю.​І.​Яфімкін
«Буравеснік» снеж. 1943—3.7.1944	Пухавіцкі, Рудзенскі, Уздзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір М.​Г.​Мармулёў, камісар І.​М.​Рабуха, нач. штаба П.​П.​Болдыраў, П.​С.​Лавецкі
Васілевіцкая імя П.​К.​Панамарэнкі 31.10—17.11.1943	Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір С.​А.​Смерцін, камісар П.​П.​Гудаў, нач. штаба В.​П.​Алісейка
«Граза» жн. 1942—26.6.1944	Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.​А.​Рашэтнікаў, С.​М.​Нарчук (загінуў), Дз.​М.​Катлярчук, А.​Дз.​Варашэнь (в.а.); камісар Нарчук; нач. штаба Катлярчук, Л.​К.​Кіпрыянец, Р.​М.​Аўчыннікаў
М.​П.​Гудкова жн. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір М.​П.​Гудкоў; камісары В.​С.​Лявонаў, І.​Р.​Фінагееў, Ф.​П.​Ігнатовіч; нач. штаба В.​Дз.​Сыценка, Р.​С.​Арэшыч (в.а.), Я.​Ф.​Рукаль
«Дзядзькі Колі» жн. 1942—28.6.1944	Барысаўскі, Бягомльскі, Лагойскі, Плешчаніцкі, Смалявіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір П.​Р.​Лапацін; камісары А.​Ц.​Язубчык, М.​М.​Чуліцкі; нач. штаба В.​П.​Бальшакоў, А.​Л.​Валошын
Добрушская імя І.​В.​Сталіна ліп. — 27.9.1943	Веткаўскі, Добрушскі, Церахоўскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір І.​П.​Крывенчанка, камісар І.​М.​Гатальскі, нач. штаба П.​Ф.​Захараў
Дыверсійная Беларуская імя У.​І.​Леніна ліп. 1942—1.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Дунілавіцкі, Пліскі р-ны Вілейскай, Суражскі, Талачынскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры А.​А.​Баскакаў (загінуў), М.​Т.​Гарбаценкаў, Я.​У.​Фурсо (в.а.); камісары В.​Д.​Лобараў, Гарбаценкаў, Р.​Ф.​Шастакоў, М.​З.​Умінскі (в.а.), У.​С.​Свірыд (загінуў), М.​Р.​Пучкароў; нач. штаба М.​П.​Падгорны, С.​Ф.​Сафонаў
«Жалязняк» вер. 1942—28.6.1944	Бягомльскі, Лагойскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Р.​А.​Дзякаў, І.​П.​Ціткоў; камісары С.​С.​Манковіч, Ф.​І.​Дзернушкоў; нач. штаба Л.​П.​Бірукоў
«Жалязняк» вер. — 25.11.1943	Жлобінскі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір В.​І.​Шаруда, камісар Г.​В.​Злынаў, нач. штаба Р.​П.​Завадоўкін
«За Радзіму» вер. 1943—2.7.1944	Браслаўскі, Відзскі, Маладзечанскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры П.​М.​Шырокаў, М.​У.​Кандрашчанка; камісар Ф.​К.​Акулаў; нач. штаба А.​А.​Дзюжэнка, К.​І.​Капцюгоў
«За Радзіму» імя А.​К.​Флегантава кастр. 1942 — чэрв. 1944	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай, Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл., Камень-Кашырскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзіры А.​К.​Флегантаў (загінуў), Я.​Ф.​Філіпскіх, Ф.​Ф.​Тараненка, І.​В.​Жохаў, М.​Ф.​Ваганаў, камісары Г.​Р.​Чарняўскі, Жохаў, І.​І.​Раманаў; нач. штаба Тараненка, У.​І.​Бабкоў, Раманаў, Ваганаў, І.​В.​Мацюшаў
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1942—30.6.1944	Асвейскі, Бешанковіцкі, Гарадоцкі, Дрысенскі, Расонскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір П.​М.​Раманаў (загінуў); камісары Дз.​П.​Падалец, М.​Г.​Жыжаў (загінуў); нач. штаба М.​А.​Дадзеркін, М.​А.​Звераў (загінуў), А.​І.​Ерашэнка
«За Савецкую Беларусь» студз. — 6.7.1944	Валожынскі р-н Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай абл.	Камандзір Я.​Дз.​Васюцін, камісар С.​М.​Плахін, нач. штаба А.​С.​Раманаў
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1943—2.7.1944	Куранецкі р-н Вілейскай вобл.	камандзір А.​Л.​Валынец, камісар В.​Ф.​Цалуйка, нач. штаба І.​І.​Лятушкін
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1942—2.7.1944	Мінскі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры І.​І.​Уласаў, С.​Ц.​Конанаў, А.​М.​Базылевіч; камісары А.​Е.​Лук’яненка, М.​Ф.​Варанцоў, В.​П.​Каралёў, Базылевіч, Р.​А.​Моўчан; нач. штаба Е.​А.​Іваноў, А.​С.​Грыгор’еў, А.​М.​Пракоф’еў
«Звязда» жн. 1942 — чэрв. 1943	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры М.​І.​Іўлеў, Дз.​Ф.​Вайстроў (в.а.); камісар П.​Н.​Савінаў; нач. штаба Д.​І.​Тамашэўскі
Імя Аляксандра Неўскага ліст. 1943—13.7.1944	Гродзенскі, Скідзельскі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір К.​М.​Ешчанка, камісар П.​П.​Дайнека, нач. штаба В.​Г.​Жалязноў
Імя Аляксандра Неўскага крас. — 7.7.1944	Іўеўскі, Юрацішкаўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір А.​Г.​Байкоў, камісар М.​М.​Гаўрылаў, нач. штаба Ф.​У.​Шачанкоў
Імя С.​М.​Будзённага 8.12.1943—2.7.1944	Куранецкі, Маладзечанскі, Мядзельскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір В.​А.​Чаркасаў, камісар Ц.​Дз.​Харын, нач. штаба М.​Дз.​Немаў
Імя С.​М.​Будзённага сак. 1943—14.7.1944	Ленінскі р-н Пінскай вобл.	Камандзіры У.​М.​Антановіч, Ф.​І.​Шырын; камісары Р.​М.​Ігнаценка, Р.​С.​Карасёў; нач. штаба В.​А.​Стаюхін
Імя К.​Я.​Варашылава (да студз. 1944 наз. «Мсцівец») снеж. 1942—1.7.1944	Пліскі р-н Вілейскай, Ветрынскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір Дз.​В.​Цябут; камісар У.​А.​Лемза; нач. штаба Я.​С.​Шапавал, А.​А.​Кухта
Імя К.​Я.​Варашылава ліст. 1943—15.7.1944	Дзятлаўскі, Жалудоцкі, Казлоўшчынскі, Лідскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.​К.​Макараў; камісары В.​Я.​Сашнёў (загінуў), М.​М.​Белякоў; нач. штаба С.​П.​Дабравольскі
Імя К.​Я.​Варашылава ліст. 1942—4.7.1944	Астравецкі, Глыбоцкі, Дунілавіцкі, Крывіцкі, Куранецкі, Мядзельскі, Пастаўскі, Свірскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.; Швенчонскі р-н (Літва)	Камандзіры Ф.​Р.​Маркаў, Ф.​С.​Шляхтуноў, І.​Н.​Крысаў; камісары Маркаў, І.​М.​Яўмененка, А.​І.​Шаўчэнка; нач. штаба У.​У.​Саўлевіч, Крысаў, Л.​І.​Карабанаў
Імя К.​Я.​Варашылава май — снеж. 1942	Грэскі, Дзяржынскі, Капыльскі, Слуцкі, Уздзенскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры П.​П.​Капуста, камісар І.​К.​Жыжык, нач. штаба П.​З.​Ігнашчанка
Імя ВЛКСМ ліст. 1943—2.7.1944	Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір І.​А.​Куксёнак, камісар Ф.​І.​Зайцаў, нач. штаба М.​П.​Шчурын
Імя газеты «Правда» кастр. 1943—3.7.1944	Чэрвеньскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір С.​Т.​Кузняцоў, камісары С.​Е.​Данільчык, П.​І.​Багамолаў; нач. штаба Багамолаў, Р.Я́.Герцовіч
Імя М Ф.​Гастэлы вер. 1943—8.7.1944	Астравецкі, Ашмянскі, Пастаўскі, Смаргонскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір В.​А.​Манохін; камісары В.​Ф.​Папок, У.​І.​Тубеліс; нач. штаба С.​П.​Краеў, Дз.​А.​Ануфрыеў
Імя Л.​М.​Даватара снеж. 1942—2.7.1944	Докшыцкі, Куранецкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры Ф.​С.​Шляхтуноў, І.​А.​Іваноў; камісары Д.​Я.​Кадоўба, П.​А.​Паўленка, В.​Ф.​Папок; нач. штаба С.​А.​Вашчыла, Б.​В.​Дудкоўскі
Імя А.​Ф.​Данукалава (да мая 1944 наз. «Аляксея»)	Пліскі р-н Вілейскай, Аршанскі, Багушэўскі, Бешанковіцкі, Віцебскі, Лёзненскі, Суражскі, Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай абл.; Касплянскі р-н Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры А.​Ф.​Данукалаў (загінуў), В.​А.​Блахін; камісары Т.​В.​Паўлоўскі (загінуў), А.​Ц.​Шчарбакоў, І.​І.​Старавойтаў; нач. штаба А.​С.​Гайдукоў, Я.​М.​Антоненка, Ф.​І.​Пласкуноў, І.​П.​Піменаў
Імя Ф.​Э.​Дзяржынскага снеж. 1943—12.7.1944	Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзір В.​М.​Манахаў; камісар П.​Р.​Кавалёў; нач. штаба Ф.​М.​Баранаў, А.​Р.​Жураўлёў
Імя Ф.​Э.​Дзяржынскага кастр. 1943—11.7.1944	Любчанскі р-н Баранавіцкай вобл.	Камандзір К.​Ф.​Шашкін; камісар Я.​П.​Ляхаў; нач. штаба А.​Х.​Бляшаў
Імя Г.​К.​Жукава ліп. 1943—2.7.1944	Браслаўскі, Дзісенскі, Міёрскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір П.​Я.​Сырамаха; камісары Сырамаха, П.П Булойчык (загінуў), А.​П.​Запарожац, М.​А.​Кароўкін; нач. штаба Запарожац, В.​С.​Чаромін
Імя Г.​К.​Жукава сак. 1943—10.7.1944	Мірскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры С.​С.​Ключко, М.​Ц.​Маскалёў, Р.​Л.​Васілевіч; камісары В.​С.​Самусевіч, У.​З.​Царук, А.​З.​Гайсараў, нач. штаба К.​А.​Афанасевіч, І.​І.​Пракоф’еў, В.​Я.​Шахроў, Я.​І.​Кайдалаў, В.​І.​Бажэнка
Імя М.​І.​Калініна 12.4—2.7.1944	Міёрскі р-н Вілейскай вобл.	Камандзір Ф.​Н.​Гаўрыленка, камісар М.​А.​Клімянок, нач. штаба М.​М.​Чупрак
Імя М.​І.​Калініна сак. — 28.6.1944	Плешчаніцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір З.​І.​Нянахаў; камісар І.​І.​Ясіновіч; нач. штаба У.​С.​Міхайлоўскі, Ю.​М.​Мякішаў
Імя М.​І.​Калініна снеж. 1943 — сак. 1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Л.​І.​Сарока, камісар П.​А.​Сачок, нач. штаба А.​Ф.​Дубінін
Імя С.​М.​Кароткіна (да лют. 1943 Сіроцінская, да чэрв. 1943 імя Ф.​Э.​Дзяржынскага чэрв. 1942—2.7.1944	Міёрскі, Пліскі р-ны Вілейскай, Полацкі, Расонскі, Сіроцінскі, Ушацкі. р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры С.​М.​Кароткін (загінуў), П.​А.​Хомчанка, У.​М.​Талаквадзе; камісары В.​М.​Фралоў, А.​Б.​Эрдман; нач. штаба У.​Р.​Аляксандраў, Хомчанка, М.​Ф.​Мацвеенка
Імя Кастуся Каліноўскага ліст. 1943—18.8.1944	Беластоцкі, Граеўскі, Гродзенскі, Кнышынскі, Крынкаўскі, Саколкаўскі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір М.​К.​Вайцяхоўскі, камісар Я.​Г.​Осіпаў, нач. штаба С.​В.​Чудзінаў
Імя С.​М.​Кірава кастр. 1943—29.6.1944	Барысаўскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір М.​І.​Карашкоў, камісар Г.​М.​Папшаў, нач. штаба Р.​М.​Дзедаў
Імя С.​М.​Кірава чэрв. 1943—7.7.1944	Воранаўскі, Іўеўскі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Ф.​М.​Сінічкін, С.​П.​Васільеў; камісар С.​М.​Кандакоў, нач. штаба П.​І.​Смірноў, Васільеў, М.​А.​Пракаповіч
Імя С.​М.​Кірава ліп. 1943—8.7.1944	Ленінскі, Лунінецкі р-ны Пінскай вобл.	Камандзіры А.​П.​Савіцкі, Ф.​І.​Лісовіч; камісары Лісовіч, Р.​П.​Швец; нач. штаба А.​І.​Кубасаў
Імя С.​М.​Кірава снеж. 1942—28.6.1944	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.​Ц.​Пуставіт; камісары І.​І.​Панкевіч, М.​А.​Пасекаў; нач. штаба П.​Р.​Сівакоў (в.а), В.​А.​Шаркоў, А.​М.​Гамеза
Імя В.​У.​Куйбышава ліст. 1943—10.7.1944	Лагішынскі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір У.​М.​Антановіч, камісар Ф.​С.​Міхалковіч, нач. штаба З.​У.​Сысоеў
Імя М.​І.​Кутузава вер. 1942—4.11.1943	Гарадоцкі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір С.​Т.​Воранаў, камісар П.​Я.​Рыбакоў, нач. штаба М.​І.​Гапеенка
Імя М.​І.​Кутузава жн. 1943—1.7.1944	Крывіцкі р-н Вілейскай вобл.	Камандзір Д.​Л.​Місуноў; камісары П.​Ф.​Рудаў, В.​І.​Бурачэўскі; нач. штаба Ц.​М.​Бондараў, М.​Х.​Красненкаў (загінуў), Я.​Е.​Малюшкін
Імя У.​І.​Леніна крас. 1943—7.7.1944	Ганцавіцкі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір В.​А.​Васільеў, камісар І.​В.​Зібараў, нач. штаба М.​Дз.​Кісцюнін
Імя У.​І.​Леніна крас. — 20.7.1944	Дамачаўскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры В.​У.​Каткоў, В.​М.​Грабянёў, нач. штаба Л.​С.​Гуляеў
Імя У.​І.​Леніна сак. 1943—2.7.1944	Дзісенскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Бешанковіцкі, Гарадоцкі, Расонскі, Сіроцінскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір М.​А.​Сакмаркін, камісар А.​У.​Сіпко; нач. штаба Т.​К.​Раеўскі, А.​К.​Ізафатаў (загінуў), У.​Р.​Аляксандраў (загінуў), І.​І.​Конюхаў
Імя Ленінскага камсамола вер. 1943—11.7.1944	Васілішкаўскі, Радунскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры А.​В.​Станкевіч (загінуў), А.​А.​Патапаў; камісары Патапаў, Б.​І.​Гардзейчык; нач. штаба Д.​Ц.​Іёнка, Н.​Л.​Нагорны, І.​П.​Анапрыенка
Імя В.​М.​Молатава крас. 1943—30.3.1944	Антопальскі р-н Брэсцкай, Драгічынскі, Жабчыцкі, Іванаўскі, Лагішынскі, Пінскі, Столінскі р-ны Пінскай абл.; Камень-Кашырскі, Любяшоўскі р-ны Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір М.​І.​Герасімаў; камісар Ф.​С.​Кунькоў; нач. штаба М.​Л.​Праходскі, Дз.​К.​Удовікаў
Імя П.​К.​Панамарэнкі чэрв. 1943—11.7.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Бярозаўскі, Косаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры І.​П.​Урбановіч, М.​У.​Сенькін; камісары С.​П.​Пацяруха, К.​Дз.​Талочка (загінуў), М.​Е.​Крыштафовіч; нач. штаба Р.​К.​Дарафееў, Ц.​С.​Коваль
Імя П.​К.​Панамарэнкі вер. — 21.11.1943	Жлобінскі, Рэчыцкі, Стрэшынскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір І.​І.​Бандарэнка, камісар Я.​Р.​Садавой, нач. штаба К.​В.​Ніжнікаў
Імя П.​К.​Панамарэнкі ліст. 1943—13.7.1944	Косаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Пухавіцкі, Старадарожскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір С.​М.​Іваноў, камісар Р.​Д.​Юркевіч, нач. штаба І.​Н.​Цішчанка
Імя П.​К.​Панамарэнкі снеж. 1943—6.7.1944	Івянецкі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.​Р.​Ганзенка, камісар Г.​В.​Будай, нач. штаба У.​М.​Зыкаў
Імя П.​К.​Панамарэнкі студз. — 1.7.1944	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.​С.​Харланаў, камісар І.​Ф.​Ісачанка, нач. штаба І.​С.​Баранаў
Імя К.​К.​Ракасоўскага (да сак. 1943 наз. «За Савецкую Беларусь») ліп. 1942—3.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Дунілавіцкі, Міёрскі, Мядзельскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Асвейскі, Дрысенскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.; Ідрыцкі, Невельскі, Себежскі р-ны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры АІ.​Петрыкаў, У.​Н.​Дорменеў (в.а.), А.​В.​Раманаў (в.а.), камісары Раманаў, Ш.​Н.​Нігамаеў (в.а.), П.​М.​Машэраў, нач. штаба Дорменеў, Г.​І.​Казарцаў (в.а.), У.​П.​Шчуцкі
Імя К.​К.​Ракасоўскага студз. — 10.7.1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Я.​А.​Прыданнікаў, камісар Р.​Ц.​Вараб’ёў, нач. штаба М.​П.​Каралёў
Імя Я.​М.​Свярдлова ліст. 1943—16.7.1944	Антопальскі, Бярозаўскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі, Драгічынскі, Іванаўскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір І.​П.​Марыняка, камісар Р.​А.​Дудко, нач. штаба А.​І.​Сямёнаў
Імя І.​В.​Сталіна ліст. 1942—5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір П.​І.​Гулевіч, камісар А.​Г.​Мурашоў, нач. штаба І.​К.​Карпаў
Імя І.​В.​Сталіна ліп. 1943—22.3.1944	Брэсцкі, Дзівінскі, Жабінкаўскі, Кобрынскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры Л.​П.​Зяленін (загінуў), С.​Х.​Арзуманян; камісар К.​А.​Шкаварада; нач. штаба С.​М.​Кіцьян
Імя А.​В.​Суворава сак. — 6.7.1944	Гарадзішчанскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры І.​С.​Кірын, В.​Н.​Галоўчанка; камісар Р.​Л.​Марахоўскі; нач. штаба В.​Я.​Шахроў
Імя М.​В.​Фрунзе студз. 1943—1.7.1944	Ільянскі, Радашковіцкі р-ны Вілейскай, Лагойскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.​М.​Багатыроў, А.​М.​Захараў (загінуў), Э.​Л.​Смаленскі; камісары І.​І.​Міроненка, П.​М.​Шалкоўскі, М.​В.​Чарапанаў; нач. штаба А.​Д.​Коўбій
Імя ЦК КП(б)Б сак. 1943—6.7.1944	Астравецкі, Глыбоцкі, Докшыцкі, Пліскі р-ны Вілейскай, Ушацкі р-н Віцебскай абл.	Камандзіры А.​Д.​Мядзведзеў, М.​Р.​Пучкароў (в.а.), М.​І.​Фёдараў; камісары Ц.​М.​Бондараў, Ф.​Я.​Воранаў, Пучкароў, У.​П.​Шчуцкі; нач. штаба І.​А.​Цяста
Імя В.​І.​Чапаева вер. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Рэчыцкі, Стрэшынскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір М.​Дз.​Сцефановіч, камісар С.​І.​Касьянаў, нач. штаба І.​Ю.​Даўгала
Імя В.​І.​Чапаева студз. — 19.7.1944	Антопальскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры К.​С.​Гапасюк, Ф.​М.​Баранаў; камісары М.​П.​Леановіч, М.​С.​Карпічэнка; нач. штаба І.​П.​Курапаў, В.​В.​Сцёпкін
Імя В.​І.​Чапаева снеж. 1943—6.7.1944	Валожынскі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Р.​Л.​Кудрын, камісар П.​А.​Склемін, нач. штаба А.​В.​Саўцін
Імя В.​І.​Чапаева 29.6.1943—13.7.1944	Ваўкавыскі, Заблудаўскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір Х.​А.​Матэвасян; камісары А.​І.​Мурашка, А.​Г.​Шламанаў; нач. штаба Ф.​І.​Цвяткоў
Імя В.​І.​Чапаева чэрв. 1942—1.7.1944	Бешанковіцкі, Ветрынскі, Лепельскі, Полацкі, Сіроцінскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір У.​В.​Мельнікаў; камісары М.​І.​Ястрабаў, І.​Ф.​Каранеўскі (загінуў); нач. штаба М.​В.​Уткін, М.​М.​Пучкоў, В.​М.​Нікалаеў (в.а., загінуў)
Імя В.​П.​Чкалава ліст. 1942—5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Заслаўскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры С.​П.​Смірноў, М.​І.​Грыбанаў; камісар І.​П.​Казак; нач. штаба Грыбанаў, Р.​М.​Панявін, І.​П.​Анішчанка
Імя Чырванасцяжнага Ленінскага камсамола ліст. 1942—1.11.1943	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір Д.​Ф.​Райцаў; камісары В.​К.​Перуноў, І.​І.​Карнавухаў (в.а.), А.​Я.​Федарэнка (в.а.), В.​С.​Цыганкоў; нач. штаба Карнавухаў, Р.​Н.​Мельянцоў (в.а.), М.​Я.​Паддубны, Федарэнка
Імя М.​А.​Шчорса кастр. 1942—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.​Л.​Дзербан, В.​К.​Дзяруга; камісар М.​П.​Прусак; нач. штаба В.​П.​Драздоўскі, А.​З.​Гаўрусёў, В.​І.​Бардзін
Імя М.​А.​Шчорса ліст. 1943—4.7.1944	Івянецкі р-н Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай, Дзяржынскі, Заслаўскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.​С.​Ключнік, камісар І.​Б.​Леванкоў, нач. штаба А.​С.​Шрубко
Імя М.​А.​Шчорса вер. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Рэчыцкі, Уваравіцкі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір А.​П.​Байкоў, камісар В.​В.​Юдзін, нач. штаба Р.​А.​Кавалёў
«Камсамолец» снеж. 1943—10.7.1944	Карэліцкі, Мірскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры І.​К.​Кузняцоў, Р.​М.​Панявін; камісар А.​І.​Дзееў; нач. штаба М.​Ц.​Маскалёў
«Кастрычнік» вер. 1943—4.7.1944	Глыбоцкі, Дзісенскі, Міёрскі, Пліскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры Ф.​К.​Юрчанка, І.​І.​Юкша (в.а.); камісар Юкша; нач. штаба Г.​Т.​Цяльноў (загінуў)
А.​М.​Крыўскага кастр. 1943—3.1.1944	Полацкі р-н Віцебскай вобл.; Латвія	Камандзір А.​М.​Крыўскі, камісар М.​І.​Панамароў, нач. штаба А.​С.​Меркуль
Лагойская «Бальшавік» люты — 30.6.1944	Лагойскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір Л.​Л.​Марозаў, камісар М.​М.​Андрэеў, нач. штаба В.​М.​Мягчылаў
Лельчыцкая вер. 1943—15.1.1944	Лельчыцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.​М.​Дамбоўскі, камісар Р.​Л.​Лін, нач. штаба П.​Р.​Ганчароў
Ленінская снеж. 1942—15.7.1944	Васілішкаўскі, Дзятлаўскі, Жалудоцкі, Зэльвенскі, Казлоўшчынскі, Мастоўскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Ф.​М.​Сінічкін, Б.​А.​Булат, Г.​А.​Шубін; камісар Р.​В.​Макараў; нач. штаба Булат, М.​М.​Пацалуеў, Шубін
Лепельская імя І.​В.​Сталіна 1.7.1943—29.6.1944	Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры У.​Е.​Лабанок, Дз.​Ц.​Караленка (загінуў), А.​В.​Ярмаш; камісары Ярмаш, У.​Л.​Качан; нач. штаба Караленка, М.​Е.​Атрашкевіч
Лёзненская май 1943—28.6.1944	Ільянскі р-н Вілейскай, Багушэўскі, Бешанковіцкі, Лепельскі, Лёзненскі, Сенненскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір П.​І.​Кірылаў; камісары А.​Ц.​Шчарбакоў, Ц.​П.​Шакінка, М.​В.​Комлеў (в.а.), К.​М.​Кірылаў (загінуў); нач. штаба І.​Дз.​Крупін
Лоеўская «За Радзіму» ліп. — 24.11.1943	Лоеўскі, Рэчыцкі р-ны Гомельскай, Брагінскі, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір Р.​І.​Сінякоў, камісар С.​А.​Гардзееў, нач. штаба В.​Н.​Камандзін
Мазырская імя Аляксандра Неўскага 28.9.1943—8.1.1944	Ельскі, Мазырскі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзір А.​Л.​Жыльскі; камісары М.​К.​Ільінкоўскі, М.​С.​Кірушкін; нач. штаба М.​А.​Забораў
«Мсцівец» вер. — 26.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір І.​Р.​Баруноў, камісар Ш.​А.​Ягудкін, нач. штаба У.​Р.​Зімчук
«Народныя мсціўцы» імя В.​Т.​Варанянскага (да 1.6.1943 наз. «Дзядзькі Васі») вер. 1942—1.7.1944	Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры В.​Т.​Варанянскі (загінуў), В.​В.​Сямёнаў, Г.​Ф.​Пакроўскі; камісары Л.​С.​Лапін, М.​Х.​Краснёнкаў (в.а.), Сямёнаў, Ф.​С.​Кузняцоў, М.​І.​Перапечка; нач. штаба П.​А.​Сярогін, Дз.​І.​Копанеў, В.​І.​Яськоў
М.​М.​Нікіціна ліп. — ліст. 1942	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Ушацкі р-н Віцебскай, Бягомльскі, Дзяржынскі, Рудзенскі, Уздзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір М.​М.​Нікіцін, камісар А.​М.​Гвоздзеў, нач. штаба Васільеў, Н.​С.​Панкратаў
«Няўлоўныя», спецбрыгада НКДБ СССР 1.3.1942—12.7.1944	Валожынскі, Іўеўскі, Лідскі, Навагрудскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай, Браслаўскі, Глыбоцкі, Докшыцкі, Куранецкі, Маладзечанскі, Міёрскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Дрысенскі, Лепельскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай, Мінскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.​С.​Пруднікаў, А.​Р.​Марозаў
«Перамога» снеж. 1943—13.7.1944	Дзятлаўскі, Зэльвенскі, Казлоўшчынскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.​І.​Булак; камісары Р.​Г.​Іўліеў (загінуў), С.​П.​Смірноў; нач. штаба М.​Н.​Бурцаў, М.​С.​Крываў
Першамайская май 1943—10.7.1944	Гарадзішчанскі, Карэліцкі, Мірскі, Навагрудскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Н.​Г.​Кавалёў; камісары А.​Л.​Дзееў, М.​І.​Ільініч; нач. штаба Б.​А.​Мічурын, П.​М.​Пярсідскі
Пінская жн. 1943—30.3.1944	Жабчыцкі, Іванаўскі, Пінскі р-ны Пінскай вобл.; Любяшоўскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір І.​Г.​Шубітыдзе, камісар А.​З.​Пратасеня, нач. штаба Г.​А.​Дораш
«Полымя» чэрв. 1943—2.7.1944	Пухавіцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір Я.​Ф.​Філіпскіх, камісар І.​П.​Шаршнёў, нач. штаба М.​П.​Тарыкаў
«Разгром» кастр. 1942—2.7.1944	Барысаўскі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры П.​Ц.​Клявакін, М.​Х.​Балан; камісары С.​І.​Лашук, С.​А.​Собалеў, А.​В.​Зямскоў, І.​В.​Лакціёнаў; нач. штаба К.​С.​Сасункевіч, А.​Ц.​Кароткі, В.​В.​Дручкоў
Расонская імя І.​В.​Сталіна жн. 1942—3.11.1943	Асвейскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.; Ідрыцкі, Невельскі р-ны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзір Р.​А.​Ахоцін; камісары В.​Я.​Лапенка (загінуў), Я.​П.​Васілевіч; нач. штаба П.​Я.​Рубіс, Г.​П.​Мезенцаў, Л.​Ф.​Рабінін
Рэчыцкая імя К.​Я.​Варашылава чэрв. — 17.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір М.​П.​Аніпка, камісар В.​П.​Палавінка
«Савецкая Беларусь»	Давыд-Гарадоцкі, Столінскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзіры П.​П.​Тамілаў, І.​А.​Сматроў; камісар Сматроў; нач. штаба Ю.​М.​Героеў, І.​С.​Каяфюк
«Савецкая Беларусь» жн. 1943—17.7.1944	Бярозаўскі, Гайнаўскі, Камянецкі, Косаўскі, Поразаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Драгічынскі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.​У.​Бабкоў, камісар П.​І.​Масалоў, нач. штаба Р.​К.​Дарафееў
Сенненская кастр. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір В.​С.​Лявонаў; камісары П.​В.​Сырцоў, М.​Ц.​Любімцаў; нач штаба В.​Дз.​Сыценка, І.​К.​Пашчанка, Я.​З.​Шарахоўскі
«Смерць фашызму» ліп. 1943—2.7.1944	Барысаўскі, Лагойскі, Плешчаніцкі, Смалявіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір В.​Ф.​Таруноў, камісар І.​П.​Дзядзюля, нач. штаба А.​А.​Кіслякоў
«Спартак» ліп. 1943—4.7.1944	Відзскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір А.​М.​Панамароў; камісар М.​К.​Ігнацьеў, нач. штаба І.​Н.​Крысаў, Ф.​А.​Салаўёў
«Стары» жн. 1942 — май 1943	Барысаўскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры В.​С.​Пыжыкаў, І.​З.​Рабышаў (в.а.); камісары Б.​Р.​Бывалы, Я.​Я.​Ліхтэр; нач. штаба Рабышаў (в.а.), М.​А.​Курачкін (в.а.), Я.​У.​Чумакоў
«У імя Радзімы» кастр. 1943—1.8.1944	Бельскі, Бранскі, Лапскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Гайнаўскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзір М.​Р.​Янкоўскі, камісар М.​І.​Чуркін, нач. штаба У.​П.​Трыгубаў
«Уперад» ліст. 1942—6.7.1944	Іўеўскі, Юрацішкаўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Б.​А.​Булат, Ф.​Г.​Камароў (в.а.); камісар М.​В.​Пронькін; нач. штаба М.​У.​Сабіла
«Уперад», спецбрыгада НКДБ СССР 21.4.1942—1.10.1943	Добрушскі, Кармянскі, Рагачоўскі, Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай, Касцюковіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Хоцімскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.; Арлоўская вобл.	Камандзіры П.​Р.​Шамякін, П.​Г.​Малюгін; камісар Малюгін; нач. штаба М.​А.​Шульгін
Чашніцкая «Дубава» 28.2.1942—28.6.1944	Бешанковіцкі, Лепельскі, Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Бягомльскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір Ф.​Ф.​Дуброўскі; камісары У.​Е.​Лабанок, М.​В.​Старынскі, С.​Я.​Барадаўкін; нач. штаба Барадаўкін, П.​К.​Шарко
«Чырвоны сцяг» жн. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі, Бярэзінскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі, Пухавіцкі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір І.​З.​Кузняцоў, камісар В.​П.​Каралёў, нач. штаба К.​І.​Івашкевіч
«Чэкіст» май 1942 — жн. 1943	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл./td>	Камандзір Г.​А.​Кірпіч; камісары Ф.​М.​Сядлецкі, Ф.​І.​Букштынаў; нач. штаба І.​Дз.​Буланаў, Р.​М.​Севасцьянаў/td>
«Штурмавая» снеж. 1942—2.7.1944	Заслаўскі, Лагойскі, Мінскі, Радашковіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Б.​М.​Лунін, І.​Л.​Фогель (в.а.), І.​А.​Гламаздзін (в.а.); камісар І.​М.​Фёдараў; нач. штаба Фогель, А.​Ф.​Кандыбкін

Асобнадзейныя партызанскія атрады на Беларусі

Назва, дата дзейнасці	Раёны дзейнасці	Кіраўнікі: камандзір, камісар, нач. штаба
1	2	3
1-ы сак. 1942—29.6.1944	Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Г.​А.​Кірпіч, Р.​С.​Іваноў; камісары П.​І.​Счаслаўскі (загінуў), М.​М.​Данілаў; нач. штаба А.​І.​Шамарын, Дз.​Ф.​Папоў
2-і вер. 1942—29.9.1943	Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.​І.​Чабыкін, Я.​П.​Кірылаў; камісары Кірылаў, С.​З.​Праскурын
2-і Хоцімскі кастр. 1941—1.10.1943	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Л.​У.​Казакоў (загінуў), Б.​М.​Уткін; камісар А.​Г.​Макагонаў
3-і вер. 1942—2.10.1943	Чачэрскі р-н Гомельскай, Горацкі, Дрыбінскі, Крычаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір І.​В.​Кананыхін, камісар Я.​І.​Мартыненка, нач. штаба І.​І.​Ценішчаў
5-ы чэрв. 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір А.​Ф.​Сімдзянкін; камісары І.​Я.​Кунгурцаў, С.​М.​Елькановіч (загінуў), Ф.​І.​Букштынаў, С.​А.​Крэнеў, С.​П.​Саўчанка; нач. штаба Д.​Я.​Пракапец
8-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Дз.​А.​Кулікаў, І.​Г.​Ільін, М.​А.​Сакалоў; камісары К.​І.​Мацеж, Ц.​М.​Кавецкі, М.​Ф.​Навоеў (загінуў), Ф.​С.​Старавойтаў; нач. штаба Мацеж, А.​М.​Пратасевіч
10-ы крас. 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі. Талачынскі р-ны Віцебскай. Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры І.​Дз.​Буланаў, А.​С.​Дзянісаў, П.​І.​Маркаў (загінуў), М.​С.​Дзякаў, І.​М.​Крымцаў (загінуў), А.​А.​Белабрагін; камісары Д.​Я.​Пракапец, Ф.​А.​Грышанаў; нач. штаба С.​М.​Красоўскі, М.​А.​Праказаў
11-ы чэрв. 1942—30.6.1944	Магілёўская і Смаленская вобл.	Камандзір С.​Д.​Іваноў; камісары І.​М.​Шалаеў, АЛ.​Палякоў; нач. штаба У.​М.​Курышаў, І.​Е.​Сасноўскі
12-ы чэрв. 1943—30.6.1944	Магілёўская і Смаленская вобл.	Камандзіры І.​А.​Макарэнка, М.​В.​Зайцаў, Я.​Л.​Дулькін; камісары А.​І.​Палякоў, В.​М.​Герасімаў, І.​Я.​Абаротаў; нач. штаба Гулідаў, В.​С.​Пуставойт
13-ы 12.8.1942—29.6.1944	Віцебская, Магілёўская, Смаленская вобл.	Камандзіры Дз.​К.​Рыбакоў, К.​І.​Новікаў; камісары Новікаў, І.​А.​Яцына, А.​Я.​Драздоў, І.​М.​Рэкрут; нач. штаба С.​З.​Кандрацьеў, А.​Т.​Ланцаў
15-ы жн. — 2.10.1943	Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір І.​Н.​Валчкоў, камісар Я.​А.​Касмачоў, нач. штаба А.​А.​Афанасьеў
19-ы жн. — снеж. 1943	Быхаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Ц.​Я.​Сакалоўскі, камісар В.​В.​Уласаў, нач. штаба А.​І.​Катулько
20-ы май 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Б.​М.​Клюшнікаў (загінуў), С.​М.​Якімаў; камісары М.​І.​Масюраў (загінуў), Ф.​Ц.​Сіялка, Г.​І.​Ігнаценка; нач. штаба А.​І.​Мацюшэўскі
24-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Г.​С.​Міснік, В.​У.​Кадышаў, П.​В.​Зямкоў; камісары Ф.​С.​Старавойтаў, М.​С.​Садоф’еў (загінуў), М.​К.​Сушкоў, Ц.​М.​Лупека, І.​А.​Прыстромаў, К.​Ф.​Канавалаў; нач. штаба Лупека, А.​М.​Гарбуноў
25-ы снеж. 1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры А.​І.​Сафронаў, У.​Г.​Семянішын; камісары А.​М.​Латышаў, В.​П.​Корабаў, П.​М.​Сідарэнка; нач. штаба А.​Дз.​Красноў, П.​А.​Кушнер
25-ы крас. 1943—29.6.1944	Шклоўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір І.​А.​Якушка; камісары М.​Ф.​Левін, М П.​Пічугін; нач. штаба Я.​Я.​Макееў, Я.​Ц.​Цімашэнка
28-ы жн. 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.​А.​Цярноўскі, І.​П.​Аляксандраў (загінуў), А.​А.​Інякін, камісары Ф.​С.​Старавойтаў, Дз.​А.​Кулікаў; нач. штаба А.​М.​Якаўлеў, П.​В.​Зямкоў, В.​У.​Кадышаў
30-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.​У.​Дудкевіч, А.​І.​Машчыцкі; камісары М.​К.​Сушкоў, А.​А.​Гурскі; нач. штаба Г.​М.​Каўрыга, Дудкевіч, М.​М.​Травін, Р.​А.​Стрыжэўскі, Дз.​П.​Поснікаў
31-ы кастр. 1943—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Г.​А.​Назараў; камісар І.​Ц.​Маляўка; нач. штаба Р.​Я.​Карпышэнка, С.​Г.​Качаноўскі
35-ы кастр. 1943—8.2.1944	Бялыніцкі, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Г.​Р.​Ленчыкаў, камісар І.​І.​Лагімахаў
41-ы чэрв. 1942—1.10.1943	Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.​М.​Карзюкоў, В.​Н.​Калпаносаў (в.а); камісары А.​І.​Ушаў, М.​Ц.​Кузняцоў, П.​М.​Марчанка; нач. штаба Б.​А.​Бурцаў, Г.​А.​Тычынскі
42-і чэрв. 1942—1.10.1943	Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.​М.​Нікіцін, Г.​А.​Каралёў; камісар В.​Я.​Гапееў; нач. штаба І.​М.​Гаўрылаў
43-і сак. — 1.10.1943	Прапойскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.​П.​Хаблоў, М.​В.​Навуменка; камісар С.​Ф.​Саўчанка: нач. штаба М.​В.​Кліменка, Ф.​С.​Скальзаеў
44-ы вер. 1942—1.10.1943	Касцюковіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.​І.​Сырамятнікаў; камісар М.​Р.​Папоў; нач. штаба М.​Літвінаў, М.​І.​Кузняцоў
45-ы «За Радзіму» ліст. 1942—30.9.1943	Клімавіцкі, Краснапольскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір У.​І.​Маркаў; камісары І.​С.​Салдаценка, Ф.​Ф.​Сігаеў; нач. штаба Б.​П.​Нігіевіч, А.​Ф.​Канонік
47-ы «Перамога» ліп. 1942—1.10.1943	Чачэрскі р-н Гомельскай, Краснапольскі р-н Магілёўскай абл.	Камандзіры М.​Ц.​Перапечкін, Ф.​П.​Ліпкін, камісары В.​К.​Арлоўскі, Х.​Калімулін; нач. штаба А.​У.​Гаркавенка, А.​М.​Лосеў
48-ы Крычаўскі чэрв. — 25.11.1943	Быхаўскі, Крычаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.​Л.​Гаўрыленка, камісар С.​С.​Давыдзенка, нач. штаба Дз.​Я.​Грыгор’еў
48-ы Прапойскі май — 7.12.1943	Журавіцкі р-н Гомельскай, Крычаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір В.​Л.​Шырко, нач. штаба В.​Г.​Ясючэня
60-ы імя Ф.​М.​Сядлецкага вер. 1943—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Ф.​М.​Сядлецкі (загінуў), С.​А.​Крэнеў; камісар П.​І.​Букштынаў; нач. штаба М.​К.​Хадорык (загінуў), І.​І.​Жамейка (загінуў), М.​М.​Травін
61-ы 22.5.1942 — ліп. 1943	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.​К.​Паўлаў; камісары Ф.​Ц.​Кальчук, А.​А.​Хачатран, П.​Я.​Гаро; нач. штаба Г.​А.​Цывін, В.​П.​Белабародаў
64-ы жн. 1941 — студз. 1942	Бярэзінскі, Круглянскі р-ны Магілёўскай, Смалявіцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.​А.​Радзін, камісар Баранаў, нач. штаба Вараб’ёў
85-ы 30.6. — вер. 1941	Бярэзінскі, Мсціслаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Заслаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір Б.​Малышаў, нач. штаба С.​Ф.​Харцый
100-ы чэрв. 1942—27.6.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.​С.​Міхайлаў, А.​В.​Казлоўскі (в.а.); камісары І.​І.​Дамброўскі, А.​І.​Бычкоў; нач. штаба Казлоўскі, Р.​М.​Драгун (в.а.)
106-ы май 1943—9.7.1944	Навагрудскі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі р-н Мінскай абл.
108-ы імя Р.​І.​Катоўскага сак. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір М.​А.​Трусноў; камісары С.​П.​Каспрук, Ф.​В.​Сполахаў; нач. штаба Р.​І.​Караткоў
110-ы вер. — 13.12.1941	Клімавіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.​А.​Хлебцаў
112-ы Горацкі вер. 1943—26.6.1944	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір В.​Д.​Шароў; камісары У.​З.​Бурлаеў, П.​С.​Равякаў (загінуў); нач. штаба С.​Ц.​Кучмій
113-ы май — 31.10.1942	Быценскі р-н Баранавіцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.​Кулікоў (загінуў), А.​Шмакаў, І.​С.​Качамараў; камісары Шмакаў, Ф.​Ф.​Светкін
113-ы кастр. 1942 — чэрв. 1943	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.​Р.​Арцёменка, камісары Г.​І.​Качарын, нач. штаба І.​М.​Церашэнкаў.
113-ы сак. 1941 — студз. 1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір К.​М.​Белавусаў; камісары З.​П.​Гапонаў, К.​Ф.​Канавалаў; нач. штаба В.​Ц.​Някрасаў, Д.​І.​Фядотаў, І.​Ф.​Хазаў
115-ы вер. 1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры А.​П.​Доўгі, І.​Ф.​Рудаў, І.​Я.​Вайтусёнак; камісары П.​М.​Вікторчык, А.​Я.​Шчыслёнак; нач. штаба Дз.​П.​Скрыпка
120-ы Бялыніцкі ліп. 1942 — жн. 1943	Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл. (Расія)	Камандзіры Г.​М.​Архіпец, К.​А.​Баранаў; камісары І.​П.​Сакалоўскі, М.​М.​Барысёнак; нач. штаба Баранаў, В.​Я.​Буры
124-ы Касцюковіцкі жн. 1941—28.9.1943	Касцюковіцкі р-н Магілёўскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзір М.​А.​Нарчук; камісары С.​П.​Казлоў (загінуў), П.​Я.​Чарнагузаў; нач. штаба К.​Я.​Баброў
130-ы «Помста» ліп. 1942 — кастр. 1943	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.​В.​Беражной, В.​В.​Лазараў; камісары С.​Ц.​Крыварот, М.​С.​Фралоў, П.​А.​Рыняк; нач. штаба Фралоў
200-ы снеж. 1943—12.7.1944	Ганцавіцкі, Лунінецкі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір В.​П.​Дрожнікаў, камісар П.​Я.​Гаро, нач. штаба М.​В.​Белакураў
210-ы імя І.​В.​Сталіна 29.3.1942—2.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.​П.​Каралёў, С.​С.​Сумчанка (в.а.), В.​В.​Глотаў, Дз.​Б.​Шрэйн; камісары А.​В.​Шыянок, Глотаў, Р.​Х.​Голант; нач. штаба Сумчанка, А.​І.​Лукашэнка (загінуў), Глотаў, П.​А.​Маркоўскі, М.​М.​Барадулін (в.а.)
211-ы імя К.​К.​Ракасоўскага студз. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры Р.​Н.​Баразна, Р.​Я.​Чарапко (в.а); камісары Чарапко, А.​В.​Шыянок; нач. штаба І.​І.​Патапейка
212-ы імя С.​С.​Сумчанкі студз. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.​М.​Семкін, І.​Б.​Гнядзько, П.​А.​Маркоўскі; камісар Р.​Ф.​Сатоўскі; нач. штаба С.​П.​Ляшковіч, Маркоўскі, М.​М.​Барадулін
213-ы «За Савецкую Беларусь» студз. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры У.​М.​Волкаў, Ф.​К.​Шычко; камісары Ф.​У.​Карунчыкаў, Э.​Ф.​Паўлюць; нач. штаба В.​Е.​Мельнікаў, Волкаў
214-ы імя М.​І.​Калініна ліп. 1943—1.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Дз.​А.​Падгайны; камісар М.​С.​Пінчук; нач. штаба М.​Р.​Бакун, І.​А.​Раманчук
215-ы імя У.​І.​Леніна ліп. 1943—3.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.​В.​Пыжоў, камісар М.​В.​Баранаў, нач. штаба М.​К.​Галоўчанка
216-ы імя П.​К.​Панамарэнкі жн. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​Ц.​Свердлікаў; камісары С.​М.​Альхавец, Ф.​М.​Дубінчык; нач. штаба Дубінчык, В.​В.​Грыбкоў
225-ы 4.7.1943—24.2.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​Г.​Кісялёў, камісар М.​Р.​Ермаліцкі, нач. штаба А.​А.​Шканурка
252-і крас. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір І.​М.​Парываеў; камісары І.​Ц.​Зуевіч, П.​М.​Рэйдзер, А.​К.​Іванюк; нач. штаба В.​І.​Шаўчэнка (загінуў), Л.​Ц.​Казлоўскі
257-ы люты 1943—27.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.​С.​Язерскі, Я.​А.​Сяськоў; камісары В.​У.​Паўлаў, М.​Ф.​Кавалёў; нач. штаба М.​К.​Шавялёў
258-ы сак. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры У.​М.​Кароткі, А.​Я.​Галашчапаў; камісар А.​К.​Мальцаў; нач. штаба І.​Л.​Шыцікаў, М.​Ц.​Мядзведзеў, П.​Дз.​Лукашоў
259-ы сак. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Ц.​Т.​Ціхаміраў, М.​П.​Андрыянаў; камісар Ціхаміраў
278-ы 9.6.1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.​І.​Кніга, В.​М.​Ананіч; камісары А.​М.​Латышаў, Я.​І.​Заяц, А.​Ц.​Курсакоў; нач. штаба П.​А.​Кушнер, І.​Ф.​Рудаў
309-ы імя С.​М.​Кірава студз. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​П.​Самсонік, камісар С.​П.​Багроў, нач. штаба М.​І.​Крэўчык
340-ы сак. 1943—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.​Ц.​Крыварот, М.​П.​Каржавін; камісар А.​Ц.​Патупчык; нач. штаба І.​М.​Несцяровіч, В.​Ф.​Шык, У.​Ц.​Крыварот
345-ы май 1942—12.7.1944	Бярозаўскі р-н Брэсцкай, Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры С.​А.​Яроцкі, В.​М.​Буры; камісары К.​А.​Баранаў, В.​М.​Яроцкі; нач. штаба Ф.​І.​Казаноўскі, І.​М.​Казюкін
346-ы кастр. 1943—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.​Ц.​Крыварот, М.​І.​Крукаў; камісар Р.​Р.​Паддубскі; нач. штаба Крукаў, А.​К.​Сідаровіч
347-ы май — 12.7.1944	Бярозаўскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзір А.​Дз.​Арбузаў, камісар А.​Я.​Царычаў, нач. штаба П.​Х.​Пімоненка
435-ы ліп. 1943—24.2.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір У.​С.​Дзянісаў; камісары І.​С.​Зычкоў, К.​Н.​Шыбанаў; нач. штаба М.​Я.​Белаглазаў
538-ы сак. 1943—27.6.1944	Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір В.​П.​Швяцоў, камісар П.​П.​Анікін, нач. штаба П.​Дз.​Каранкевіч
540-ы вер. 1943—27.6.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір І.​І.​Дамброўскі, камісар Дз.​І.​Бычкоў, нач. штаба М.​Ц.​Суслаў
550-ы жн. 1943—18.7.1944	Крынкаўскі р-н Беластоцкай, Бярозаўскі р-н Брэсцкай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзір Р.​А.​Дзякаў; камісары Ц.​В.​Ясючэня (загінуў), П.​А.​Сяўко; нач. штаба А.​А.​Смірноў
620-ы імя В.​І.​Чапаева снеж. 1941—4.7.1944	Клецкі р-н Баранавіцкай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры В.​М.​Сырцоў (загінуў), М.​С.​Міхалап (загінуў), А.​А.​Хачатран; камісары М.​І.​Александровіч, М.​Ф.​Мірановіч (в.а.), Г.​А.​Храмовіч, П.​А.​Рыняк, Хачатран, М.​Г.​Буракоўскі; нач. штаба Ф.​С.​Тарасевіч, І.​П.​Міхалап, Ф.​К.​Сцерлеў
720-ы кастр. 1942—1.10.1943	Касцюковіцкі, Клічаўскі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.​С.​Тарасевіч, Г.​А.​Храмовіч, П.​У.​Жмуроўскі; камісары Храмовіч, М.​П.​Фёдараў; нач. штаба Фёдараў, А.​М.​Віктарэнка, В.​П.​Тапілін
721-ы май — 1.10.1943	Чэрыкаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір А.​М.​Гарбаты, камісар А.​В.​Львоў, нач. штаба В.​С.​Сільчанка
760-ы імя М.​Беразоўскага люты 1942 — вер. 1943	Бялыніцкі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.​Беразоўскі (загінуў), Г.​М.​Колбнеў, Р.​І.​Перасценка; камісар В.​М.​Міхайлаў; нач. штаба І.​Я.​Лантухоў, М.​А.​Баранаў, К.​І.​Ражаў
820-ы ліп. 1943—24.2.1944	Быхаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры І.​І.​Вараб’ёў, камісар В.​Ц.​Гадунцаў, нач. штаба А.​М.​Сядзяеў
830-ы жн. 1943—24.2.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір А.​Х.​Бархозаў, камісар І.​Д.​Стральцоў, нач. штаба С.​А.​Савіл
Агітацыйны імя А.​М.​Горкага студз. — 4.7.1944	Вілейская вобл.	Камандзіры У.​І.​Ціханаў, Ф.​Р.​Ягадзінскі; камісар А.​С.​Нікалаеў; нач. штаба Ягадзінскі, М.​Г.​Гняздзілаў
«Алеся» чэрв. — 29.9.1942	Клімавіцкі, Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.​Л.​Кастроўскі (загінуў), камісар І.​М.​Пяроўскі
«Алімп», спецатрад НКДБ БССР 11.2.1943—13.2.1945	Віцебская, Гомельская, Магілёўская вобл.; Украіна, Польшча, Чэхаславакія	Камандзір В.​А.​Карасёў
П.​А.​Алыбіна сак. — 5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.​А.​Алыбін; камісар Л.​А.​Устабашыдзе; нач. штаба П.​Дз.​Максімаў, А.​Н.​Рыжкоў
Ананава жн. 1941	Клімавіцкі, Крычаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Ананаў (загінуў), камісар Кузьмін
«Анатоля» жн. 1941—22.2.1942	Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.​Грышын (загінуў)
«Артур», спецатрад НКДБ СССР лета 1943—2.7.1944	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай вобл., Мінск і Мінскі р-н	Камандзіры І.​Ф.​Залатар, Ф.​Ф.​Азміцель, Б.​Л.​Галушкін
Асташонка сак. — крас. 1942	Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Асташонак, камісар П.​Бінуш (загінуў)
Багушэўскі жн. 1941 — люты 1942	Багушэўскі р-н Віцебскай вобл.; Смаленская вобл. (Расія)	Камандзіры А.​К.​Стэльмах, П.​С.​Гапонцаў; камісар У.​Л.​Агейчык
«Баец» ліп. 1943—27.6.1944	Ільянскі р-н Вілейскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір Д.​К.​Бацяноўскі; камісар В.​І.​Верабей; нач. штаба М.​М.​Івакін, М.​В.​Смолін, М.​Ф.​Зорын
«Бальшавік» чэрв. 1942—26.9.1943	Хоцімскі р-н Магілёўскай вобл.; Клятнянскі, Мглінскі р-ны Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзіры П.​С.​Антоненка (загінуў), М.​М.​Аўчыннікаў; камісары Аўчыннікаў, С.​Д.​Сянцюраў (загінуў), Дз.​І.​Іваноў; нач. штаба В.​К.​Новікаў, А.​Д.​Ахрэмчык
«Баявы», спецатрад НКДБ БССР кастр. 1941—20.7.1944	Ашмянскі, Докшыцкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай, Асвейскі, Дрысенскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры А.​С.​Гарачаў, В.​Л.​Няклюдаў
«Баявы» імя Дунаева кастр. 1942—11.7.1944	Васілішкаўскі, Дзятлаўскі р-ны Баранавіцкай, Скідзельскі р-н Беластоцкай, Дзяржынскі, Капыльскі, Уздзенскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры Б.​В.​Жаўрыд (загінуў); Я.​П.​Грыцаневіч; камісар П.​А.​Жылко; нач. штаба Грыцаневіч, В.​М.​Ёлкін, С.​Ф.​Крыжаноўскі, А.​П.​Цыбульскі, Дз.​Р.​Зайцаў, П.​А.​Рудзін.
І.​Ф.​Бяляева ліп. — канец 1941	Багушэўскі р-н Віцебскай вобл.	Камандзір І.​Ф.​Бяляеў
«Валянціна Маёрава» ліп. — 29.9.1942	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір П.​І.​Шмонін, камісар Я.​Д.​Траянаў
Васілевіцкі жн. — канец вер. 1941	Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры А.​А.​Казлоў, А.​З.​Духанін; камісар У.​К.​Філончык
А.​Я.​Васілеўскага чэрв. — 29.6.1941	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Крупскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір А.​Я.​Васілеўскі (загінуў)
«Васільева» ліп. — кастр. 1941	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір С.​В.​Юрын
«Вест», спецатрад НКДБ СССР май 1943—14.7.1944	Ваўкавыскі, Гродзенскі р-ны Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі і інш. р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры А.​Т.​Міронаў, Л.​А.​Агабекаў
Ганцавіцкі ліп. — жн 1941	Ганцавіцкі р-н Пінскай вобл.	Камандзір Чуміла
Гарушкіна ліп. 1941 — вясна 1942	Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Гарушкін (загінуў)
«Гвардыя», спецатрад НКУС БССР 15.3—14.7.1944	Баранавіцкая, Брэсцкая, Вілейская вобл.	Камандзір У.​М.​Воранаў
Глускі ліп. — восень 1941	Глускі р-н Палескай вобл.	Камандзір М.​С.​Марціновіч, камісар А.​М.​Канаваленка
«Гром», спецатрад НКДБ СССР 20.5.1943—2.7.1944	Мінская вобл.	Камандзір Ф.​Ф.​Азміцель
«Громава» крас. — снеж. 1942	Карэліцкі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір У.​Угрумаў (загінуў)
І.​С.​Губіна жн. 1941—3.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Акцябрскі, Капаткевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры І.​С.​Губін (загінуў), Ц.​Ц.​Ульяшоў, А.​Р.​Волкаў; камісары У.​М.​Кавалёў (загінуў), І.​Н.​Кулей, І.​М.​Жукаў; нач. штаба А.​С.​Селіванаў, С.​Д.​Цемпякоўскі, Р.​І.​Валошын (в.а.)
Давыд-Гарадоцкі ліп. — вер. 1941	Тураўскі р-н Палескай, Давыд-Гарадоцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.​А.​Скорабагацька, камісар М.​К.​Даўгулевіч
«Дапамога», спецатрад НКДБ СССР 11.6.1943—2.7.1944	Барысаўскі, Бягомльскі, Смалявіцкі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Б.​Л.​Галушкін
Я.​М.​Дзюрбы жн. 1941—21.1.1942	Гарадоцкі, Мехаўскі р-ны Віцебскай вобл.; Куньінскі, Невельскі р-ны Калінінскай, Ільінскі, Усвяцкі р-ны Смаленскай абл. (Расія)	Камандзір Я.​М.​Дзюрба, камісар І.​В.​Пратасаў (загінуў)
Добрушскі вясна 1942—1943	Добрушскі, Кармянскі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзіры М.​М.​Ігнатовіч, Ф.​І.​Краўчанка
«Другія», спецатрад НКДБ БССР 30.4.1942 — ліст. 1943	Кармянскі, Рагачоўскі, Рэчыцкі р-ны Гомельскай, Быхаўскі, Бялыніцкі, Касцюковіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай, Брагінскі, Васілевіцкі, Калінкавіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры П.​П.​Качуеўскі (загінуў), М.​В.​Зябніцкі
П.​А.​Дудаля снеж. 1943 — ліп. 1944	Бабруйскі р-н Магілёўскай, Старобінскі р-н Мінскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір П.​А.​Дудаль
Ц.​Я.​Ермаковіча жн. — кастр. 1941	Чашніцкі р-н Віцебскай вобл.	Камандзір Ц.​Я.​Ермаковіч
М.​І.​Жукоўскага ліп. — ліст. 1941	Чырвонаслабодскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір М.​І.​Жукоўскі (загінуў)
Д.​А.​Журбы жн. — вер. 1941	Мсціслаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Д.​А.​Журба, камісар Мяснікоў
«За Радзіму» май — 28.7.1944	Высокаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір П.​І.​Бародкін, камісар Дз.​М.​Маркаў, нач. штаба Г.​Я.​Бадокія
«За Радзіму» май 1943—31.1.1944	Тураўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.​І.​Прасолаў, камісар П.​І.​Тарасюк, нач. штаба І.​М.​Дваракоўскі
Іванаўскі ліп. — кастр. 1941	Іванаўскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір Ражноў, камісар Міроненка
Іванова Я.Р.—Нароенкі жн. — кастр. 1941	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір Іваноў, камісар Я.​Р.​Нароенка
Імя Багдана Хмяльніцкага кастр. 1943—17.7.1944	Бельскі, Бранскі, Цехановецкі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір М.​У.​Пальчэўскі, камісар К.​А.​Кульціясаў. нач. штаба В.​Р.​Казлякоўскі
Імя С.​М.​Будзённага кастр. 1941—1.8.1944	Антопальскі, Бярозаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры А.​Р.​Жураўлёў, К.​Е.​Мерзлякоў; камісары П.​Р.​Кавалёў, І.​Я.​Адаменка, П.​К.​Каламейцаў; нач. штаба Мерзлякоў, Г.​В.​Шацкоў
Імя С.​М.​Будзённага жн. 1943—22.8.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Снядоўскі р-н Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры М.​М.​Ізюмскі, А.​Л.​Куніцын, А.​Ф.​Барычаў; камісары І.​Е.​Сідаровіч, Ф.​Л.​Крайнік (в.а.), А.​Е.​Сарнычаў; нач. штаба Барычаў, А.​У.​Астрэйка
Імя П.​Л.​Валькова 3.10.1943—12.7.1944	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір М.​І.​Чацверыкоў, камісар В.​П.​Асташонак, нач. штаба К.​А.​Шлыкоўскі
Імя К.​Я.​Варашылава май —22.9.1943	Камарынскі р-н Палескай вобл.	Камандзір С.​І.​Філіпенка, камісар І.​А.​Шэйн, нач. штаба А.​А.​Петрусевіч
Імя К.​Я.​Варашылава май — ліст. 1942	Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір І.​С.​Зайкоў, камісар Х.​Муштарыеў
Імя К.​Я.​Варашылава крас. — жн. 1942	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.; Ратнаўскі, Шацкі р-ны Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір Б.​М.​Міхайлоўскі; камісар С.​А.​Шкаварада; нач. штаба М.​І.​Варановіч, М.​В.​Глазінаў
Імя Ф.​Э.​Дзяржынскага («Хадакі»), спецатрад НКУС СССР 31.3.1942—12.7.1944	Брэсцкая, Гомельская, Палеская вобл.; Валынская, Жытомірская, Сумская, Чарнігаўская вобл. (Украіна)	Камандзір Я.​І.​Міркоўскі
Імя Ф.​Э.​Дзяржынскага ліст. 1943—12.7.1944	Ломжынскі р-н Беластоцкай, Поразаўскі р-н Брэсцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.​А.​Шушкоў, Г.​С.​Міснік; камісар Я.​У.​Нартыш-Блук; нач. штаба І.​І.​Манін, Шушкоў
Імя А.​А.​Жданава кастр. 1943—4.7.1944	Нясвіжскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір А.​С.​Самойленка, камісар Ф.​А.​Усошын (загінуў), нач. штаба А.​К.​Федзіёў
Імя Г.​К.​Жукава жн. 1943—19.7.1944	Аўгустоўскі р-н Беластоцкай вобл.	Камандзіры С.​І.​Талмачоў, П.​Я.​Пясоцкі; камісар М.​З.​Рагазінскі; нач штаба І.​М.​Когут
Імя М.​І.​Калініна сак. 1943—29.6.1944	Дзяржынскі, Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Л.​І.​Сарока, А.​М.​Алейнік; камісар П.​А.​Сачок; нач. штаба А.​Ф.​Дубінін, І.​Ф.​Мілюцін
Імя М.​І.​Калініна сак. — 14.7.1944	Казлоўшчынскі, Мастоўскі р-ны Баранавіцкай, Ваўкавыскі р-н Беластоцкай абл.	Камандзір Л.​І.​Сарока (загінуў), камісар А.​Д.​Ламаноўскі, нач. штаба В.​М.​Пак
Імя М.​І.​Калініна ліп. 1943—16.7.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Ваўкавыскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Ружанскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзіры С.​І.​Сцяпанаў, С.​Ф.​Крыжаноўскі; камісары Р.​С.​Лук’янаў, І.​Е.​Сідаровіч, Е.​Л.​Петухоў; нач. штаба Б.​С.​Кірычэнка
Імя М.​І.​Калініна кастр. 1943—2.7.1944	Смалявіцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір І.​В.​Луферчык; камісар М.​Р.​Карпіновіч; нач. штаба І.​В.​Шымановіч, І.​В.​Буйко
Імя М.​І.​Калініна май —7.7.1944	Навагрудскі р-н Баранавіцкай вобл.	Камісар І.​В.​Шаметавец, нач. штаба Л.​А.​Мольбін
Імя Р.​І.​Катоўскага (1-га складу) крас. 1943—31.3.1944	Антопальскі, Бярозаўскі, Дзівінскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры Ф.​К.​Ляпічаў, А.​В.​Ляшчоў; камісары Ляшчоў, А.​І.​Марозаў; нач. штаба І.​С.​Хаменка
Імя Р.​І.​Катоўскага (2-га складу) май — ліп. 1944	Антопальскі, Дзівінскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір І.​І.​Пазнякоў, камісар К.​М.​Касымаў, нач. штаба А.​Ф.​Бураў
Імя Р.​І.​Катоўскага жн. 1942—24.11.1943	Брагінскі, Камарынскі, Хойніцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры С.​І.​Філіпенка, А.​Я.​Міхневіч; камісары Ф.​І.​Філіпенка (загінуў), П.​Р.​Зяновіч; нач. штаба Міхневіч, Ц.​А.​Крываносаў. І.​Н.​Мельнікаў
Імя Р.​І.​Катоўскага зіма 1941 — вер. 1942	Жлобінскі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Быхаўскі р-н Магілёўскай абл.	Камандзір Каленчанка; нач. штаба Рвачоў
Імя Р.​І.​Катоўскага ліст. 1943—28.6.1944	Ільянскі, Маладзечанскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір М.​С.​Рудэнка; камісар Ю.​А.​Дзамашвілі; нач. штаба У.​І.​Паушкін, А.​І.​Марычаў
Імя С.​М.​Кірава чэрв. 1943—12.7.1944	Антопальскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзіры П.​Н.​Паплаўскі (загінуў), С.​Ц.​Шыш; камісар Р.​Я.​Рэва; нач. штаба Шыш, Р.​Д.​Алендар
Імя С.​М.​Кірава чэрв. 1942 — ліп. 1943	Лунінецкі р-н Пінскай вобл.	Камандзір А.​П.​Савіцкі, камісар Ф.​І.​Лісовіч, нач. штаба А.​А.​Машыц
Імя С.​М.​Кірава жн. 1943 — ліп. 1944	Клецкі, Ляхавіцкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір М.​І.​Сабаеў, нач. штаба М.​П.​Тараховіч
Імя С.​М.​Кірава май — 23.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай, Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.​Я.​Шытман; камісары В.​М.​Палянічка, Ф.​Дз.​Трыфанаў; нач. штаба І.​С.​Фралоў
Імя М.​І.​Кутузава крас. 1943—5.7.1944	Івянецкі, Любчанскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Р.​П.​Журэнка, І.​Дз.​Сёмін; камісар П.​Ф.​Харытонаў; нач. штаба П.​М.​Чатухін
Імя М.​І.​Кутузава ліст. 1943—11.7.1944	Высокаўскі, Кляшчэльскі, Косаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір В.​Р.​Машын, камісар Т.​А.​Шунько, нач. штаба Л.​І.​Паленаў
Імя П.​К.​Панамарэнкі жн. 1943—4.7.1944	Глыбоцкі, Дунілавіцкі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры М.​І.​Гачакоў, К.​І.​Мішын; камісар А.​М.​Мерсон; нач. штаба П.​С.​Вашчанка, М.​А.​Кузьменка, М.​І.​Паноў
Імя І.​В.​Сталіна студз. — вер. 1942	Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір Ф.​П.​Гарланаў, камісар П.​І.​Масалоў, нач. штаба Р.​К.​Дарафееў
Імя І.​В.​Сталіна чэрв. 1942—2.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір У.​П.​Адамовіч, камісар С.​К.​Доўнар, нач. штаба М.​В.​Шкутко
Імя І.​В.​Сталіна крас. — ліст. 1943	Браслаўскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір Г.​С.​Громаў (загінуў); камісары І.​М.​Драздоў (загінуў), Г.​М.​Папоў; нач. штаба М.​А.​Кузьменка
Імя А.​В.​Суворава вер. 1943—27.6.1944	Барысаўскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры П.​Р.​Півавараў, А.​М.​Аліеў; камісар П.​У.​Лаўрыновіч; нач. штаба Л.​У.​Афонін
Імя А.​В.​Суворава сак. — 20.11.1943	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.​Т.​Сацура, камісар М.​Ф.​Снягір, нач. штаба А.​В.​Ломаў
Імя Э.​Тэльмана кастр. 1941 — ліп. 1942	Высокаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір М.​І.​Каваленка
Імя Э.​Тэльмана кастр. 1941 — восень 1943	Бельскі р-н Беластоцкай, Гайнаўскі, Поразаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры В.​Т.​Канцандалаў (загінуў), І.​І.​Крылоў (загінуў), В.​Кулікоў (загінуў)
Імя В.​І.​Чапаева студз. — вер. 1942	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзір М.​С.​Фядотаў, камісар Я.​Ф.​Гусеў, нач. штаба Г.​М.​Мулаянаў
Імя В.​І.​Чапаева сак. —25.11.1943	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры В.​Р.​Карась (загінуў), М.​А.​Жукаў; камісар Ф.​Р.​Рудчанка; нач. штаба Б.​А.​Арлоў
Імя В.​П.​Чкалава ліп. — ліст. 1941	Расонскі р-н Віцебскай вобл.; Невельскі р-н Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзір С.​Дз.​Пенкін, камісар В.​А.​Паўтаў, нач. штаба І.​І.​Сяргунін
Імя І.​І.​Чуклая вер. 1943—8.7.1944	Ленінскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір П.​Р.​Катовіч; камісар І.​У.​Доваль; нач. штаба Ф.​Дз.​Грынь, І.​А.​Очкусь
Імя М.​А.​Шчорса май 1942—27.4.1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Дзівінскі, Косаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Старадарожскі р-н Мінскай, Ганцавіцкі, Драгічынскі, Ленінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры П.​В.​Пранягін, М.​П.​Канавалаў, В.​Ф.​Гужэўскі; камісары Р.​А.​Дудко, П.​Р.​Кавалёў, А.​С.​Авецісян (в.а.), С.​С.​Жарыкаў, С.​Я.​Ягораў, Р.​Я.​Рэва, В.​А.​Несцярэнка; нач. штаба К.​Е.​Мерзлякоў, Гужэўскі, Дз.​Я.​Зуеў
П.​Е.​Казанакава май — 30.9.1942	Дрыбінскі, Мсціслаўскі р-ны Магілёўскай вобл.; Манастыршчынскі, Хіславіцкі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзір П.​Е.​Казанакаў, камісар М.​Л.​Язычэнка, нач. штаба А.​В.​Няфёдаў
С.​І.​Казлова сак. — 3.7.1942	Гайнаўскі, Кляшчэльскі, Шарашоўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір С.​І.​Казлоў
Калінкавіцкі жн. — кастр. 1941	Калінкавіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры І.​С.​Баброў (загінуў), Вергіенка; камісар Б.​С.​Катцэн
М.​П.​Канстанцінава ліп. 1941 — кастр. 1942	Грэскі, Любанскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры М.​М.​Лібянкоў, М.​П.​Канстанцінаў, П.​М.​Канавалаў, Д.​А.​Скляр; камісар У.​І.​Заяц
І.​П.​Каротчыкава вер. — ліст. 1942	Буда-Кашалёўскі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір І.​П.​Каротчыкаў, нач. штаба М.​К.​Стош
Качышчанскі жн. — ліст. 1941	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Ф.​М.​Руцкі, камісар А.​С.​Мішчанка
Кірылы Іванавіча май 1942	Гайнаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.
М.​Дз.​Кохава жн. — 2.11.1942	Дрыбінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.​Дз.​Кохаў
І.​М.​Кузіна студз. — 16.8.1942	Бягомльскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір І.​М.​Кузін
Лельчыцкі ліп. — вер. 1941	Лельчыцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір П.​Ц.​Лішафаеў; камісар Я.​Ш.​Эрлах
Лунінецкі ліп. — вер. 1941	Старобінскі р-н Мінскай, Лунінецкі р-н Пінскай абл.	Камандзір У.​І.​Анісімаў (загінуў)
Мазырскі жн. — кастр. 1941	Мазырскі р-н Палескай вобл	Камандзір М.​І.​Макаранка, камісар П.​І.​Счаслаўскі
«Макара» ліп. — жн 1941	Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір палк. «Макар» (прозвішча не ўстаноўлена)
Махнавіцкі жн. — кастр. 1941	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Я.​Ф.​Ганчарэнка, камісар Я.​Д.​Перлаў
«Меч» чэрв. — кастр. 1942	Віцебская вобл.	Камандзір К.​А.​Сінякоў, камісар Е.​Я.​Стрыжакоў, нач. штаба В.​М.​Бутрамееў
«Мсцівец» ліст. 1942—3.7.1944	Маладзечанскі р-н Вілейскай, Барысаўскі, Дзяржынскі, Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры К.​В.​Сідзякін, М.​М.​Дзягілеў; камісары Дзягілеў, М.​С.​Абрамаў; нач. штаба Ф.​Г.​Шыхаўцоў, Абрамаў, В.​В.​Мусорын
«Мясцовыя», спецатрад НКДБ СССР 20.3.1942—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Лагойскі, Мінскі, Рудзенскі, Слуцкі, Смалявіцкі, Уздзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.​А.​Ваўпшасаў
«Наватары», спецатрад НКДБ БССР 12.9.1943—12.7.1944	Баранавіцкая, Гродзенская вобл.	Камандзір У.​М.​Літвінскі
Нараўлянскі жн. — ліст. 1941	Нараўлянскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Іўчанка, камісар Г.​Р.​Чарняўскі
«Паддубнага» вер. 1941	Поразаўскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзір В.​В.​Янушка
В.​Папова восень 1941—15.4.1942	Барысаўскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір В.​Папоў
Парыцкі імя С.​М.​Кірава крас. — 18.11.1943	Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір М.​М.​Какоўка, камісар К.​А.​Дудко, нач. штаба П.​У.​Пішчык
«Першыя», спецатрад НКДБ БССР, да 15.5.1942 назва «Смерць фашызму» 26.9.1941—6.9.1942	Гарадоцкі р-н Віцебскай вобл.; Невельскі і сумежныя з ім раёны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры Х.​Д.​Кусаў (загінуў), Я.​І.​Шпілявы
Петрыкаўскі ліп. — кастр. 1941	Петрыкаўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.​І.​Гардзіенка, камісар С.​І.​Сакалоўскі, нач. штаба Яворскі
А.​С.​Пятрова жн. — 7.10.1943	Лёзненскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір А.​С.​Пятроў, камісар М.​П.​Сенакосаў (загінуў), нач. штаба Г.​І.​Шадрын
А.​Ф.​Сарафанава ліст. 1942—3.7.1944	Акцябрскі, Васілевіцкі, Даманавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры А.​Ф.​Сарафанаў, Дз.​Я.​Карнілаў (в.а.), В.​М.​Васільеў; камісары А.​І.​Рудэнка, К.​У.​Шарыкалаў; нач. штаба М.​В.​Бушуеў, Шарыкалаў, Карнілаў
А. Свентаржыцкага ліп. — снеж. 1942	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай, Заслаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір А.​Свентаржыцкі
Свяцілавіцкі люты — вер. 1942	Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзір І.​М.​Філіпаў, камісар В.​А.​Абушэнка, нач. штаба Дз.​М.​Загорскі
Дз.​І.​Семянцова май — снеж. 1942	Карэліцкі, Мірскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Дз.​І.​Семянцоў (загінуў)
Скараднянскі жн. 1941 — люты 1942	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір П.​М.​Рагозенка (загінуў), камісар В.​М.​Цык
«Слаўны», спецатрад НКДБ БССР 12.2.1942—7.7.1944	Баранавіцкая, Гомельская, Магілёўская, Мінская вобл.; Арлоўская, Смаленская вобл. (Расія)	Камандзіры А.​П.​Шастакоў (загінуў), К.​А.​Мадэй
Слуцкі ліп. — снеж. 1941	Капыльскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.​А.​Пашун
«Сокалы», спецатрад НКДБ СССР 26.10.1942—5.7.1944	Быценскі, Клецкі, Ляхавіцкі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі, Драгічынскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры К.​П.​Арлоўскі, С.А Нікольскі
«Старшыны» чэрв. 1942	Сямяціцкі р-н Брэсцкай вобл.
І.​А.​Стафаненкі май — ліп. 1942	Кармянскі р-н Гомельскай, Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір І.​А.​Стафаненка, камісар Г.​П.​Баснін
Столінскі ліп. — кастр. 1941	Тураўскі р-н Палескай, Давыд-Гарадоцкі, Столінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры В.​Е.​Ключанкоў (загінуў), І.​Л.​Масленікаў (загінуў)
С.​Р.​Суслава снеж. 1942—4.7.1944	Свірскі р-н Вілейскай, Бягомльскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры П.​Р.​Півавараў, У.​П.​Каўцюх, С.​Р.​Суслаў; камісары І.​П.​Кліманскі, Ф.​І.​Ларыёнаў, Д.​І.​Мартыненка; нач. штаба А.​В.​Склярэнка, Карнееў, Ф.​Ц.​Хахлоў
«Сцяг» май — 10.7.1944	Бярозаўскі, Гайнаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры А.​Ф.​Петракоў, В.​Л.​Ларыёнаў (в.а.); камісары А.​У.​Шаўлякоў, нач. штаба А.​В.​Навіцкі
«Сямёнава», спецатрад НКДБ БССР 21.7.1943—30.6.1944	Асіповіцкі, Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай, Глускі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір Х.​С.​Прыбыль
І.​П.​Топкіна вер. 1942 — ліп. 1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.​П.​Топкін, В.​В.​Алісейчык; камісары Алісейчык, В.​А.​Цвяткоў
«Трэція» (у чэрв. 1943 — ліп. 1944 наз. імя Ф.​Э.​Дзяржынскага), спецатрад НКДБ БССР 24.4.1942—2.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Куранецкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай, Аршанскі, Віцебскі, Дубровенскі, Расонскі, Сенненскі, Сіроцінскі, Талачынскі р-ны Віцебскай абл. і інш. раёны; Літва	Камандзіры А.​А.​Плотнікаў, М.​Г.​Братушэнка, А.​С.​Бычак (загінуў), П.​С.​Савуляк
Тураўскі ліп. — вер. 1941	Тураўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір М.​І.​Голікаў; камісары В.​П.​Савін, М.​М.​Бяляўскі
Хойніцкі жн. — вер. 1941	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір І.​М.​Цейкін, камісар П.​П.​Домнікаў (загінуў)
«Храбрацы», спецатрад НКДБ БССР 1.7.1942—12.7.1944	Косаўскі р-н Брэсцкай, Жлобінскі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі, Калінкавіцкі, Мазырскі, Петрыкаўскі р-ны Палескай, Лагішынскі, Лунінецкі, Пінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір А.​М.​Рабцэвіч
Целяханскі ліп.—вер. 1941	Целяханскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір У.​І.​Квінто (загінуў)
«Чапай» май—29.9.1942	Клімавіцкі, Крычаўскі, Мсціслаўскі, Чавускі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір У.​Р.​Залатарэнка; камісары В.​П.​Катаеў, К.​А.​Рэуцкі; нач. штаба Ю.​Ц.​Якуноў
«Чэкіст» жн. 1943—27.7.1944	Высокаўскі, Кляшчэльскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір Р.​С.​Каравай, камісар І.​А.​Палякоў (загінуў), нач. штаба В.​Р.​Елісейкін
Чэрыкаўскі жн. 1941 — вясна 1942	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Г.​А.​Храмовіч
Штабны студз. 1943—27.6.1944	Акцябрскі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір Р.​І.​Бар’яш; камісары М.​І.​Лапо, Ф.​І.​Самбук, І.​С.​Сабецкі; нач. штаба А.​І.​Неўскі, А.​І.​Фасоль, А.​Р.​Волкаў, А.​Т.​Шумідуб
В.​В.​Шчарбіны жн. 1941	Валожынскі р-н Баранавіцкай, Лепельскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Барысаўскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры В.​В.​Шчарбіна (загінуў), Д.​І.​Кеймах (загінуў), М.​П.​Фёдараў (загінуў)
І.​А.​Яраша ліп. 1941—26.2.1942	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір І.​А.​Яраш (загінуў)

т. 12, с. 114