Verbum

ПААЗЕ́Р’Е, Падзвінне,

гісторыка-этнаграфічны рэгіён Беларусі. Займае большую ч. Віцебскай вобл. На ПдУ па дняпроўска-дзвінскім водападзеле мяжуе з Падняпроўем, на Пд і ПдЗ па ўмоўнай лініі на Пн ад Барысава і Лагойска праз Паставы — з Цэнтральнай Беларуссю і Панямоннем. Як гіст.-этнагр. рэгіён адпавядае асн. масіву стараж. Полацкай зямлі (полацкія крывічы). У складзе Кіеўскай Русі Полацкая зямля была найб. самастойнай з уласцівымі ёй векавымі традыцыямі грамадска-паліт. ладу і арыгінальнай культурай. У 11 ст. тут было каля 10 буйных удзельна-валасных і эканам. цэнтраў (Полацк, Віцебск, Друцк, Лукомль, Браслаў і інш.; гл. Полацкае княства). Для П. разам з часткай Падняпроўя на працягу сярэднявечча і да 2-й пал. 19 ст. захавалася этнагр. назва Белая Русь, якая паступова пашырылася на ўсю сучасную тэр. Беларусі. З утварэннем Рэчы Паспалітай (1569) пашырылася каталіцтва, павялічыліся землеўладанні езуітаў. Ратуючыся ад рэліг. ганенняў і сац. ўціску, сюды перасялілася ч. рус. старавераў. У выніку Лівонскай вайны 1558—83, вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67, Паўночнай вайны 1700—21 мясц. эканоміка і культура панеслі вял. страты, адбыліся істотныя змены ў геагр. размяшчэнні і этнасац. структуры насельніцтва, якое скарацілася ў некалькі разоў. У выніку падзелаў Рэчы Паспалітай (1772 і 1793) П. далучана да Расіі і ўваходзіла ў склад Полацкай, з 1796 — Беларускай, з 1802 — Віцебскай губ.; зах. ч. ўваходзіла ў Віленскую губ. Пасля 1917 і ўтварэння БССР усх. П. ў складзе БССР; зах. (левабярэжная) ч. П. ўз’яднана з БССР у 1939.

Традыц.-быт. культура складвалася на працягу стагоддзяў, адлюстроўваючы як агульнабел. рысы, так і спецыфіку мясц. гіст. і прыродных умоў. Нар. вытв. практыка выпрацавала свой гадавы каляндар, своеасаблівыя спосабы апрацоўкі глебы, догляду пасеваў, уборкі ўраджаю і інш. з улікам мясц. прыродных умоў. Палі апрацоўвалі з дапамогай мясц. варыянта сахі з перакладной паліцай, архаічнай бараны-сукаваткі (смыка); на сугліністых глебах выкарыстоўвалі круглую калоду з зубамі, матыку ці чакуху для здрабнення камякоў. Выбраны на палях лён вымочвалі на дне вадаёмаў, а потым апрацоўвалі на тыповых для П. 2-рэбравых нахільных мялках. Сакавітыя лугі і выпасы спрыялі развіццю жывёлагадоўлі. Асн. і найчасцей адзінай рабочай жывёлай у сял. гаспадарцы быў конь. З канца 19 ст. жывёлагадоўля мела выразны мяса-малочны кірунак (вядомы цэнтр маслабойнай вытв-сці ў Віленскай губ. — Дзісенскі пав.). З развіццём капіталіст. адносін пашырыліся лясныя і адыходныя промыслы — нарыхтоўка лесу, выраб брусоў, абадоў, бандарнай клёпкі і вываз іх у прыбалт. парты. Мноства сялян ішло на буд. і земляныя работы: мясц. каменячосаў (жарнаклёваў), муляраў, цесляроў можна было сустрэць у адыходзе ў губернях Расіі. Найб. густа населеным здаўна было левабярэжжа Зах. Дзвіны. На П. пераважалі маладворныя сельскія пасяленні (3—5 сядзіб), раскіданыя сярод лясных пагоркаў паблізу рэк і азёр, у баку ад вял. дарог. Наяўнасць блізка ад вёсак і хутароў выгану і свабодных зямель, суседства з вадаёмам і лесам надавала пасяленцам азёрнага краю патрыярхальна-экзатычныя рысы. Невял. вёскі, хутары і асобныя двары звязвалі вузкія прасёлкі і сцяжынкі; сельскія дарогі вызначаліся слабай набітасцю грунту і невыразнымі абрысамі. Узімку ўзнікалі часовыя дарогі, т.зв. зімнікі. Найб. пашыраны тып сядзібнай забудовы — вянковы. Побач з размяшчэннем пабудоў па перыметры двара сустракалася і кампактная забудова, калі гасп. памяшканні цесна прымыкалі да жылля, утвараючы адзіны жыццёва-быт. комплекс з крытым дваром (вядомы толькі ў рэгіёне). На адлегласці 50—60 м у глыбіні сядзібы будавалі гумно і лазню. Гумно ў мясц. вызначэнні — комплекс гасп. пабудоў з уласна гумном (ток, такаўня), сушылкай (асець, ёўня), пуняй для саломы і сена, азяродамі. На адкрытай мясцовасці нярэдка ставілі невял. млын-вятрак, што задавальняў патрэбы сял. гаспадаркі. Тыповая планіроўка жылля: хата + сенцы + стопка (варыўня). Зруб хаты рабілі з круглых бярвён хвоі ці елкі, звязаных паміж сабой у просты вугал «з астаткам» («у чашку»), Стрэхі звычайна 2-схільныя закотам, з 2-й пал. 19 ст. — каркасныя («на кроквах»); крылі іх саломай «пад колас», радзей — дранкай.

Для традыц. адзення жыхароў уласцівы прамы, свабодны крой. Найб. пашыраныя колеры адзення белы і светла-шэры. З верхняга адзення апрача агульнабел. світ і кажухоў у шырокім ужытку быў палатняны насоў, які насілі ў любое надвор’е. Паясное жаночае адзенне вызначалася значнай тыпалагічнай разнастайнасцю: льняныя спадніцы, разнаколерныя набіванкі, саяны, андаракі, узорныя дрыліхі (гл. Лепельскі строй). Ва ўзорнай тэхніцы ўпрыгожвання пераважалі вышыўка і набіванка, якія ў жан. адзенні (сарочках, фартухах) гарманічна спалучаліся з карункамі і мярэжкай. У вышыўцы дамінаваў чырв. колер, у набіванцы — сіні ці блакітны. Кераміка вызначалася масіўнасцю формы (да апошняга часу тут захаваўся налеп) і грунтоўнасцю апрацоўкі. Рэгіянальнай асаблівасцю вызначаюцца мясц. вусна-паэт. творчасць і традыц. абраднасць. Побач з агульнабел. каляндарна-земляробчымі і сямейна-абрадавымі песнямі пашыраны тыя жанры, якія ў інш. рэгіёнах маюць абмежаваны арэал або зусім невядомы, — валачобныя, масленічныя, талочныя, ільнаробчыя, ярынныя песні. Для песеннага фальклору П. ўласціва сольнае (манадыйнае) выкананне: мелодыя песень роўная, з плаўнымі пераходамі, напевы нетаропкія і свабодныя. Мясц. гаворкі П. складаюць групу паўн.-ўсх. дыялекту (гл. Дыялект).

В.​С.​Цітоў.

т. 11, с. 460

БРЭСТ,

горад на ПдЗ Беларусі, цэнтр Брэсцкай вобл. і раёна. За 349 км ад Мінска. Вузел аўтадарог і чыгунак — напрамкі на Баранавічы, Лунінец, Ковель, Беласток, Варшаву. Канцавы порт на Дняпроўска-Бугскім канале. 249,3 тыс. ж. (1995).

Летапісная назва — Берестье, Бересть (бел. Берасце, Бярэсце), у канцы 17 — пач. 20 ст. Брэст-Літоўскі, Брэст-Літоўск, у 1921—29 Брэст-над-Бугам, з вер. 1939 Брэст. Археал. даследаваннямі ўстаноўлена, што горад узнік на тэр. племяннога аб’яднання дрыгавічоў. У выніку раскопак выяўлена Берасцейскае гарадзішча. Першае летапіснае ўпамінанне Брэста ў «Аповесці мінулых гадоў» пад 1019. Быў гандл. цэнтрам Стараж. рус. дзяржавы на мяжы з польскімі і літ. ўладаннямі. У 11—13 ст. належаў тураўскім, кіеўскім, літоўскім, уладзіміра-валынскім князям. З 1319 Брэстам валодаў вял. кн. ВКЛ Гедзімін. У 1349 Брэст захапіў польскі кароль Казімір III, у 1366 вернуты ВКЛ. У 1379 разрабаваны і спалены тэўтонскімі рыцарамі. У 1390 Брэст першы з бел. гарадоў атрымаў самакіраванне на аснове магдэбургскага права, якое пацвярджалася ў 1408, 1511, 1554, 1580, 1607, 1614, 1661. У час Вялікай вайны 1409—11 гараджане выставілі харугву, якая ўдзельнічала ў Грунвальдскай бітве 1410. З 1413 Брэст — цэнтр Берасцейскай эканоміі ў складзе Трокскага ваяв., прывілеем 1441 аднесены да гал. гарадоў ВКЛ. У 1500 разрабаваны войскамі крымскага хана Менглі-Гірэя. З 1520 цэнтр Брэсцкага павета Падляшскага ваяв. У 1553 брэсцкі староста М.​Радзівіл Чорны заснаваў тут кальвінскі збор і першую на тэр сучаснай Беларусі друкарню (гл. ў арт. Брэсцкія друкарні), у якой выдадзена Брэсцкая біблія (1563). З 1566 Брэст — цэнтр Брэсцкага ваяводства. У горадзе адбываліся з’езды бел. і літ. шляхты. З 1569 у складзе Рэчы Паспалітай. Тут абвешчана Брэсцкая унія 1596. Горад быў месцам збору ваен. канфедэрацый у 1605 і 1612, сейма Рэчы Паспалітай (1653). У час антыфеадальнай вайны 1648—51 у Брэсце ў 1648 і 1649 адбыліся паўстанні гараджан, задушаныя ўрадавымі войскамі. У 1657 горад спалены шведамі, у 1660 часова заняты рус. войскамі ў ходзе вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67. У Паўночную вайну 1700—21 яго займалі то рус., то шведскія войскі. У 1792 рэзідэнцыя Таргавіцкай канфедэрацыі. З 1795 у складзе Рас. імперыі. З 1796 павятовы цэнтр Слонімскай, з 1797 — Літоўскай, з 1801 — Гродзенскай губ. У час вайны 1812 акупіраваны франц. войскамі. У 1830—42 на тэр. стараж. часткі Брэста пабудавана Брэсцкая крэпасць. У 1842 засн. Брэсцкі кадэцкі корпус, у 1865—1915 дзейнічалі брэсцкія гімназіі. У 1860-я г. ў Брэсце 13 прамысл. прадпрыемстваў, у 1880-я г. чыгунка і шаша звязалі Брэст з Варшавай, Масквой, Кіевам, Гомелем. У 1987 — 46 568 ж. У 1903—15 існавала Брэсцкае таварыства ўрачоў. У 1-ю сусв. вайну горад 8.9.1915 акупіраваны герм. войскамі. 3.3.1918 тут падпісаны Брэсцкі мір 1918. У 1919—20 заняты польскім войскам, Чырв. Арміяй. У 1921—39 у складзе Польшчы, цэнтр Палескага ваяводства. 1.9.1939 фаш. Германія напала на Польшчу, 14 вер. захапіла Брэст (акрамя крэпасці). 17.9.1939 Чырв. Армія перайшла сав.-польскую граніцу і 22 вер. ўвайшла ў Брэст. З 1939 у складзе Беларусі, з 4.12.1939 цэнтр Брэсцкай вобласці. 68,8 тыс. ж. у 1940. У Вял. Айч. вайну з 22.6.1941 да 28.7.1944 акупіраваны ням. фашыстамі (гл. Брэсцкай крэпасці абарона 1941), якія загубілі тут больш за 40 тыс. чал., знішчылі ўсе прадпрыемствы і культ.-асв. ўстановы, 48,7% жылога фонду. Дзейнічала Брэсцкае патрыятычнае падполле і Брэсцкае маладзёжнае падполле. Вызвалены ў ходзе Люблін-Брэсцкай аперацыі 1944. У 1959 — 73,6 тыс. ж., у 1980 — 185 тыс. ж.

У 1909 у Брэсце было 30 прамысл. прадпрыемстваў, з якіх найб. значныя тытунёвыя ф-кі, млын, гарэлачны завод. У перыяд знаходжання Брэста ў складзе Польшчы прам-сць не развівалася. Значныя страты гораду прычынены ў гады Вял. Айч. вайны. Актыўнае індустрыяльнае развіццё пачалося ў 1960—70.

Брэст — буйны прамысл. і культ. цэнтр. Дае каля уз валавой прадукцыі прам-сці вобласці. Развіты эл.-тэхн. і электронная (Брэсцкі электралямпавы завод, Брэсцкі электрамеханічны завод), металаапр. (Брэсцкі машынабудаўнічы завод, «Брэстгазаапарат», з-ды металавырабаў, Брэсцкі завод сельскагаспадарчага машынабудавання, тэхнал. аснасткі), хім. (НВА «Брэстбытхім»), лёгкая («Дываны Брэста», Брэсцкі панчошны камбінат, Брэсцкая прамыслова-гандлёвая фірма «Элма», ф-кі швейная, абутковая, Брэсцкая фабрыка сувеніраў), харч. (мясакамбінат, малочны камбінат), буд. матэрыялаў (Брэсцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў) прам-сць.

У Брэсце (на 1.1.1996) 77 дашкольных дзіцячых устаноў (12 504 дзіцяці); 40 агульнаадук. школ усіх тыпаў (46 149 вучняў), у т. л. 1 пач., 1 базавая, 33 сярэднія (41 507 вучняў), 4 гімназіі (3022 вучні), 1 ліцэй (477 вучняў). У 9 прафес.-тэхн. вучылішчах 4409 навучэнцаў; 4 сярэднія спец. навуч. ўстановы (Брэсцкі політэхнічны тэхнікум, Брэсцкі тэхнікум чыгуначнага транспарту, мед. вучылішча і Брэсцкі музычны каледж, 3065 навучэнцаў); 2 дзярж. ВНУ: Брэсцкі універсітэт і Брэсцкі політэхнічны інстытут, у якіх 8923 студэнты. У 1996 у Брэсце працавала 13 масавых бібліятэк (1145,5 тыс. тамоў) і 55 б-к пры навуч. установах. Самая вялікая — абл. універсальна-навук. б-ка (662 тыс. тамоў); 15 клубных устаноў; 17 кінаўстановак, 3 відэазалы. Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой» з Брэсцкім крэпасці-героя музеем, Брэсцкі абласны краязнаўчы музей з філіялам археалагічны музей «Бярэсце».

Дзейнічаюць брэсцкія абл. арг-цыі: Саюза архітэктараў Беларусі (з 1963), сярод членаў якой засл. архітэктар Беларусі Р.А.Шылай; Саюза журналістаў Беларусі (з 1970); Саюза мастакоў Беларусі (з 1971), у якую ўваходзілі і ўваходзяць мастакі П.Данелія, М.Клімаў, Э.Куфко, І.Крупскі, В.Сабалеўскі, М.Чураба, В.Шыкін і інш. Дзейнасць Брэсцкага абл. аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі (з 1981) звязана з імёнамі І.Арабейкі, А.Каско, У.Калесніка, Н.Мацяш, М.Рудкоўскага і інш. З 1944 працуе Брэсцкае абл. радыё, з 1961 — абл. студыя тэлебачання. Выходзяць газеты «Заря» (абл., з 1939; з гэтага ж года пры газеце існуе абл. літ. аб’яднанне маладых пісьменнікаў «Заранка»), «Народная трыбуна» (абл., з 1990), «Заря над Бугом» (раённая, з 1954, да 1962 «Социалистический путь»), «Вечерний Брест» (з 1992), «Брестский курьер» (з 1990) і інш.

Гарадзішча стараж. Бярэсця размяшчалася на мысе, утвораным р. Зах. Буг і левым рукавом р. Мухавец. У 12 ст. тут пабудаваны драўляны замак (у 15 ст. пастаўлены мураваны), у 13 ст. — мураваная царква св. Пятра. У 1276—88 на дзядзінцы пабудавана вежа. Паводле інвентара 1566, Брэст складаўся з 3 асн. частак: замка (на востраве), «места» (асн. тэр. горада) і Замухавечча (мела 2 вуліцы, на якіх пабудаваны касцёл Дароты, Спаса-Праабражэнская царква, манастыры Сімяонаўскі і Нараджэння Багародзіцы з 2 цэрквамі). У 16—17 ст. існаваў кальвінскі збор. У 17—18 ст. пабудаваны Брэсцкі манетны двор (1659), кляштар аўгусцінцаў, бернардзінцаў, брыгітак, дамініканцаў, калегіум езуітаў (гл. адпаведныя арт.). У 2-й пал. 17—18 ст. Брэст перажываў эканам. заняпад, тэрытарыяльна амаль не развіваўся. У 19 ст. ў сувязі з буд-вам на тэр. горада крэпасці жылая забудова перамешчана за 2 км на У ад яе.

Рэгулярная планіровачная сетка вуліц утварала дробныя прамавугольныя або трапецападобныя кварталы. Цэнтр горада забудаваны мураванымі 1—3-павярховымі дамамі, якія ставіліся шчыльна адзін да аднаго, утвараючы суцэльны фронт вулічных фасадаў. Будаваліся і асабнякі. У 1846 на гар. плошчы пабудаваны гандл. рады, у 1856 — кафедральны Крыжаўзвіжанскі касцёл (разбураны ў Вял. Айч. вайну, у 1950—57 адноўлены і прыстасаваны пад абл. краязнаўчы музей), у 1865 — Брэсцкая Сімяонаўская царква, на пач. 20 ст. — Брэсцкай мужчынскай гімназіі будынак, Брэсцкая брацкая царква, Мікалаеўская царква і інш. У 1866 узведзены Брэсцкі чыгуначны вакзал. Пабудовам 1-й пал. 20 ст. ўласцівыя рысы стылю «мадэрн», неакласіцызму (Брэсцкага банка будынак), канструктывізму (будынак ваяводскага ўпраўлення).

У пасляваенны час забудова Брэста ажыццяўлялася ў адпаведнасці з генпланам 1951 (Белдзяржпраект, арх. А.​Хегай, Л.​Федчанка), які прадугледжваў захаванне рэгулярнай сістэмы планіроўкі. Горад развіваўся ва ўсх. (раёны Кіеўка і Усходні), паўн. (Адамкава—Рэчыца—Граеўка) і часткова паўд. напрамках. У 1970-я г. пабудаваны гандл. цэнтр (арх. С.​Неўмывакін, (Г.​Кісялёва, А.​Фядорчанка), тэлецэнтр, кінатэатр «Беларусь» (арх. Р.​Шылай), Палац культуры прафсаюзаў (арх. Г.​Чысцякоў), гасцініцы «Інтурыст» (арх. Г.​Бенядзіктаў) і «Беларусь» (арх. З.​Леўчанка), створаны ансамблі жылых дамоў на бульвары Касманаўтаў і вул. Набярэжнай. У 1967 ва ўсх. частцы горада пачалося буд-ва буйнога прамысл. комплексу (арх. І.​Боўт, Э.​Бацян і інш.) і прылеглага да яго жылога раёна (арх. В.​Анікін, А.​Кудзенка, П.​Лагуноўская). На тэр. крэпасці створаны мемар. комплекс Брэсцкая крэпасць-герой. У 1980-я г. пабудаваны паўд. прамысл. вузел і новы паўд.-ўсх. раён горада (арх. І.​Карват, М.​Козік), Брэсцкі аэравакзал. У прасторавай кампазіцыі горада важнае значэнне мае водна-зялёны дыяметр, яго фарміраванне звязана з рэканструкцыяй Мухаўца як часткі Дняпроўска-Бугскага канала. Паводле праекта дэталёвай планіроўкі водна-зялёнага дыяметра 1980 (БелНДІПгорадабудаўніцтва; арх. І.​Шпіт, Э.​Басава) на тэр. больш за 1000 га прадугледжана стварэнне сістэмы паркаў, штучных вадаёмаў, каналаў. У Брэсце брацкія магілы сав. воінаў і партызан, магіла сав. ваеннапалонных, магілы ахвяр фашызму. Помнікі архітэктуры: кафедральны Крыжаўзвіжанскі касцёл (1856), Сімяонаўская (1862) і Брацкая (1906) цэрквы, чыг. вакзал (1886), будынкі пошты (19 ст.), мужчынскай гімназіі (1905), банка (1926), гар. асабнякі (1-я пал. 19 ст.), жылыя дамы (19 і пач. 20 ст.), бюст двойчы Героя Сав. Саюза лётчыка-касманаўта П.І.Клімука.

Звесткі пра тэатр. жыццё ў Брэсце вядомыя з 17 ст., калі пры езуіцкім калегіуме дзейнічаў школьны тэатр (да 1760). У 19 ст. ў горадзе гастралявалі муз.-драм. трупы К.​Камінскага, Я.​Хелмікоўскага, П.​Ратаевіча і інш., антрэпрызы Т.​Іконнікавай-Самаравай, П.​Дзмітроўскага, П.​Карніцава, М.​Барысава, Северавай, С.​Сямёнава-Самарскага, т-вы артыстаў пад кіраўніцтвам А.​Ахаліна, П.​Блахіна, М.​Петыпа, П.​Мядзведзева і інш. У пач. 20 ст. і ў 1920—30-я г. тэатр. жыццё Брэста вызначалі аматарскія і гастрольныя тэатр. калектывы. У кастр. 1939 са спектаклем «Цудоўная дудка» В.​Вольскага выступаў Т-р юнага гледача Беларусі. У 1940 адкрыўся Брэсцкі абласны рускі драматычны тэатр. У 1944 створаны Брэсцкі абл. драм. т-р імя Ленінскага камсамола Беларусі (гл. Брэсцкі тэатр драмы і музыкі), у 1968 — Брэсцкі абласны тэатр лялек. З 1946 дзейнічае Брэсцкі т-р Дома культуры чыгуначнікаў.

З Брэстам звязаны пачатак нотадрукавання на Беларусі, у 1558 тут надрукаваны канцыянал «Песні хвал боскіх» (друкар Ян Зарэмба). У школе, адкрытай у 1591 пры правасл. брацтве, выкладалася музыка, практыкаваліся харавыя спевы па 5-лінейнай нотнай сістэме. У спектаклях школьнага т-ра пры езуіцкім калегіуме (17—18 ст.) выкарыстоўвалася інстр. і вак. музыка. У 19 ст. дзейнічалі прыватныя навуч. ўстановы (пансіён Т.​Шастакоўскай, 1858) і муз. т-вы (муз.-драм. т-ва аматараў, 1885, муз.-драм. гурток, 1891) з муз. класамі, дзе вучні атрымлівалі навыкі ігры на розных муз. інструментах і муз.-тэарэт. веды. З 1924 тут існавала муз. т-ва (старшыня Каліноўскі), пры навуч. установах — аматарскія калектывы (хор гандл. вучылішча на чале з К.​Ціолекам, мандалінавы аркестр чыг. тэхнікума на чале з М.​Дземчанкам). У 1930-я г. сіламі мясц. аматараў і ўдзельнікаў царк. хору пад кіраўніцтвам адваката Панцылевіча паст. оперы «Яўген Анегін» П.​Чайкоўскага і «Галька» С.​Манюшкі. З 1935 працавала прыватная муз. школа Малечака, з 1938 — дзярж. муз. школа імя К.​Шыманоўскага (дырэктар кларнетыст і дырыжор С.​Часноўскі). У 1939 арганізаваны муз. вучылішча і школа; пры вучылішчы дзейнічалі хор, духавы, сімф. і нар. аркестры. У наш час (1996) муз. жыццё канцэнтруецца вакол створанай у 1986 Брэсцкай абласной філармоніі, муз. каледжа (да 1993 муз. вучылішча). Існуюць 2 муз. школы. У Брэсце развіта маст. самадзейнасць; больш за 35 муз. і харэагр. калектываў маюць званні народных і ўзорных.

Літ.:

Науменко В.Я. Брест: Ист.-экон. очерк. 2 изд. Мн., 1977;

Лысенко П.Ф. Открытие Берестья. Мн., 1989;

Брест: Энцикл. справ. Мн., 1987;

Свод памятников истории и культуры Белоруссии: Брестская обл. Мн., 1990.

т. 3, с. 284

ВАЙНА́ 1812, Айчынная вайна 1812,

абарончая вайна Расіі супраць французскай агрэсіі; першы этап агульнаеўрапейскай антынапалеонаўскай вайны 1812—14.

У 1810-я г. франц. імператар Напалеон I Банапарт падпарадкаваў сабе амаль усе дзяржавы Еўропы. Пасля перамог над рус.-аўстр. войскамі пад Аўстэрліцам (1805) і рускімі пад Фрыдландам (1807) Напалеон навязаў нявыгадны для Расіі Тыльзіцкі мір 1807 і прымусіў яе далучыцца да кантынентальнай блакады Англіі, што цяжка адбілася на эканоміцы Расіі. Франка-рус. адносіны абвастрыліся з-за палітыкі Францыі на Б. Усходзе і асабліва са стварэннем Варшаўскага герцагства. З 1810 абодва бакі пачалі рыхтавацца да вайны. Выкарыстаўшы эканам., паліт. і ваен. націск, шчодрыя абяцанкі саюзнікам (Прыбалтыку — Прусіі, Валынь — Аўстрыі, Беларусь, Літву і частку Украіны ў межах 1772 — Польшчы), Напалеон фактычна стварыў супраць Расіі агульнаеўрап. кааліцыю. Была падрыхтавана вялізная на тыя часы 600-тысячная т.зв. «Вялікая армія». Набытыя арміяй вопыт, дысцыпліна і ваенны геній Напалеона зрабілі яе грознай сілай. Слабасцю арміі Напалеона была рознапляменнасць і чужыя салдатам мэты вайны.

Ваен. міністр Расіі М.Б.Барклай дэ Толі (з 1810) распрацаваў буйнамаштабную праграму павышэння баяздольнасці рус. арміі, ажыццявіў шэраг мер па падрыхтоўцы тэатра ваен. дзеянняў супраць Варшаўскага герцагства і Францыі. Рамантаваліся старыя крэпасці, будаваліся новыя, фарміраваліся новыя для рус. арміі пастаянныя злучэнні — пях. карпусы і кав. дывізіі. Аляксандр I з канца 1810 усё больш схіляўся да ідэі наступальнай вайны ў саюзе з Прусіяй, ліквідацыі Варшаўскага герцагства і абвяшчэння сябе польскім каралём. 17.10.1811 Расія і Прусія заключылі саюзную ваен. канвенцыю, якая прадугледжвала рус. акупацыю ўсх. ч. Варшаўскага герцагства. У хуткім часе пасля гэтага Аляксандр I аддаў загад аб гатоўнасці ўсіх карпусоў на зах. граніцы да паходу.

У сак. 1812 сфарміраваны 3 рус. зах. арміі: 1-я (каля 120 тыс. чал., галоўнакаманд. Барклай дэ Толі) у Літве і зах. Беларусі, 2-я (каля 49 тыс. чал., галоўнакаманд. П.І.Баграціён) у наваколлі Луцка (у маі 1812 набліжана да 1-й арміі і заняла пазіцыі ў раёне Ваўкавыск—Зэльва), 3-я рэзервовая (каля 44 тыс. чал., галоўнакаманд. А.П.Тармасаў) у раёне Жытоміра, потым перамешчана пад Луцк. Іх дапаўнялі 3 асобныя корпусы (каля 103 тыс. чал.) — П.​К.​Эсена каля Рыгі, П.​І.​Мелер-Закамельскага каля Тарапца і Ф.​Ф.​Эртэля каля Мазыра.

21.4.1812 Аляксандр I выехаў з Пецярбурга ў Вільню ў гал. кватэру 1-й арміі і прыняў вярх. камандаванне. Даведаўшыся пра гэта, Напалеон таксама накіраваўся да сваіх войск, якія разгортваліся ў раёне Віслы. 22.6.1812 Францыя аб’явіла Расіі вайну, і 24 чэрв. яе гал. сілы перайшлі рас.-польск. граніцу ў раёне Коўна. У ходзе Віленскай аперацыі 1812 французы без бою 28 чэрв. занялі Вільню; армія Барклая дэ Толі, якую праследаваў узмоцнены авангард І.​Мюрата, пачала адступаць на Свянцяны ў напрамку на Дрысенскі лагер. Франц. войскі ўклініліся паміж 1-й і 2-й рус. арміямі і атрымалі магчымасць сканцэнтраваць амаль усе сілы супраць Баграціёна, на армію якога з фронту наступалі войскі Жэрома Банапарта, а шляхі адступлення адрэзала група Даву, што накіравалася з Вільні на Мінск. Аднак Баграціён здолеў адарвацца ад праціўніка і пачаў адступленне ад Мінска. Напалеон рушыў на Глыбокае, каб перарэзаць шлях адступлення 1-й арміі і прымусіць яе прыняць бітву. Але Барклай дэ Толі, выйшаўшы з Дрысенскага лагера, пакінуў П.Х.Вітгенштэйна прыкрываць Пецярбургскі напрамак, а сам пайшоў правым берагам Зах. Дзвіны да Полацка. Аляксандр I па патрабаванні вышэйшых саноўнікаў пакінуў армію, падпісаўшы адозву «Першапрастольнай сталіцы нашай Маскве» і маніфест пра збор апалчэння. Баграціён, які ад Навагрудка накіроўваўся да Міра, даведаўся, што Даву ўжо заняў Валожын і тым самым адрэзаў шлях на Мінск. У баях каля Міра (гл. Мірскі бой 1812) і Раманава ар’ергард 2-й арміі затрымаў прасоўванне праціўніка, і Баграціён бесперашкодна адступіў на Слуцк і Бабруйск, імкнучыся апярэдзіць французаў у руху да Магілёва. Але 20 ліп. Даву першы заняў горад. Спроба Баграціёна з боем прарвацца праз Магілёў, каб злучыцца з 1-й арміяй (бітва каля Салтанаўкі), не ўдалася. Гал. сілы 2-й арміі 24 ліп. пераправіліся цераз Дняпро каля Нова-Быхава і рушылі на Мсціслаў і Смаленск. Тым часам 1-я армія 23 ліп. перайшла на левы бераг Зах. Дзвіны і заняла пазіцыю за р. Лучоса, чакаючы падыходу Баграціёна з боку Оршы, каб даць Напалеону ген. бітву. У выніку бою каля Астроўна 25—26 ліп. наступленне французаў прыпынена. 30 ліп. — 1 жн. адбыліся Клясціцкія баі 1812 паміж войскам Вітгенштэйна і корпусам Ш.​Удзіно. На крайнім левым флангу «Вялікай арміі» Ж.​Макданальд накіраваў адну са сваіх дывізій на Рыгу, 1 жн. заняў Дынабург. 1-я і 2-я рус. арміі 3 жн. злучыліся ў Смаленску і, выкарыстаўшы раскіданасць напалеонаўскіх войск на фронце ад Веліжа да Магілёва, 7 жн. перайшлі ў наступленне на Віцебскім напрамку. Праз 5 дзён сустрэчнае наступленне пачаў Напалеон. 16—17 жн. адбылася першая ген. бітва (гл. Смаленская аперацыя 1812). Рускія вымушаны былі пакінуць Смаленск, але, маючы забяспечаны тыл, арганізавана адступілі па маскоўскай дарозе.

Марадзёрства, рабаванне і насілле чужынцаў выклікалі гнеў і нянавісць насельніцтва. Сяляне перашкаджалі франц. арміі нарыхтоўваць харчы і фураж, знішчалі салдат, часам ішлі ў лясы і стваралі партыз. атрады. Ствараліся і армейскія партыз. атрады Дз.В.Давыдава, І.С.Дорахава, Сяславіна, Фігнера, Кудашова і інш.

У гэты час Вітгенштэйн спрабаваў выцесніць войскі Удзіно з Полацка, але быў адкінуты і адышоў да Дрысы (гл. Полацкія бітвы 1812). Ваен. дзеянні на паўд. флангу вяліся самастойна, без непасрэднай сувязі з цэнтр. напрамкам. Армія Тармасава 18 ліп. рушыла з Луцка на Кобрын і 27 ліп. перамагла пях. брыгаду корпуса Ж.​Рэнье (гл. Кобрынскі бой 1812). Карпусы К.​Шварцэнберга і Рэнье 12 жн. атакавалі Тармасава каля Гарадзечна (гл. Гарадзечанская бітва 1812), нанеслі яму вял. страты і гналі да Луцка. З Прусіі і Варшаўскага герцагства карпусы К.​Віктора і П.​Ф.​Ажэро рушылі на Вільню. Супраць гарнізона Бабруйскай крэпасці (гл. Бабруйская абарона 1812) і корпуса Эртэля з Магілёва была накіравана дывізія Я.Г.Дамброўскага, а ў склад корпуса Рэнье з герцагства — зводны атрад А.​Касінскага.

Для кіравання акупіраванымі тэр. Беларусі і Літвы Напалеон зацвердзіў у Вільні Часовы ўрад Вялікага княства Літоўскага, улада якога пашыралася на Віленскую, Гродзенскую, Мінскую губ. і Беластоцкую вобл., ператвораныя ў дэпартаменты з мясц. і франц. адміністрацыяй. Аналагічна былі арганізаваны Віцебская, Магілёўская і Смаленская губ., хоць яны не падпарадкоўваліся Часоваму ўраду. Рабаўніцкая сістэма фуражных і харч. нарыхтовак для франц. арміі, спроба акупац. улад правесці рэкруцкі набор у «літоўскія» войскі паводле рас. закону, рашэнне Напалеона захаваць на Беларусі і ў Літве да канца вайны прыгоннае права прывялі да масавых сял. хваляванняў.

Пасля Смаленскай бітвы 1-я і 2-я рус. арміі (каля 111 тыс. чал.) рухаліся як адна армія. 20 жн. Аляксандр I прызначыў галоўнакаманд. усімі арміямі М.І.Кутузава. Наступленне французаў актывізавалася; Напалеон ірваўся да Масквы, каб тут прадыктаваць Расіі ўмовы міру. Кутузаў вырашыў даць ген. бітву за 110 км ад сталіцы каля в. Барадзіно. 7 вер. адбылася Барадзінская бітва 1812, у якой рускія, паводле слоў Напалеона, «здабылі славу быць непераможнымі». Абодва бакі мелі велізарныя страты (у рускіх каля 46 тыс. чал.), таму Кутузаў аддаў загад адступаць далей. На ваен. нарадзе ў Філях (13 вер.) было вырашана пакінуць Маскву без бою, каб захаваць армію. Адступіўшы ад Масквы, Кутузаў скрытна перавёў армію з Разанскай на Калужскую дарогу і размясціў пад Таруцінам (т.зв. Таруцінскі манеўр). Рус. армія выйшла з-пад удару ворага, атрымала магчымасць папоўніць войскі людскімі і матэрыяльнымі рэсурсамі. Пачаліся пажары, дэмаралізаваныя і галодныя акупанты рабавалі горад. 6 дзён, што правялі ў Маскве Напалеон і яго армія, былі вырашальным фактарам, які змяніў ход вайны на карысць Расіі. Узмацніўся патрыят. рух насельніцтва, якое перашкаджала французам у нарыхтоўцы харчавання і фуражу, парушала іх камунікацыі на лініі Масква—Смаленск.

Пераканаўшыся, што заключыць мір не ўдасца, Напалеон 19 кастр. пакінуў Маскву і вырашыў адступаць па Калужскай дарозе праз багатыя паўд. губерні. Але Кутузаў бітвай пад Малаяраслаўцам 24 кастр. прымусіў Напалеона адступаць па спустошанай Смаленскай дарозе. Голад, які пачаўся ў франц. войску, гібель коней узмацніліся з вял. маразамі. Рус. армія гнала ворага, б’ючы яго з флангаў і тылу. У баях каля Краснага 16—18 ліст. французы страцілі каля 25 тыс. чал., аднак усе іх карпусы (акрамя ар’ергарда М.​Нея) прабіліся па дарозе на Дуброўну, перайшлі Дняпро і ўступілі ў Оршу.

Да гэтага часу змяніліся абставіны і на стратэг. флангах. На Валыні з 3-й арміяй Тармасава 19 вер. злучылася Дунайская армія П.В.Чычагова, што дало колькасную перавагу рус. арміі над праціўнікам (60 тыс. чал. супраць 43 тыс.). 30 кастр. армія Чычагова рушыла па пінскім шляху праз Пружаны на Слонім, 13 ліст. каля Новага Свержаня яна перайшла Нёман. Войскі Вітгенштэйна пасля Полацкай бітвы 18—20 кастр. адцяснілі французаў да Лепеля і Докшыц, пасля Чашніцкіх баёў 1812 — да Чарэі. Пераправай Напалеона (за ім і арміі Кутузава) цераз Дняпро пачалася Бярэзінская аперацыя 1812. У ёй рус. камандаванне планавала акружыць і знішчыць праціўніка канцэнтрычнымі дзеяннямі арміі Чычагова, Вітгенштэйна, 1-й і 2-й армій Кутузава. 16 ліст. войскі Чычагова ўзялі Мінск, а 21 ліст. — Барысаў, што абазначала поўнае перасячэнне шляхоў адступлення французаў. Толькі рашучыя і дакладныя дзеянні Напалеона, які, стрымліваючы націск Кутузава і Вітгенштэйна, выбіў Чычагова з Барысава і 26—28 ліст. пераправіў свае войскі цераз Бярэзіну, дазволілі рэшткам «Вялікай арміі» адступіць на Смаргонь і Вільню. Тым не менш вынікі бярэзінскай пераправы былі для Напалеона катастрафічныя. Пад яго камандаваннем заставалася не больш як 10 тыс. чал., і баявога значэння гэтая група практычна не мела. Пасля Маладзечанскага бою 1812 супраціўленне французаў па сутнасці спынілася. Галодныя і замёрзлыя салдаты кідалі зброю і неарганізаваным натоўпам рухаліся да Вільні. 5 снеж. ў Смаргоні Напалеон, даручыўшы камандаванне Мюрату, паехаў у Парыж. У Вільню Мюрат прывёў каля 4 тыс. баяздольных салдат. 10 снеж. іх выбіў з горада армейскі авангард Я.​І.​Чапліна, а рэшткі ўцяклі праз Коўна да прускай граніцы. Поўны разгром цэнтр. групоўкі Напалеона вызначыў і становішча войск на флангах, якія адступілі праз Беласток на Варшаву і праз Шаўлі ва Усх. Прусію. Прыбыццё 22 снеж. Аляксандра I у гал. кватэру Кутузава ў Вільні і пераход да цара ўсёй паўнаты ваен.-паліт. кіраўніцтва азначалі завяршэнне абарончага перыяду вайны і курс на вайну ў Еўропе.

Руска-англа-шведскі саюз склаў аснову 6-й антыфранц. кааліцыі, да якой на працягу 1813 далучыліся Прусія і Аўстрыя. Вайна скончылася поўным падзеннем і паражэннем імперыі Напалеона, рэстаўрацыяй у Францыі каралеўскай улады і дынастыі Бурбонаў. У вызваленых краінах Еўропы аднаўляліся феад.-абсалютысцкія рэжымы, для іх падтрымкі ў 1815 створаны Свяшчэнны саюз. Паводле Парыжскага мірнага дагавору 1814 і пастаноў Венскага кангрэса 1814—15 Варшаўскае герцагства пераходзіла пад кіраванне Расіі, утворана Каралеўства Польскае. Аляксандр I адхіліў прапанову Кутузава аб канфіскацыі маёнткаў шляхты, якая выступіла на баку Напалеона, і абвясціў амністыю жыхарам зах. губерняў — удзельнікам вайны супраць Расіі пры ўмове, што яны вернуцца на радзіму на працягу 2 месяцаў (пазней гэты тэрмін быў прадоўжаны).

Вайна прынесла велізарныя страты абодвум бакам. Людскія страты напалеонаўскай арміі ацэньваюцца ў 80%, рус. — у 50% ад колькасці воінаў, што прымалі ўдзел у вайне. Скарацілася колькасць насельніцтва Беларусі, асабліва гарадскога. Матэрыяльныя страты 5 бел.-літ. губерняў і Беластоцкай вобл., паводле тагачасных падлікаў, склалі каля 160 млн. руб. серабром. Толькі добрыя ўраджаі 1813 і 1814 выратавалі ад масавага голаду і эпідэмій.

У гонар перамог рус. войск над арміяй Напалеона на тэр. Беларусі пастаўлены помнікі ў Брэсце, Верхнядзвінску, Віцебску, Кобрыне, Маладзечне, Полацку, Друі, у вёсках Астроўна, Капцэвічы, Клясціцы, Паддубна, Салтанаўка, Сапяжынка, Студзёнка і інш.

Літ.:

Богданович М. История Отечественной войны 1812 г. по достоверным источникам. Т. 1—3. СПб., 1859—60;

Харкевич В.Н. Война 1812 г. От Немана до Смоленска... Вильна, 1901;

Тарле Е.В. Нашествие Наполеона на Россию, 1812 г. М., 1992.

В.​В.​Антонаў.

т. 3, с. 450

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК КУЛЬТУ́РЫ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойвалася высокакваліфікаваным работнікам устаноў культуры, кінематаграфіі, тэлебачання і радыё, друку, выд-ваў, паліграф. прам-сці і кніжнага гандлю, турысцка-экскурсійных арг-цый і ўстаноў і інш., якія працавалі ў галіне культуры не менш як 10 гадоў, за заслугі ў развіцці культуры. Устаноўлена Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 29.10.1971, прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР. З 13.4.1995 прысвойваецца званне заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь.

Заслужаныя работнікі культуры Рэспублікі Беларусь

1971. А.​А.​Кузняеў.

1972. М.​П.​Ананьін, Г.​А.​Арцёменка, А.​А.​Асаевіч, М.​А.​Бабіч, М.​Н.​Будзько, Я.​Г.​Буракоў, А.​М.​Бяляеў, М.​П.​Валатковіч, Г.​М.​Верасаў, К.​А.​Галыня, Я.​І.​Гардзей, М.​А.​Грыгор’еў, В.​М.​Жыгалаў, Н.​К.​Захарава, Л.​Я.​Зведзачотава, Г.​М.​Іванова, В.​І.​Ігнацьеў, М.​С.​Карпенка, В.​А.​Кенгурава, М.​Я.​Колас, М.​А.​Лісіцын, Н.​А.​Літвінюк, У.​С.​Лукошка, А.​Дз.​Малочка, Р.​Дз.​Мацюшэнка, Р.​Г.​Мачулін, С.​А.​Міхальчук, М.​А.​Піваварчук, А.​М.​Плешавеня, М.​П.​Рубіс, М.​І.​Собаль, В.​Б.​Філіпскіх, Т.​К.​Хадкевіч, С.​А.​Цімановіч, Р.​Л.​Шапіра, Б.​А.​Шурын.

1973. А.​Г.​Астроўскі, А.​П.​Жукаўскас, Р.​В.​Канавалаў, М.​Л.​Нагнібеда.

1974. М.​А.​Антоненка, Г.​Е.​Барысаў, Ф.​А.​Бачыла, Я.​Я.​Глезер, В.​І.​Дзебалтоўская, П.​Б.​Жукоўскі, Б.​Р.​Зельцэр, М.​І.​Калачынскі, А.​М.​Кулакоўскі, М.​П.​Лобан, У.​Н.​Лупейка, А.​А.​Лютарэвіч, Ф.​І.​Люцко, В.​А.​Малевіч, А.​А.​Маркевіч, В.​А.​Мінаў, С.​А.​Нортман, П.​М.​Падкураў, Н.​Е.​Пашкевіч, В.​І.​Сіманава, А.​Т.​Сімураў, Б.​У.​Усцінаў, У.​П.​Шляхцін, Н.​Л.​Юшпрах.

1975. І.​М.​Агееў, І.​А.​Алексяевіч, В.​В.​Барысава, П.​В.​Бельскі, У.​Ф.​Богдан, А.​М.​Вараб’ёў, Р.​М.​Вараб’ёў, М.​Ф.​Варвашэвіч, І.​Л.​Вінаградава, М.​М.​Гарміновіч, Л.​М.​Гурэвіч, А.​П.​Дземчанкава, С.​І.​Дробыш, І.​С.​Зайцаў, Т.​А.​Зелікаў, І.​Д.​Казека, А.​С.​Казлоўскі, А.​П.​Калачова, А.Г.​Л.​Каплан, А.​М.​Капусцік, К.​І.​Каралёў, А.​Д.​Колас, Я.​Я.​Красоўскі, В.​Г.​Курэпін, Дз.​У.​Кухарава, П.​С.​Лавецкі, І.​П.​Лагоўскі, Р.​Дз.​Лазарэвіч, М.​В.​Лапша, Р.​У.​Лахцянкоў, С.​Дз.​Лі, А.​П.​Мадзіеўскі, Дз.​М.​Марчанка, М.​С.​Мінянкова, У.​А.​Навіцкі, П.​Л.​Паноў, Л.​І.​Папковіч, А.​Л.​Петрашкевіч, Р.​М.​Піятухоўская, К.​К.​Плігаўка, Я.​А.​Руманоўскі, В.​М.​Савельева, І.​А.​Санкова, А.​Ц.​Цількоў, М.​І.​Цыбульская, А.​М.​Цяцерын, І.​П.​Чэрнік, Я.​А.​Штопа, В.​Р.​Шурпач, А.​П.​Шутаў, П.​С.​Шчадроў, Дз.​С.​Юракоў.

1976. Л.​І.​Айзенштат, А.​І.​Анісовіч, І.​А.​Аношка, А.​Ц.​Аўдзееў, І.​П.​Вараб’ёў, А.​М.​Вінаградаў, Г.​Л.​Гарбачова, М.​В.​Гершман, А.​К.​Грэцкі, А.​Е.​Дрозд, Т.​П.​Здзітавецкая, В.​Ф.​Касцюкова, І.​С.​Качан, Я.​Р.​Клінава, У.​Р.​Лахтанаў, В.​А.​Ляшковіч, В.​Л.​Марцыёнка, К.​І.​Назарава, М.​І.​Наздрын-Платніцкі, А.​І.​Стук, В.​Я.​Цітавец, А.​Р.​Цярцічны, У.​А.​Шаліхін, К.​П.​Шылко, У.​М.​Юрэвіч.

1977. Э.​К.​Агуновіч, Ю.​І.​Анейчык, А.​Ц.​Бажко, В.​М.​Барысевіч, П.​Я.​Белавус, А.​А.​Бялова, Ю.​Р.​Гразноў, В.​І.​Дашкоўская, П.​К.​Дубовік, Дз.​І.​Дудко, П.​А.​Жмайлік, М.​М.​Засінец, А.​А.​Здаравенін, І.​Ф.​Карповіч, Я.​Р.​Кацнельсон, Г.​І.​Клёсава, В.​Р.​Кудзелін, С.​Ф.​Любчук, М.​Я.​Матукоўскі, І.​М.​Міцкевіч, І.​А.​Музычка, А.​П.​Нікіціна, М.​А.​Няронскі, Г.​Л.​Папоў, У.​С.​Перацяцька, Р.​Ф.​Самусенкава, А.​Ф.​Серы, Дз.​У.​Сталяроў, І.​Ф.​Сушко, І.​М.​Хвораст, В.​К.​Шарэцкі, В.​Н.​Шчадрына, А.​В.​Шылава.

1978. П.​С.​Абадоўскі, Ф.​І.​Агафонаў, В.​І.​Аркашаў, М.​Д.​Астаневіч, В.​А.​Белік, Р.​М.​Валькова, А.​С.​Васілевіч, Л.​М.​Васкаўцова, І.​І.​Гаўрылаў, І.​І.​Грамовіч, М.​А.​Грусман, Д.​А.​Дубінскі, М.​В.​Дыбкін, Р.​С.​Жук, Р.​В.​Жукава, З.​А.​Жураўлёва, С.​М.​Іонычава, П.​Н.​Кавалёў, А.​С.​Каткоў, З.​Д.​Колб, М.​Н.​Котаў, А.​Ф.​Кукарэка, В.​С.​Куляшоў, І.​П.​Куцко, У.​І.​Кушнер, В.​М.​Марозаў, А.​Я.​Міронаў, В.​П.​Мянжынская, Р.​А.​Немянкова, А.​А.​Раздзялоўскі, А.​М.​Радзіёнаў, А.​Г.​Ражкова, Ю.​Л.​Рыбчонак, У.​К.​Саковіч, Б.​У.​Сасноўскі, Т.​І.​Хапалюк, А.​С.​Харэбін, М.​П.​Чыркун, Р.​В.​Шкраба, М.​Я.​Ярмоленкаў.

1979. А.​Х.​Асіпенка, А.​А.​Бажэлка, М.​Г.​Белісаў, Л.​П.​Болдырава, Ю.​П.​Ванаг, М.​А.​Варон ш, Б.​П.​Гадуноў, В.​С.​Гарбук, М.​А.​Гарулёў, А.​В.​Дзебалюк, Т.​Дз.​Дулуб, А.​А.​Коласаў, Ф.​В.​Конышаў, В.​С.​Ляпеская (Палтаран), У.​В.​Мацвееў, М.​Ф.​Мельнікаў, Я.​Р.​Меркуль, Б.​Я.​Папоў, І.​В.​Пушкоў, У.​В.​Пятровіч, А.​А.​Савельеў, Т.​А.​Слесарук, К.​І.​Суботка, А.​А.​Тоўсцік, З.​Ю.​Цалуйка, В.​Дз.​Чанін, М.​В.​Шапалін, Р.​А.​Шаўчэнка, У.​М.​Шахавец, Н.​Ц.​Шпак, Г.​І.​Ярашэўская.

1980. С.​І.​Ажыгін, Ф.​А.​Аксёнаў, В.​І.​Аламаха, А.​К.​Аляксеенка, М.​І.​Аляксееў, Г.​С.​Андрэева, А.​С.​Андрэеў, А.​М.​Антошкін, А.​І.​Арлоў, К.​Г.​Арцёменка, Р.​І.​Арыка, М.​Я.​Аўрамчык, І.​І.​Бадроў, В.​К.​Бандарчык, П.​Р.​Белікаў, А.​А.​Бірукоў, В.​І.​Бранавіцкі, У.​Л.​Бядуля, В.​К.​Ванчукевіч, Я.​Ф.​Васькова, І.​Дз.​Вятроў, П.​К.​Галаваты, М.​М.​Гаранскі, А.​М.​Гарбачоў, Р.​А.​Гарленка, С.​І.​Гуляева, А.​В.​Далжонак, П.​М.​Дамброўскі, М.​У.​Дарафеенка, П.​Т.​Дземчанка, В.​Дз.​Дончык, І.​С.​Жыгараў, З.​С.​Зайцава, І.​К.​Захараў, У.​А.​Захараў, П.​В.​Збароўскі, А.​Г.​Зенін, М.​Ц.​Іваноў, Ф.​С.​Кавалёў, М.​С.​Карнееў, А.​Н.​Карпюк, М.​І.​Касарэнка, Дз.​А.​Кіргетаў, Ф.​М.​Клецкін, І.​Ф.​Клімаў, Ф.​Дз.​Конін, А.​С.​Кулага, Л.​М.​Кулакоўская, С.​І.​Кухараў, К.​І.​Лобач, Н.​К.​Логвіна, В.​А.​Лявончанка, М.​В.​Ляпін, А.​Р.​Мазанік, І.​Ф.​Мальцаў, М.​А.​Мармалюкоў, А.​Н.​Марціновіч, А.​І.​Махнач, Р.​Н.​Мачульскі, П.​М.​Машэраў, П.​С.​Мікуленка, А.​М.​Міцюля, Ю.​М.​Новікаў, М.​Б.​Осіпава, В.​І.​Пакумейка, С.​А.​Пранько, В.​А.​Пырх, А.​В.​Пысін, А.​М.​Ракавец, Д.​М.​Раманюк, А.​Дз.​Рудак, В.​М.​Савін, Ц.​Е.​Саладкоў, Г.​І.​Станіславава, Т.​М.​Стрыжак, М.​П.​Стрыжонак, М.​А.​Суша, П.​В.​Сяргейчык, А.​В.​Такмянінаў, Г.​Р.​Цішэвіч, В.​І.​Чалоўскі, Я.​А.​Чарняўская, С.​І.​Чыбісава, В.​А.​Шаўлак, М.​І.​Шматкоў, Е.​С.​Шурпач, Я.​К.​Шуціла, А.​Я.​Юшчанка (Алекса Юшчанка). 1981. М.​С.​Арэхва, Г.​М.​Галубовіч, В.​М.​Губарэвіч, А.​Р.​Дрозд, М.​І.​Каменскіх, М.​І.​Карпенка, А.​М.​Кацкель, В.​М.​Краўчанка, А.​І.​Кузьміч, Ф.​Ф.​Лагвіновіч, А.​С.​Ліпскі, В.​М.​Макарэня, І.​Я.​Маслан, Ж.​М.​Міронава, В.​Дз.​Нікалаенка, С.​А.​Пульманоўскі, Н.​Ф.​Рыдзеўскі, У.​І.​Салашэнка, А.​І.​Смірноў, В.​А.​Сувалава, Г.​Я.​Цыганкоў, І.​Ц.​Чарняўскі (Ігнат Дуброўскі), М.​А.​Шырокаў.

1982. Т.​А.​Абакумоўская, І.​У.​Арахоўская, А.​С.​Аўрынская, Л.​С.​Барадулька, М.​М.​Ваданосаў, Р.​І.​Валынец, Ц.​М.​Гурэвіч, Я.​І.​Ждан, А.​С.​Захарошка, В.​А.​Казлоў, Л.​Р.​Кісялёў, Г.​М.​Конанаў, В.​Ф.​Маеўскі, І.​А.​Мандрык, Р.​Я.​Матусевіч, І.​В.​Міхневіч, К.​А.​Мішанава, І.​А.​Муравейка, А.​С.​Палубінскі, М.​А.​Парахоўнік, І.​А.​Сініцына, Г.​І.​Стрыха. І.​М.​Ступнікаў, П.​А.​Суткаленка, П.​П.​Суцько, Г.​І.​Харошка, С.​А.​Ходас, Р.​Л.​Чарахоўская, У.​Т.​Шайлук, І.​І.​Шылько, П.​В.​Янушка.

1983. А.​С.​Бурдзялёў (Аляксей Русецкі), С.​І.​Грахоўскі, Л.​М.​Карамазава, Р.​С.​Паповіч, І.​М.​Пташнікаў, З.​К.​Скачкоўская, А.​М.​Сысоеў, І.​П.​Хаўратовіч, С.​П.​Шушкевіч.

1984. С.​Х.​Александровіч, М.​М.​Афонін, Л.​А.​Валковіч, Б.​П.​Гарнастаеў, П.​Р.​Калеснікаў, Н.​С.​Ляпілава, М.​М.​Назараў, В.​І.​Сінчылін, Ф.​П.​Стэльмашак. Г.​А.​Суслаў, А.​П.​Уладзімірава, У.​П.​Чаркасаў, К.​С.​Чыкаў, А.​Д.​Шчарбакоў.

1985. Э.​В.​Аўраменка, А.​Я.​Варын, С.​Я.​Гурыч, М.​І.​Клебановіч, Ф.​С.​Міхалёў, Ф.​Ф.​Пісарук, І.​Я.​Прылілка, У.​С.​Садзін, І.​А.​Скрыган (Янка Скрыган), В.​М.​Смірноў, У.​А.​Толкач, А.​Р.​Хадарын, М.​М.​Шыманскі, У.​Н.​Яцко.

1986. У.​М.​Гром, А.​Д.​Клімовіч, Э.​П.​Луканская, Л.​А.​Нечыпарэнка, А.​К.​Рамановіч, А.​І.​Савіцкі, А.​К.​Сульянаў, У.​В.​Таран, М.​Ф.​Ягораў.

1987. М.​П.​Агароднікаў, С.​А.​Аслезаў, С.​В.​Барадоўскі, А.​М.​Белакоз, А.​У.​Богуш, С.​А.​Галаўко. Ю.​М.​Іваноў, П.​С.​Каваленка, С.​У.​Клімянценка, Я.​В.​Малашэвіч, М.​Ф.​Нікіцін, В.​В.​Тупіцын, М.​В.​Шоба.

1988. М.​А.​Дэйка, М.​І.​Дзялец, В.​І.​Ермаловіч, Я.​А.​Крыскавец, А.​Р.​Курачкін, Т.​М.​Курыла, А.​І.​Марозава, Л.​А.​Міхайлідзі, У.​І.​Пруднікаў, С.​П.​Самуэль, Р.​С.​Сарока, Ф.​Р.​Шкляраў, Дз.​П.​Юхнік.

1989. В.​Я.​Балаханаў, Л.​А.​Валчок, Э.​І.​Герасімовіч, П.​С.​Дурчын, У.​М.​Душкевіч, П.​В.​Елец, К.​М.​Лімарэнка, Я.​Я.​Лявінскі, А.​С.​Міскевіч, А.​А.​Мошчанка, Ю.​І.​Нікалаеў, М.​М.​Нядбайла, Г.​А.​Сакалова, В.​В.​Саўчанка, І.​І.​Семяжонаў (Язэп Семяжон), З.​А.​Танклеўскі, М.​І.​Трафімук, І.​Я.​Фяцісаў, Г.​П.​Чысцякова, А.​А.​Шагаў, Р.​Я.​Шацаў, В.​У.​Яўстратава.

1990. В.​А.​Бабчанка, А.​І.​Барданаў, К.​П.​Батракова, І.​П.​Галко, В.​А.​Губіч, М.​М.​Дубінін, А.​С.​Жукоўскі, Н.​І.​Жураўленка, С.​В.​Звалінская, В.​Б.​Зелянко, Р.​С.​Зыкава, У.​І.​Казакевіч, І.​А.​Канаплянік, Г.​М.​Качалава, Я.​Я.​Квачаў, А.​С.​Костылева, М.​М.​Кузняцоў, У.​В.​Курылін, М.​Я.​Ленсу, А.​М.​Маліцкі, В.​К.​Мацкевіч, К.​Ц.​Мельнікава, М.​Я.​Мінін, М.​М.​Наско, А.​У.​Нікалайчык, Г.​П.​Обух, М.​І.​Падабед, А.​В.​Папоў, Т.​П.​Рашчынская, Т.​Д.​Рудова, В.​М.​Сяліцкая-Нікітчанка, К.​М.​Турына, Р.​Р.​Храпуцкі, М.​С.​Царкоў, Э.​Р.​Шчыры, В.​П.​Ямінскі.

1991. У.​Дз.​Бараноўскі, Я.​Я.​Бацяноўскі, Я.​М.​Быткоўскі, А.​А.​Бянько, І.​І.​Вашкевіч, А.​І.​Вярцінскі, А.​І.​Гатоўская, Р.​Ф.​Герасімовіч, М.​Р.​Дарашкоў, Н.​Р.​Дземянчук, Р.​В.​Дубікаў, П.​Б.​Звонак (Алесь Звонак), Л.​П.​Кац-Лазарава, Г.​М.​Ліхман, М.​П.​Мацкевіч, Р.​Я.​Пармон, У.​М.​Правалінскі, У.​Р.​Правасуд, Я.​С.​Раманаў, В.​Р.​Раманцоў, Н.​І.​Салдатава, П.​І.​Свярдлоў, В.​С.​Семенякоў, Л.​К.​Толкач, Г.​Дз.​Чорны, Т.​І.​Шахновіч, В.​П.​Шымчонак, І.​С.​Янкоўскі.

1992. А.​Н.​Аўрамчанка, В.​Дз.​Васіленка, Ю.​С.​Васільеў, У.​Р.​Громаў, Ц.​М.​Дамашэвіч, В.​Ф.​Жукоўскі, Н.​С.​Загорская, Л.​Ф.​Мельнік, А.​А.​Мурзіч, П.​І.​Пруднікаў, Ю.​В.​Пучынскі, І.​Дз.​Сухан, А.​У.​Тамашэўскі.

1994. С.​А.​Андраюк. Э.​С.​Валасевіч, А.​М.​Ваніцкі, А.​А.​Зарубіна, А.​К.​Клышка, Ч.​У.​Клячко, Ф.​І.​Савіцкі, С.​К.​Сцефановіч.

т. 6, с. 563

ВЯЛІ́КАЯ АЙЧЫ́ННАЯ ВАЙНА́ САВЕ́ЦКАГА САЮ́ЗА 1941—45,

вызваленчая вайна народаў СССР супраць фаш. Германіі і яе саюзнікаў (Італія, Румынія, Венгрыя, Фінляндыя); найважнейшая састаўная частка другой сусветнай вайны 1939—45. Працягвалася з 22.6.1941 да 9.5.1945, на тэр. Беларусі — з 22.6.1941 да 28.7.1944. Германія пачала падрыхтоўку да нападу на СССР у 1940. Яна ставіла перад сабой мэты: разгром і ліквідацыя Сав. дзяржавы, знішчэнне асн. часткі насельніцтва і германізацыя тэрыторыі да Урала. Германія выставіла супраць СССР (у адпаведнасці з «Барбароса планам») 153 дывізіі, яе саюзнікі — 37 дывізій; іх падтрымлівалі 4 паветр. флаты; усяго 5,5 млн. чал., 47,2 тыс. гармат і мінамётаў, каля 4,3 тыс. танкаў і штурмавых гармат, каля 5 тыс. баявых самалётаў, 192 баявыя караблі. Гэтыя сілы былі разгорнуты ў трох асн. напрамках: на Ленінград наступала група армій «Поўнач» (ген.-фельдмаршал В.​Лееб), на Маскву — група армій «Цэнтр» (ген.-фельдмаршал Ф.​Бок), на Кіеў — група армій «Поўдзень» (ген.-фельдмаршал Г.​Рундштэт); у Фінляндыі былі сканцэнтраваны: ням. армія «Нарвегія» (ген.-палк. Н.​Фалькенхорст) і 2 фін. арміі (маршал К.​Манергейм). Ням. армія напярэдадні вайны была поўнасцю адмабілізавана, аснашчана сучаснай тэхнікай, мела двухгадовы вопыт вайны. Зах. граніцы СССР прыкрывалі ваен. акругі: Ленінградская (ген.-лейт. М.​М.​Папоў); асобыя Прыбалт. (ген.-палк. Ф.​І.​Кузняцоў), Зах. (ген. арміі Дз.​Р.​Паўлаў, гл. Заходняя Асобая ваенная акруга) і Кіеўская (ген.-палк. М.​П.​Кірпанос); Адэская (ген.-лейт. Я.​Ц.​Чаравічэнка). У першыя дні вайны на іх базе ўтвораны франты: Паўн., Паўн.-Зах., Зах. (гл. Заходні фронт 1941—44), Паўд.-Зах. і Паўднёвы. Марскія рубяжы на З ахоўвалі флаты: Паўн. (контр-адм. А.​Р.​Галаўко), Балт. (віцэ-адм. У.​П.​Трыбуц), Чарнаморскі (віцэ-адм. П.​С.​Акцябрскі); ваен. флатыліі: Пінская (контр-адм. Дз.​Дз.​Рагачоў, гл. Пінская ваенная флатылія) і Дунайская (контр-адм. М.​В.​Абрамаў). У войсках гэтых акруг, флатоў і флатылій было 170 дывізій і 2 брыгады (2,9 млн. чал.), 1540 баявых самалётаў новых канструкцый, 37,5 тыс. гармат і мінамётаў; 1800 цяжкіх і сярэдніх танкаў, у т. л. 1475 новых тыпаў і значная колькасць лёгкіх танкаў устарэлых канструкцый.

На Беларусь наступала самая магутная групоўка ням.-фаш. войск, якая наносіла гал. стратэгічны ўдар на Маскву — група армій «Цэнтр» у складзе 2-й і 3-й танк. груп (ген.-палк. Г.​В.​Гудэрыян, ген.-палк. Г.​Гот), 4-й і 9-й палявых армій (ген.-фельдмаршал Г.​Клюге, ген.-палк. А.​Штраус); усяго 50 дывізій, у т. л. 15 танк. і матарызаваных, 2 матарызаваныя брыгады. Яе падтрымліваў 2-і паветр. флот (1,6 тыс. баявых самалётаў). Праз тыдзень сілы ворага на Зах. фронце павялічыліся да 60 дывізій. Уздоўж зах. граніцы (яе працягласць 470 км) ім процістаялі 3-я (ген.-лейт. В.​І.​Кузняцоў), 10-я (ген.-м. К.​Дз.​Голубеў) і 4-я (ген.-м. А.​А.​Карабкоў) арміі; усяго 11 стралк., 2 танк. і 1 кав. дывізіі. У іх тыле размяшчалася 13-я армія (ген.-лейт. П.​М.​Філатаў). Усяго ў Зах. Асобай ваен. акрузе было каля 50 дывізій, разгрупаваных на глыбіню 400—600 км. 22.6.1941 акруга ператворана ў Зах. фронт: 24 стралк., 12 танк., 6 матарызаваных, 2 кав., 6 авіяц. дывізій, 3 артыл.-супрацьтанк. брыгады, 2 брыгады супрацьтанк. абароны, 8 умацаваных раёнаў, значная колькасць асобных часцей і падраздзяленняў, усяго 671,9 тыс. чал. асабовага складу, 2202 танкі, 10087 гармат і мінамётаў, 1789 баявых самалётаў.

Баявая гатоўнасць войск акругі была на нізкім узроўні. Тэхніка, як правіла, знаходзілася ў парках на кансервацыі. Дывізіі і палкі мелі толькі 1 камплект боепрыпасаў і 1 запраўку паліва. Артылерыя дывізій і карпусоў, зенітныя часці злучэнняў акругі незадоўга да вайны былі накіраваны на палігоны, дзе праводзіліся вучэбныя стрэльбы. Лётныя экіпажы авіяпалкоў, якія атрымалі на ўзбраенне самалёты новых канструкцый, былі камандзіраваны для перавучвання ў спец. навуч. цэнтры, што размяшчаліся далёка ад раёнаў пастаяннага базіравання.

22.6.1941 у 4 гадз раніцы ням. войскі адкрылі масіраваны артыл. агонь па пагран. заставах, вайск. штабах, вузлах сувязі і раёнах размяшчэння часцей і злучэнняў Чырв. Арміі. Адначасова ням. самалёты ўварваліся ў паветр. прастору СССР на глыбіню 250—300 км і пачалі варварскія бамбардзіроўкі гарадоў Беларусі, Украіны, прыбалт. рэспублік і Малдавіі, ваен. аб’ектаў у пагран. зоне. На Зах. фронце варожая авіяцыя нанесла масіраваныя бомбавыя ўдары па аэрадромах і гарадах Баранавічы, Беласток, Брэст, Ваўкавыск, Гродна і інш. За 5—10 мін да артпадрыхтоўкі спец. ням. каманды захапілі 6 мастоў цераз р. Буг, у т. л. 2 чыгуначныя. Ваен.-паветр. сілы Зах. акругі, якія знаходзіліся ў стадыі рэарганізацыі і пераўзбраення, не змаглі даць належны адпор ворагу і адбіць паветр. налёты. У 1-ы дзень вайны яны страцілі 738 самалётаў (47% іх баявога складу), у т. л. 528 самалётаў на аэрадромах. Войскі Зах. фронту з першых гадзін вайны і на доўгі час адступлення засталіся практычна без паветр. прыкрыцця. Становішча ўскладнялася тым, што камандаванне фронту страціла кіраванне войскамі і яны не здолелі затрымаць ворага ў прыгранічнай паласе і ліквідаваць яго глыбокія прарывы. Да канца 4-га дня вайны ням. танк. злучэнні групы армій «Цэнтр» прасунуліся да 200 км. У выніку больш за 60 акруговых (франтавых) складоў і баз з забеспячэннем і ўзбраеннем былі знішчаны ці захоплены ворагам, страчана да 90% нарыхтаваных у мірны час паліва, боепрыпасаў, аўтабранятанк. маёмасці, харчавання і інш.

З першага дня вайны Беларусь стала арэнай найвялікшых бітваў. Першымі ўдар ворага прынялі пагранічнікі і перадавыя падраздзяленні войск прыкрыцця. З усіх 485 пагран. застаў не было ніводнай, якая б здалася ворагу ці пакінула свой участак без загаду. Самаахвярна змагаліся пагранічнікі 86-га Аўгустоўскага, 87-га Ломжынскага, 88-га Шапятоўскага, 17-га Брэсцкага атрадаў, гарнізон Брэсцкай крэпасці (гл. Брэсцкай крэпасці абарона 1941). У першыя дні вайны лётчыкі Л.​Г.​Бутэлін, С.​М.​Гудзімаў, А.​С.​Данілаў, І.​І.​Іваноў, Дз.​В.​Кокараў, А.​І.​Макляк, Я.​М.​Панфілаў ажыццявілі таран варожых самалётаў; экіпажы капітана М.Ф.Гастэлы, капітана А.С.Маслава, капітан А.​М.​Аўдзееў, старшы лейт. І.​З.​Прэсайзен, лейт. П.​П.​Страленка свае падбітыя самалёты накіравалі на скопішчы варожых салдат і тэхнікі. Асабліва цяжкае становішча склалася на Зах. фронце. Перадавыя злучэнні 3, 10, 4-й армій, якія не паспелі заняць прадугледжаныя планам абарончыя рубяжы, вымушаны былі ўступаць у сустрэчныя баі з ходу, разрознена, весці абарончыя баі на непадрыхтаваных пазіцыях. На правым флангу часці 3-й арміі, якія панеслі вял. страты, вымушаны былі раніцай 23 чэрв. пакінуць Гродна. На левым флангу часці 4-й арміі 23 чэрв. пакінулі Кобрын, Бярозу, Пружаны, адышлі да Баранавіч і працягвалі адступаць у напрамку Мінска. 10-я армія, якая размяшчалася на беластоцкім выступе і знаходзілася ў цэнтры Зах. фронту, апынулася ў вельмі цяжкім становішчы: пасля няўдалай спробы камандуючага Зах. фронтам Дз.​Р.​Паўлава арганізаваць контрудар сіламі 6-га і 11-га механіз. і 6-га кав. карпусоў вымушана была адступаць. Ударным групоўкам ворага ўдалося адсекчы асн. сілы 3-й і 10-й армій і адрэзаць шляхі іх адступлення. 17 дывізій, што апынуліся ў акружэнні, працягвалі мужна змагацца ў раёнах Беластока і Навагрудка (гл. Навагрудскі «кацёл»). Практычна да 26 чэрв. ўсе тры арміі Зах. фронту апынуліся ў «катле» паміж Беластокам і Мінскам. Іх разрозненыя падраздзяленні вялі цяжкія баі па прарыве акружэння, скоўваючы значныя сілы ворага на гал. стратэг. напрамку. Упарта супраціўляліся сав. воіны на подступах да Мінска. Абарона Мінска была ўскладзена на войскі 44-га стралк. корпуса (камдыў В.​А.​Юшкевіч) 13-й арміі. Для прыкрыцця подступаў да горада 25 чэрв. перакінуты 2-і стралк. корпус (ген.-м. А.​М.​Ермакоў). Абарончая бітва пад Мінскам працягвалася 4 дні. Асабліва напружаныя баі ішлі ў раёнах Дзяржынска, Старога Сяла і Заслаўя (гл. Мінска абарона 1941). 26—27 чэрв. перадавыя атрады 2-й і 3-й ням. танк. груп, якія наносілі ўдары па сыходных напрамках, прарваліся ў прадмесце горада. 28 чэрв. яны захапілі Мінск і адрэзалі шляхі адступлення 11 сав. дывізіям. 29 чэрв. ням. войскі замкнулі чарговы «кацёл» вакол дывізій Зах. фронту, што абаранялі Мінск. Жорсткія баі разгарнуліся каля Барысава, дзе 1-я Маскоўская мотастралк. дывізія (ген.-м. Я.Р.Крэйзер) разам з курсантамі Барысаўскага танк. вучылішча і зводнай дывізіяй з воінаў, што адышлі з раёна Мінска, на 2 сутак затрымалі ворага і нанеслі контрудар у раёнах Барысава і Чарняўкі. 7-ы і 5-ы мех. карпусы, якія мелі каля 1 тыс. танкаў пераважна ўстарэлых канструкцый, нанеслі контрудар з раёна на ПнЗ ад Оршы па флангу 3-й танк. групы ворага, што наступала з Лепеля на Віцебск. Гэта была адна з буйнейшых танк. бітваў пачатку вайны. У ёй з абодвух бакоў удзельнічала каля 1,5 тыс. танкаў (гл. Лепельскі контрудар 1941). Але гэты контрудар не даў магчымасці развіць наступленне.

Не менш жорсткія баі разгарнуліся ў раёне Полацка, дзе дзейнічала 22-я армія (гл. Полацка абарона 1941), і ў раёне Віцебска, які абараняла 19-я армія (гл. Віцебска абарона 1941). 11 ліп. вораг захапіў Віцебск і плацдарм на Зах. Дзвіне. Пад Оршай сав. войскі ўпершыню выкарысталі магутную зброю — рэактыўныя мінамёты «кацюша». На Дняпры і Зах. Дзвіне вораг сустрэў арганізаванае супраціўленне войск 2-га стратэг. эшалона Чырв. Арміі, куды ўваходзілі 20-я (ген.-лейт. П.​А.​Курачкін), 21-я (ген.-лейт. В.​П.​Герасіменка), 22-я (ген.-лейт. П.​А.​Ершакоў) арміі. За імі, на У ад Віцебска і ў раёне Смаленска, былі сканцэнтраваны 19-я (ген.-лейт. І.С.Конеў) і 16-я (ген.-лейт. М.​Ф.​Лукін) арміі. У 1-м эшалоне знаходзілася 13-я армія (ген.-лейт. Ф.​М.​Рэмезаў). Асаблівае месца ў летніх бітвах 1941 займала Магілёва абарона 1941. Тут упартыя баі 3—15 ліп. вялі на подступах, а 15—26 ліп. ў асаджаным Магілёве воіны 61-га стралк. корпуса і 12-тысячная армія апалчэнцаў (гл. Магілёўскае народнае апалчэнне, Буйніцкае поле). 13 ліп. на Бабруйскім напрамку ў наступленне перайшла 21-я армія; 63-і стралк. корпус (ген.-лейт. Л.​Р.​Пятроўскі) вызваліў Рагачоў і Жлобін (гл. Рагачоўска-Жлобінская аперацыя 1941). У канцы ліп. праціўнік адбіў удары сав. войск на Бабруйск і прымусіў іх адысці за Дняпро. 10—11 ліп. 2-я танк. група ворага фарсіравала Дняпро, 16 ліп. захапіла Смаленск. Намаганнямі войск Зах. фронту наступленне гітлераўцаў тут было спынена на 2,5 месяца (гл. Смаленская бітва 1941), што мела вял. значэнне ў зрыве плана «маланкавай вайны», прымусіла гітлераўскае камандаванне прыняць новае рашэнне, не прадугледжанае першапачатковым планам (паварот часткі сіл правага крыла фаш. групы армій «Цэнтр» на Пд, у тыл гал. сілам Паўд.-Зах. фронту, якія ўтрымлівалі рубеж на Дняпры). У агні баёў на Смаленшчыне нарадзілася савецкая гвардыя. 18 вер. 4 праслаўленыя дывізіі Зах. фронту — 100, 127, 153 і 161-я — першыя атрымалі найменне гвардзейскіх. У 2-й пал. ліп. на цэнтр. напрамку сав.-герм. фронту вызначыліся 2 стратэгічна важныя ачагі ў раёнах Смаленска і Рагачова — Жлобіна. Рашэннем Стаўкі Вярх. камандавання Рагачоўска-Жлобінскі ўчастак быў вылучаны ў Цэнтральны фронт (ген.-палк. Ф.​І.​Кузняцоў), якому былі перададзены 13-я і 21-я арміі. У пач. жн. з акружэння ў Калінкавічах выйшаў штаб 3-й арміі. Каля 2 месяцаў ішлі абарончыя баі на Гомельскім напрамку, куды вораг вымушаны быў перакінуць значныя сілы з-пад Смаленска. Разам з чырвонаармейцамі гераічна змагаліся больш за 6700 апалчэнцаў Гомельшчыны (гл. Гомеля абарона 1941, Гомельскі полк народнага апалчэння). 19 жн. Гомель пакінуты сав. войскамі. Рэшткі 13, 21 і 3-й армій перададзены ў падпарадкаванне Бранскаму фронту. Абарончыя баі на тэр. БССР, якія працягваліся больш за 2 месяцы, закончыліся цяжкім паражэннем. Нягледзячы на мужнасць і гераізм, войскі Зах. фронту не здолелі затрымаць ворага, і ўся тэр. Беларусі да пач. вер. была акупіравана. Толькі на працягу першых 18 дзён баёў войскі Зах. фронту страцілі больш за 417 тыс. чал. забітымі, параненымі, палоннымі і тых, што прапалі без вестак. З 44 дывізій (без авіяцыйных), якія на пач. вайны ўваходзілі ў склад Зах. фронту, 24 былі разгромлены, астатнія 20 дывізій страцілі ад 30 да 70% сваіх сіл і сродкаў. Фронт страціў 9427 гармат і мінамётаў, больш за 4700 танкаў і 1797 самалётаў. Але і ворагу былі прычынены вял. страты ў людзях і баявой тэхніцы. Тэмпы яго наступлення з кожным днём зніжаліся. Хоць група армій «Цэнтр» дамаглася значных поспехаў, яна не здолела канчаткова зламаць супраціўленне войск Зах. фронту і прарвацца да Масквы. За адвагу і самаадданасць 18 воінам Зах. фронту прысвоена ганаровае званне Героя Сав. Саюза, сотні воінаў узнагароджаны ордэнамі і медалямі. Жорсткія прыгранічныя баі адбываліся і на інш. напрамках — у раёнах Лібавы (Ліепаі), Перамышля, Луцка, Бродаў, Роўна, Дубна і інш. Да сярэдзіны ліп. 1941 фаш. войскі прасунуліся ў глыбіню сав. тэрыторыі на 350—600 км, разграмілі да 100 дывізій з 170, якія знаходзіліся ў зах. прыгранічных акругах на пач. вайны. Чырв. Армія страціла не менш як 850 тыс. чал., каля 6 тыс. танкаў, 3,5 тыс. самалётаў, 9,5 тыс. гармат.

Трагедыя пач. перыяду вайны і паражэнне Чырв. Арміі былі абумоўлены не толькі аператыўнымі і тактычнымі памылкамі камандавання, але і паліт. і стратэг. пралікамі Сталіна і яго акружэння. Агульнай памылкай паліт. і ваен. кіраўніцтва была няправільная ацэнка стану Чырв. Арміі, якая заключалася ў перабольшванні яе магчымасцей. У выніку масавых рэпрэсій у перадваен. гады быў нанесены сур’ёзны ўдар па камандных кадрах. Сталін не паверыў данясенням разведчыкаў, якія называлі дакладную дату нападу Германіі на СССР. Усю віну за няўдачы ў першыя дні вайны Сталін усклаў на камандаванне франтоў і армій. Былі расстраляны камандуючы Зах. фронтам ген. арміі Дз.​Р.​Паўлаў, нач. штаба фронту ген.-м. У.​Я.​Клімаўскіх, камандуючы артылерыяй Зах. фронту ген.-лейт. М.​А.​Кліч, камандуючы 4-й арміяй ген.-м. А.​А.​Карабкоў і інш.

22 чэрв. Прэзідыум Вярх. Савета СССР выдаў указ аб мабілізацыі ваеннаабавязаных і ўвядзенні ваен. становішча ў шэрагу рэспублік і абласцей, у т. л. на Беларусі. 29 чэрв. СНК СССР і ЦК ВКП(б) прынялі дырэктыву парт. і сав. арг-цыям прыфрантавых абласцей, якая стала праграмай барацьбы сав. народа супраць ням.-фаш. захопнікаў. Да 1.7.1941 было мабілізавана 5,3 млн. чал. Намер ням. камандавання разграміць Чырв. Армію да заканчэння мабілізацыі не меў поспеху. Да 1.12.1941 Чырв. Армія папоўнілася 291 дывізіяй і 94 брыгадамі, з іх нанава сфарміраваны 194 дывізіі і 94 брыгады. Ствараліся нар. апалчэнні (гл. Народнае апалчэнне ў Вял. Айч. вайну). 30.6.1941 створаны Дзярж. к-т абароны (ДКА), які аб’ядноўваў кіраўніцтва паліт., ваен. і эканам. жыццём СССР для арганізацыі перамогі над ворагам. 24 чэрв. створаны Савет па эвакуацыі. Да ліст. 1941 з зах. раёнаў на У эвакуіравана больш за 1500 з-даў пераважна ваен. значэння, у т. л. з Беларусі 124 буйныя прамысл. прадпрыемствы, 1,5 млн. чал. Для кіраўніцтва Узбр. Сіламі 23.6.1941 створана Стаўка Гал. Камандавання пад старшынствам С.​К.​Цімашэнкі, 10 ліп. пераўтворана ў Стаўку Вярх. Камандавання, а 8.8.1941 — у Стаўку Вярхоўнага Галоўнакамандавання на чале са Сталінам. За лета 1941 у БССР прызвана ў Чырв. Армію больш за 500 тыс. чал., вайск. часцям перададзена 2,5 тыс. аўтамашын, больш за 35 тыс. коней, 23 тыс. павозак і інш. Сотні тысяч мужчын, жанчын і падлеткаў былі мабілізаваны для буд-ва абарончых рубяжоў. Для барацьбы з варожымі дыверсантамі і парашутыстамі сфарміравана 78 знішчальных батальёнаў (больш за 13 тыс. чал.), створана больш за 200 фарміраванняў нар. апалчэння (больш за 33 тыс. чал.). Праграма барацьбы ў тыле ворага сфармулявана ў Дырэктывах ЦК КП(б)Б ад 30.6.1941 «Аб падрыхтоўцы да пераходу на падп. работу партарганізацый раёнаў, якія знаходзіліся пад пагрозай фашысцкай акупацыі» і ад 1.7.1941 «Аб разгортванні партызанскай вайны ў тыле ворага», а таксама ў Пастанове ЦК ВКП(б) ад 18.7.1941 «Аб арганізацыі барацьбы ў тыле германскіх войск». Пры Школе ЦК КП(б)Б быў створаны Аператыўна-вучэбны цэнтр Зах. фронту, які займаўся падрыхтоўкай дыверсійна-разведвальных груп і перакідкай іх за лінію фронту. За ліп.—кастр. 1941 у тыл ворага накіравана 317 атрадаў (2605 чал.).

Ням.-фаш. група армій «Поўнач» імкнулася прарвацца да Ленінграда. У жорсткіх баях пад Лугай, каля воз. Ільмень, пад Старой Русай і інш. сав. войскі абаронай і контратакамі нанеслі яму значныя страты. Аднак ворагу ўдалося акупіраваць Эстонію і прарвацца на блізкія подступы да Ленінграда.

На паўд.-зах. напрамку сав. войскі ў ліп.—вер. 1941 у жорсткіх баях стрымлівалі націск ням.-фаш. групы армій «Поўдзень». Герм. камандаванне спадзявалася ўдарамі ў фланг і тыл знішчыць асн. сілы Паўд.-Зах. і Паўд. франтоў і прарвацца да гал. прамысл. раёнаў Украіны, а потым — да нафтаносных крыніц Каўказа. Частка сіл 1-й ням. танк. групы прарвалася на подступы да Кіева. Але сав. войскам удалося тут спыніць іх наступленне (гл. Кіеўская абарончая аперацыя 1941). Пад націскам ворага да жн. сав. войскі адступілі да Дняпра і вялі абарончыя баі на фронце ад Нікапаля да Херсона. У ходзе гераічнай абароны Адэсы (5 жн.—16 вер.) было скавана больш за 18 рум. і ням. дывізій. Сав. галоўнакамандаванне пераацаніла баявыя магчымасці выматаных цяжкімі баямі войск Паўд.-Зах. фронту і адхіліла просьбу яго камандавання адвесці войскі за Дняпро. У выніку яны былі акружаны ворагам пад Кіевам. 19 вер. сав. войскі пакінулі Кіеў. Пасля цяжкіх і ўпартых баёў у кастр.—ліст. 1941 Чырв. Армія пакінула Данбас.

Намаганні сав. знешняй палітыкі летам — восенню 1941 былі накіраваны на з’яднанне антыфаш. краін і стварэнне антыгітлераўскай кааліцыі. 12 ліп. падпісана пагадненне паміж Вялікабрытаніяй і СССР аб сумесных дзеяннях у вайне супраць фаш. Германіі (гл. Савецка-англійскія пагадненні). 18 ліп. ў Лондане падпісана пагадненне паміж СССР і ўрадам Чэхаславакіі, 30 ліп. — з польск. эмігранцкім урадам. У пач. жн. ўстаноўлены кантакты з урадам ЗША, які прыняў рашэнне аказваць СССР эканам. дапамогу ў вайне (гл. Савецка-амерыканскія пагадненні). 8 снеж. ЗША і Англія аб’явілі вайну Японіі, 11 снеж. Германія і Італія аб’явілі вайну ЗША.

Да восені 1941 ням.-фаш. войскі акупіравалі значную ч. еўрап. тэр. СССР, выйшлі на блізкія подступы да Масквы, блакіравалі Ленінград (гл. Ленінградская бітва 1941—44). 30.9—2.10.1941 ням. камандаванне пачало аперацыю «Тайфун», каб да зімы авалодаць Масквой. Аслабіўшы ворага ў абарончых баях, на тэрыторыі Беларусі і пад Смаленскам, скрытна сканцэнтраваўшы буйныя рэзервы, 5—6.12.1941 сав. войскі пачалі контрнаступленне — першую ў Вял. Айч. вайне буйную аперацыю стратэг. значэння (гл. Маскоўская бітва 1941—42). Сав. войскі ўпершыню ў 2-й сусв. вайне нанеслі цяжкае паражэнне ням.-фаш. арміі, разграмілі 38 яе дывізій і развеялі міф аб яе непераможнасці. Нямецкі «Бліцкрыг» поўнасцю праваліўся. Разгарнулася агульнае зімовае наступленне на фронце ад Ленінграда да Чорнага м. Паводле задумы Стаўкі, яго мэтай было акружыць і знішчыць асн. сілы груп армій «Поўнач», «Цэнтр», «Поўдзень», каб у далейшым «забяспечыць... поўны разгром гітлераўскіх войск у 1942 г.». Ставячы такія звышзадачы, члены Стаўкі на той час яшчэ не валодалі неабходным ваен. майстэрствам для таго, каб выбраць час пачатку аперацыі, назапасіць сілы і сродкі для нанясення моцнага ўдару на гал. напрамку. У выніку не ўдалося стварыць дастаткова моцных груповак ні на адным стратэг. напрамку. Сав. войскі патрацілі створаныя з вял. цяжкасцямі восенню і ў пач. зімы рэзервы і не змаглі вырашыць пастаўленыя задачы. Неапраўданымі былі і надзеі на тое, што рэзервы Германіі скончацца да вясны 1942. Тым не менш у выніку наступлення Чырв. Армія адкінула ворага на 350—400 км, на Віцебскім напрамку наблізілася да граніцы Беларусі, наладзіла ўзаемадзеянне з партызанамі Віцебскай вобл. (гл. Віцебскія «вароты»).

На акупіраванай тэр. СССР, у т. л. на Беларусі, ням.-фаш. захопнікі ўстанавілі рэжым тэрору, «новы парадак» (гл. Лагеры смерці, Карныя аперацыі). У раёнах, захопленых фашыстамі, ствараліся партыз. атрады, групы, падп. парт., камсамольскія, антыфаш. арг-цыі. Партыз. рух перарос ва ўсенар. вайну супраць фашыстаў (гл. Партызанскі рух у Вялікую Айчынную вайну 1941—45, Патрыятычнае падполле, Антыфашысцкія арганізацыі, Абласныя падпольныя камітэты КП(б)Б, Абласныя падпольныя камітэты ЛКСМБ, Гарадскія падпольныя камітэты КП(б)Б, Гарадскія падпольныя камітэты ЛКСМБ). На працягу 1941—42 партызаны Беларусі ліквідавалі больш за 500 апорных пунктаў ворага, разграмілі 123 гарнізоны і паліцэйскія ўчасткі, падарвалі каля 850 эшалонаў праціўніка, 115 км рэек, разбурылі 179 мастоў. Партызанскія зоны ў канцы 1942 ахоплівалі каля 30% тэр. Беларусі.

Да ліст. 1942 становішча на сав.-герм. фронце было складанае. Вораг захапіў тэр. СССР, на якой да вайны жыло 42% насельніцтва, здабывалася 63% вугалю, выплаўлялася 71% чыгуну і 58% сталі. 8.5.1942 ням. войскі пачалі наступленне на поўдні. Да 20 мая яны захапілі Керчанскі п-аў, у ліп. — Севастопаль (гл. Севастопальская абарона 1941—42). Сур’ёзнай няўдачай скончылася наступальная аперацыя сав. войск у раёне Харкава ў маі 1942. Жорсткія баі вяліся на Каўказскім напрамку (гл. Бітва за Каўказ 1942—43). Вораг падышоў да Варонежа і рваўся да Волгі. Цяжкія абставіны абумовілі з’яўленне загада № 227, вядомага пад назвай «Ні кроку назад», які прадугледжваў жорсткія рэпрэсіўныя меры ў адносінах да чырвонаармейцаў і камандзіраў, якія адступалі. 23 жн. на Пн ад Сталінграда гітлераўцы прарваліся да Волгі. Пачалася гераічная абарона Сталінграда. Дзякуючы намаганням усіх народаў СССР да канца 1942 у краіне была створана зладжаная ваен. гаспадарка, што дало магчымасць сав. Узбр. Сілам дасягнуць перавагі на напрамках гал. удараў. 19.11.1942 пачалося контрнаступленне пад Сталінградам, у выніку якога сав. войскі да лют. 1943 акружылі і разбілі 330-тысячную групоўку ням. войск (гл. Сталінградская бітва 1942—43). Гэта была найбуйнейшая перамога, якая стала карэнным пераломам у ходзе вайны. Стратэг. ініцыятыва перайшла да сав. войск. Пачалося масавае выгнанне захопнікаў з тэр. СССР. Зімой 1942—43 сав. войскі адкінулі праціўніка ад Волгі і Церака на 600—700 км, вызвалілі Паўн. Каўказ, Варонежскую, Сталінградскую, Растоўскую вобл., часткі Данбаса, Харкаўскай, Курскай, Арлоўскай, Смаленскай абласцей, прарвалі блакаду Ленінграда, разграмілі больш за 100 варожых дывізій. Спадзеючыся вярнуць стратэг. ініцыятыву, ням. камандаванне вырашыла летам 1943 правесці буйную наступальную аперацыю «Цытадэль» у раёне Курскага выступу (гл. Курская бітва 1943), але і тут вораг быў разгромлены. Сав. войскі пачалі шырокае летне-асенняе наступленне на фронце ў 2 тыс. км. У жн.—вер. Калінінскі і Зах. франты правялі Смаленскую аперацыю 1943, у выніку якой вызвалілі Смаленск і выйшлі на подступы да Віцебска і Магілёва. Войскі Бранскага фронту 17 вер. вызвалілі Бранск і выйшлі да р. Сож. Чырв. Армія ўступіла на бел. зямлю і да пач. 1944 вызваліла ўсх. раёны Віцебскай, Магілёўскай, Гомельскай і Палескай абласцей (гл. Бранская аперацыя 1943, Гомельска-Рэчыцкая аперацыя 1943, Гарадоцкая аперацыя 1943). Войскі Цэнтральнага, Варонежскага, Сцяпнога, Паўд. і Паўд.-Зах. франтоў у жн.—вер. 1943 прайшлі на З да 300 км, вызвалілі Данбас, выйшлі да Дняпра ў паласе 700 км ад вусця Сажа да Запарожжа (гл. Бітва за Дняпро 1943). Войскі 1-га Укр. Фронту 6 ліст. вызвалілі Кіеў. 26 ліст. войскі Беларускага фронту вызвалілі Гомель. Усяго ад фашыстаў было вызвалена амаль ​²/₃ акупіраванай імі тэрыторыі.

Магутны размах набыла ўсенар. барацьба супраць ням.-фаш. захопнікаў на Беларусі. У 1943 тут дзейнічала больш за 153 тыс. партызан. Дзесяткі тысяч патрыётаў былі членамі падп. арг-цый. Барацьбу сав. людзей у тыле ворага накіроўвалі ЦК КП(б), рэспубліканскія, краявыя, абласныя парт. арг-цыі і падп. парт. органы. Цэнтралізаванае кіраўніцтва барацьбой у тыле ворага ажыццяўлялі рэсп. і абл. штабы партыз. руху. 30.6.1942 створаны Цэнтральны штаб партызанскага руху (ЦШПР, нач. штаба П.К.Панамарэнка), 9.9.1942 — Беларускі штаб партызанскага руху (БШПР, нач. штаба П.З.Калінін). У 1943—44 партызаны правялі вял. аперацыі па разбурэнні камунікацый ворага (гл. «Рэйкавая вайна», «Канцэрт»), У выніку іх толькі бел. партызаны ўзарвалі 211 тыс. рэек, пусцілі пад адхон больш за 2 тыс. эшалонаў, разбурылі каля 300 чыг. мастоў. Ваен. перавозкі ворага па чыгунках Беларусі скараціліся на 40%. Паміж партызанамі і гітлераўцамі часта адбываліся жорсткія баі (гл. Плешчаніцкая аперацыя 1943, Докшыцка-Крулеўшчынская аперацыя 1943, Бялыніцкія аперацыі 1943, Лепельская аперацыя 1943). Значную дапамогу Чырв. Арміі аказалі партызаны ў час Невельскай, Гарадоцкай, Чарнігаўска-Прыпяцкай і інш. аперацый.

У канцы 1943 ваен.-паліт. і стратэг. становішча карэнным чынам змянілася на карысць СССР. Павялічыўся выпуск ваен. прадукцыі. Абарончая прам-сць у 1944 вырабляла танкаў і самалётаў у 5 разоў больш, чым у 1941. Становішча ж Германіі рэзка пагоршылася. 24.12.1943 Чырв. Армія пачала наступленне на Правабярэжнай Украіне, да крас. 1944 выйшла на дзярж. граніцу СССР і ўступіла на тэр. Румыніі. У студз.—сак. 1944 у выніку наступлення Ленінградскага і Волхаўскага франтоў ва ўзаемадзеянні з 2-м Прыбалт. фронтам, Балт. флотам, авіяцыяй і партызанамі вызвалены Ленінградская і частка Калінінскай абласцей. У выніку наступлення 1-га Прыбалт. (ген. арміі І.Х.Баграмян), Зах. (ген.-палк. В.Д.Сакалоўскі) і Бел. (ген. арміі К.К.Ракасоўскі) франтоў у студз.—лютым 1944 вызвалена частка Усх. Беларусі (гл. Калінкавіцка-Мазырская аперацыя 1944, Рагачоўска-Жлобінская аперацыя 1944). У маі 1944 вызвалены Крым (гл. Крымская аперацыя 1944). 6.6.1944 высадкай дэсанта на Пн Францыі адкрыты другі фронт. Вырас міжнар. аўтарытэт СССР, што яскрава выявілася на Тэгеранскай канферэнцыі 1943, дзе кіраўнікі 3 дзяржаў (СССР, Вялікабрытаніі і ЗША) узгаднілі планы сумесных дзеянняў па разгроме фаш. Германіі.

Летам 1944 гал. ўдар Чырв. Армія нанесла на Беларусі (гл. Беларуская аперацыя 1944). З 23 чэрв. да 29 жн. сав. войскі прарвалі абарону праціўніка на фронце ў 500 км, акружылі і знішчылі яго найбуйнейшыя групоўкі ў раёне Віцебска (гл. Віцебска-Аршанская аперацыя 1944, Віцебскі «кацёл»), Бабруйска (гл. Бабруйская аперацыя 1944, Бабруйскі «кацёл»), Магілёва (гл. Магілёўская аперацыя 1944); 3.7.1944 вызвалілі сталіцу Беларусі Мінск (гл. Мінская аперацыя 1944, Мінскі «кацёл»), 8 ліп. — Баранавічы, 10 ліп. — Слонім, 13 ліп. — Вільню, 16 ліп. — Гродна, 28 ліп. — Брэст (гл. Вільнюская аперацыя 1944, Люблін-Брэсцкая аперацыя 1944). У ходзе Бел. аперацыі разгромлена ням. група армій «Цэнтр», поўнасцю вызвалена Беларусь, большая ч. Літвы, усх. Польшчы, сав. войскі падышлі да граніцы Усх. Прусіі. Чырв. Арміі актыўна дапамагалі бел. партызаны. Напярэдадні наступлення сав. войск у ноч на 20.6.1944 яны нанеслі масіраваны ўдар па асн. чыг. магістралях, узарвалі 40 тыс. рэек (да 29 чэрв. дадаткова ўзарвана 20 тыс. рэек), што парушыла перавозкі ворага і работу яго аператыўнага тылу. Партызаны перагароджвалі шляхі адступлення варожых войск, захоплівалі і ўтрымлівалі да падыходу сав. войск масты, пераправы, плацдармы, удзельнічалі ў баях за вызваленне гарадоў, у ліквідацыі акружаных варожых груповак. Усяго на акупіраванай тэр. Беларусі гераічна змагаліся з акупантамі 374 тыс. партызан; створаны і дзейнічалі 1255 партыз. атрадаў, з іх 258 асобна дзеючых, астатнія ў складзе 213 брыгад.

Да канца 1944 Чырв. Армія амаль поўнасцю вызваліла тэр. СССР і аднавіла дзярж. граніцы ад Баранцава да Чорнага м.; ваен. дзеянні перанесены за межы краіны (гл. Яска-Кішынёўская аперацыя 1944, Бялградская аперацыя 1944, Будапешцкая аперацыя 1944—45, Усходне-Пруская аперацыя 1945, Вісла-Одэрская аперацыя 1945, Балатонская абарончая аперацыя 1945, Берлінская аперацыя 1945, Пражская аперацыя 1945). 8.5.1945 у Карлсхорсце (прыгарад Берліна) ген.-фельдмаршал В.​Кейтэль ад імя герм. вярх. галоўнакамандавання падпісаў акт аб безагаворачнай капітуляцыі. Вайна ў Еўропе была пераможна закончана.

Выконваючы саюзніцкія абавязацельствы, 8.8.1945 сав. ўрад аб’явіў вайну Японіі (гл. Савецка-японская вайна 1945). У ноч на 9 жн. войскі Забайкальскага, 1-га і 2-га Далёкаўсх. франтоў ва ўзаемадзеянні з Ціхаакіянскім флотам і Амурскай ваен. флатыліяй пачалі наступаць на фронце каля 4 тыс. км. У вайне ўдзельнічалі і войскі МНР. За 3 тыдні былі разгромлены гал. сілы Японіі — Квантунская армія, вызвалены Маньчжурыя, Паўд. Сахалін, Курыльскія а-вы, Паўн. Карэя. 2.9.1945 Японія падпісала акт аб безагаворачнай капітуляцыі. 2-я сусв. вайна была закончана.

Перамога над фаш. Германіяй і яе саюзнікамі атрымана сумеснымі намаганнямі краін антыгітлераўскай кааліцыі, барацьбітоў Руху Супраціўлення ў акупіраваных краінах. Але народы СССР і яго Узбр. Сілы адыгралі вырашальную ролю ў барацьбе супраць фашызму, вынеслі на сваіх плячах асн. цяжар вайны. Яны не толькі адстаялі свабоду і незалежнасць сваёй Радзімы, але і выратавалі ад фаш. прыгнёту многія краіны Еўропы і Азіі, пазбавілі чалавецтва ад фашызму. Гал. фронтам 2-й сусв. вайны быў сав.-германскі. Ён вызначаўся незвычайным прасторавым размахам. У пач. вайны яго працягласць складала каля 4 тыс. км, у 1942 — больш за 6 тыс. км. Глыбіня ваен. дзеянняў дасягала 2 тыс. км. З 1418 дзён існавання сав.-герм. фронту баявыя дзеянні вяліся 1320 дзён. Рашучасць і напружанасць ваен. дзеянняў выявілася і ў вял. беззваротных стратах у людзях з абодвух бакоў. Кожныя суткі толькі забітымі страчвалася каля 14 тыс. салдат і афіцэраў. На сав.-герм. фронце вораг страціў 607 дывізій (у баях супраць саюзнікаў 176 дывізій). Страты ў асабовым складзе, нанесеныя вермахту на сав.-герм. фронце, былі ў 4 разы большыя, чым на зах.-еўрап. і міжземнаморскім тэатрах ваен. дзеянняў, разам узятых, а па колькасці забітых і параненых — у 6 разоў. Тут страты ворага склалі каля 75% танкаў і штурмавых гармат, больш за 75% авіяцыі, 74% артыл. гармат ад агульных страт. Дарагой цаной заплацілі народы СССР за перамогу. Сав. Узбр. Сілы страцілі за час вайны 8,7 млн. чал. забітымі, памерлымі ад раненняў, трапіўшымі ў палон і прапаўшымі без вестак. Колькасць параненых, кантужаных і тых, што захварэлі, склала 18 млн. чал. Прамыя людскія страты СССР у вайне склалі больш за 27 млн. чал. (уключаючы цывільных асоб). На Беларусі загінуў амаль кожны 3-і яе жыхар. Фаш. Германія страціла ў 2-й сусв. вайне 7,4 млн. салдат і афіцэраў (на сав.-герм. фронце больш за 6 млн.), войскі яе саюзнікаў — 1,2 млн. чал. (на сав.-герм. фронце — больш за 1 млн.). Прамыя страты Германіі склалі каля 11 млн. чал. (без уліку мільёнаў скалечаных, інвалідаў). Матэрыяльныя страты СССР склалі 2600 млрд. руб. БССР у вайне страціла больш за палавіну свайго нац. багацця. Сума матэрыяльных страт склала 75 млрд. руб. (у цэнах 1941). Было разбурана і спалена 209 гарадоў і раённых цэнтраў (з 270), 9200 вёсак (4 420 995 дамоў), разбурана 100,5 тыс. прадпрыемстваў, 10 тыс. калгасаў, 92 саўгасы, 316 МТС, знішчаны тысячы ўстаноў асветы, аховы здароўя, навукі, культуры, у т. л. 8825 (з 12 294) школ, усе ВНУ, н.-д. цэнтры, АН БССР, 219 б-к, 5425 музеяў, т-раў і клубаў, 2187 бальніц і амбулаторый, 2651 дзіцячая ўстанова.

Больш за 7 млн. удзельнікаў вайны ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі СССР, больш за 11 тыс. чал. прысвоена званне Героя Сав. Саюза, у т. л. 462 беларусам і ўраджэнцам Беларусі. Званне Героя Сав. Саюза прысвоена 88 бел. партызанам. Ордэнамі і медалямі ўзнагароджаны 204 тыс. працаўнікоў тылу, 201 чал. прысвоена званне Героя Сац. Працы. Больш як 16 млн. узнагароджаны медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—45 гг.».

Літ.:

Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. Мн., 1990;

Гісторыя Беларускай ССР. Т. 4. Беларусь напярэдадні і ў гады Вялікай Айчыннай вайны Савецкага Саюза (1938—1945 гг.). Мн., 1975;

В непокоренном Минске: Документы и материалы о подпольной борьбе сов. патриотов в годы Великой Отечественной войны (июнь 1941 — июль 1944). Мн., 1987;

Всенародная борьба в Белоруссии против немецко-фашистских захватчиков в годы Великой Отечественной войны. Т. 1—3. Мн., 1983—85;

Всенародное партизанское движение в Белоруссии в годы Великой Отечественной войны (июнь 1941 — июль 1944): Документы и материалы. Т. 1—3. Мн., 1967—82;

Гриф секретности снят: Потери Вооруженных Сил СССР в войнах, боевых действиях и военных конфликтах: Стат. исслед. М., 1993;

История второй мировой войны, 1939—45. Т. 1—12. М., 1973—82;

Лемяшонак У.І. Вызваленне — без грыфа «Сакрэтна!». Мн., 1996;

Нямецка-фашысцкі генацыд на Беларусі (1941—1944). Мн., 1995;

Партизанские формирования Белоруссии в годы Великой Отечественной войны (июнь 1941 — июль 1944): Краткие сведения Об орг. структуре партиз. соединений, бригад (полков), отрядов (батальонов) и их личном составе. Мн., 1983;

Памяти павших: Великая Отечественная Война, 1941—1945. М., 1995;

Преступления немецко-фашистских оккупантов в Белоруссии, 1941—1944: [Документы и материалы]. 2 изд. Мн., 1965;

Освобождение Белоруссии, 1944. 2 изд. М., 1974;

Тимохович И.В. Битва за Белоруссию, 1941—1944. Мн., 1994;

Беларуская ССР у Вялікай Айчыннай вайне Савецкага Саюза (1941—1945 гг.): Бібліягр. паказ. [Ч. 1—2] Мн., 1980—90.

У.​І.​Лемяшонак.

т. 4, с. 370

ГРАМАДЗЯ́НСКАЯ ВАЙНА́ І ВАЕ́ННАЯ ІНТЭРВЕ́НЦЫЯ 1918—22,

узброеная барацьба паміж праціўнікамі сав. улады і яе абаронцамі ў Расіі.

Другі Усерасійскі з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў 25—27.10(7—9.11). 1917 абвясціў пераход усёй улады да Саветаў, утварыў часовы рабоча-сял. ўрад — Савет Народных Камісараў (СНК) на чале з У.​І.​Леніным, прыняў дэкрэты аб міры і зямлі. Пераход улады да Саветаў распаўсюдзіўся па ўсёй краіне. Буржуазія, вышэйшае афіцэрства, чыноўніцтва і інш. Сац. групы выступілі супраць улады бальшавікоў. У гэтай барацьбе ўдзельнічалі кадэты, правыя эсэры, меншавікі, нац. партыі і арг-цыі. 25.10(7.11).1917 прэм’ер-міністр Часовага ўрада А.Ф.Керанскі ўцёк на Паўн. фронт і накіраваў на Петраград корпус ген. П.​М.​Краснова. Барацьбу супраць Сав. улады пачалі казацкія ўрады Дона (К.М.Каледзін), Кубані (А.​Філімонаў), Арэнбурга (А.І.Дутаў). Украінская Цэнтральная рада, абапіраючыся на камандаванне Паўд.-Зах. і Рум. франтоў, нац. часці, 7(20) ліст. стала вярх. органам улады на Украіне, абвясціла незалежную Украінскую народную рэспубліку. Створаны ў Тыфлісе 15(28) ліст. Закаўказскі камісарыят захапіў уладу ў Закаўказзі. Антысав. ўрады былі ўтвораны ў Туркестане і Сібіры. Капіталіст. дзяржавы, занятыя першай сусветнай вайной 1914—18, спачатку не змаглі аказаць рус. буржуазіі эфект. дапамогу, але наладжвалі з ёй сувязі, давалі крэдыты. Асн. узбр. сілай сав. улады была Чырв. гвардыя і рэв. часці старой арміі. У кастр.—ліст. 1917 яны разграмілі мяцяжы Керанскага—Краснова пад Петраградам, юнкераў у Петраградзе, батальёны пад Белгарадам, да пач. 1918 была занята амаль уся Украіна, разбіты войскі атамана Дутава на Паўд. Урале, ліквідаваны антыбальшавіцкія мяцяжы ў Іркуцку, Забайкаллі, Амурскай і Прыморскай абласцях.

Пасля атрымання весткі аб перамозе ўзбр. паўстання ў Петраградзе выканком Мінскага Савета, якім кіравалі бальшавікі выдаў загад № 1, у якім заявіў аб пераходзе ўлады да Саветаў. Створаны 27.10(9.11).1917 Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту (ВРК) патрабаваў ад усіх арг-цый і грамадзян выконваць толькі распараджэнні СНК і Петраградскага ВРК. Антыбальшавіцкія сілы ў сваю чаргу арганізавалі Камітэт выратавання рэвалюцыі Заходняга фронту. Яго дзеянні падтрымала Вялікая беларуская рада, утвораная ў выніку рэарганізацыі Цэнтральнай Рады беларускіх арганізацый. Барацьба за ўстанаўленне Сав. улады у Беларусі ўскладнялася дзеяннямі Стаўкі Вярх. галоўнакамандуючага, якая знаходзілася ў Магілёве. 26.10(8.11). 1917 яна звярнулася да арміі з заклікам выступіць супраць бальшавікоў. Прадстаўнікі кадэтаў, правых эсэраў, меншавікоў і інш. партый спрабавалі стварыць пры Стаўцы агульнарас. ўрад на чале з лідэрам эсэраў В.М.Чарновым. Сав. ўрад зняў ген. М.М.Духоніна з пасады в.а. галоўнакамандуючага. Стаўку занялі сав. войскі на чале з М.В.Крыленкам, які стаў галоўнакамандуючым, быў зменены склад штаба Зах. фронту, распушчаны франтавы камітэт. 26.11(9.12).1917 у Мінску створаны вышэйшы заканад. орган Заходняй вобласці і Зах. фронту — Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту (Аблвыкамзах), а для вырашэння найб. важных пытанняў Савет Народных Камісараў Заходняй вобласці і фронту. Старыя мясц. органы самакіравання ліквідоўваліся. Беларуская рада, Цэнтральная беларуская вайсковая рада сталі збіраць сілы для барацьбы з новай уладай. Быў скліканы Усебеларускі з’езд 1917 з мэтай вырашэння нац.-дзярж. самавызначэння бел. народа. З’езд быў распушчаны, аднак члены яго Прэзідыума на нелегальным пасяджэнні стварылі Выканаўчы камітэт рады Усебеларускага з’езда.

16.2.1918 Германія заявіла Сав. Расіі, што тэрмін перамір’я скончыўся, і краіны зноў знаходзяцца ў стане вайны. Ням. войскі пачалі наступаць на ўсім фронце ад Балт. мора да Карпат. Адначасова выступілі і часці 1-га польск. корпуса ген. І.​Р.​Доўбар-Мусніцкага (гл. Доўбар-Мусніцкага мяцеж 1918), якія разам з атрадамі Вял. бел. рады ў ноч на 20.2.1918 занялі Мінск. 21.2.1918 ням. войскі ўступілі ў Мінск, 24 лют. — у Калінкавічы, 28 лют. — у Рагачоў, Рэчыцу, 1 сак. — у Гомель, 5 сак. — у Магілёў. 21 лют. СНК РСФСР прыняў дэкрэт-адозву «Сацыялістычная Айчына ў небяспецы». У Беларусі сав. войскі складалі 2 фронты: Зах. (каманд. А.Ф.Мяснікоў) і Зах. па барацьбе з контррэвалюцыяй (каманд. Р.І.Берзін). У пач. сак. 1918 ім удалося спыніць наступленне герм. войск на лініі Полацк—Орша—Магілёў—Гомель. У гэтых умовах сав. урад аднавіў перагаворы з Германіяй аб перамір’і, а потым пагадзіўся на заключэнне Брэсцкага міру 1918, у выніку чаго стабілізавалася лінія сав.-герм. фронту. Больш за ​²/₃ тэр. Беларусі (Зах. і Цэнтр.) апынуліся пад уладай герм. акупантаў. Мазырскі, Пінскі і Рэчыцкі пав. былі далучаны да гетманскай Украіны. І толькі ва ўсх. паветах Віцебскай і Магілёўскай губ. існавала сав. ўлада. На захопленай тэр. ням. ўлады ўстанавілі жорсткі акупац. рэжым, адмянілі дэкрэты сав. улады, забаранілі дзейнасць партый і грамадскіх арг-цый, якія стаялі на сав. платформе, але дазволілі дзейнасць Саюза зямельных уласнікаў, клерыкальных арг-цый, розных партый ліберальнай арыентацыі. Памешчыкам вернуты іх маёнткі і зямельныя ўладанні. Такая палітыка выклікала супраціўленне бел. народа, у т. л. партыз. і падп. рух. Выканком Рады Усебел. з’езда, які выйшаў з падполля, прыняў Першую Устаўную грамату, у якой абвясціў пра стварэнне 20 лют. ўрада — Народнага сакратарыята Беларусі (старшыня Я.Я.Варонка). 9.3.1918 Выканком прыняў Другую Устаўную грамату, у якой Беларусь аб’яўлялася незалежнай ад Расіі Беларускай Народнай Рэспублікай (БНР). 25.3.1918 Рада прыняла Трэцюю Устаўную грамату, у якой абвяшчалася незалежнасць БНР у этнагр. межах пражывання беларусаў. Рада БНР спрабавала рэалізаваць свой дзярж. суверэнітэт пры падтрымцы знешніх сіл. 25.4.1918 яна накіравала тэлеграму герм. кайзеру Вільгельму, у якой выказала сярод іншага гатоўнасць «дасягнення дзярж. незалежнасці ў саюзе з Германскай імперыяй». Гэта выклікала востры паліт. крызіс і хвалю пратэсту ў розных колах бел. грамадства. Летам 1918 яе пакінулі рас. эсэры, меншавікі, яўр. сацыялісты. Утварылася некалькі новых партый. У многіх буйных гарадах Беларусі адбыліся забастоўкі, сходы і мітынгі, на якіх прымалі рэзалюцыі з асуджэннем акупац. палітыкі. Да восені 1918 на Беларусі разгарнуўся шырокі партыз. рух (гл. Партызанскі рух на Беларусі ў час грамадзянскай вайны і ваеннай інтэрвенцыі ў 1918—20). Больш за 100 партыз. атрадаў дзейнічала на тэр. Магілёўскага, Барысаўскага, Бабруйскага, Мінскага, Рэчыцкага, Слуцкага пав. У Бабруйскім пав. была ўтворана «Рудабельская рэспубліка».

1918 быў надзвычай цяжкім для ўсёй Сав. дзяржавы. Чырв. Арміі даводзілася адначасова весці барацьбу супраць замежных і ўнутр. антысавецкіх сіл. У маі пачаўся Чэхаславацкага корпуса мяцеж 1918. Высадка англ. Дэсанта 6 сак. ў Мурманску стала пачаткам адкрытай замежнай інтэрвенцыі. Антанта разгортвала свае войскі адначасова на Поўначы, Д. Усходзе і ў інш. рэгіёнах. Сав. ўрад для адпору інтэрвентам 4.3.1918 стварыў Вышэйшы ваенны савет, пераўтвораны потым ў Рэўваенсавет Рэспублікі (РВСР), прыняў дэкрэт аб вайсковым абавязку для працоўных, увёў ін-т ваен. камісараў. У жн. 1918 войскі Усх. фронту спынілі наступленне чэхаславакаў і белагвардзейцаў. Але пры падтрымцы Антанты і ЗША актывізавалі дзейнасць антысав. «Саюз абароны радзімы і свабоды» на чале з Б.В.Савінкавым, правакадэцкі манархічны «Нацыянальны цэнтр», кааліцыйны «Саюз Адраджэння Расіі» і інш., якія арганізавалі ў ліп. 1918 антыбальшавіцкія леваэсэраўскія мяцяжы ў Маскве, Яраслаўлі і інш. У Баку (31 ліп.) уладу захапілі эсэры і меншавікі, пала Бакінская камуна, яе кіраўнікі расстраляны (гл. Бакінскія камісары). У Фергане пачалося басмацтва. Добраахвотніцкая армія А.І.Дзянікіна рушыла на Кубань і ў ліп.—вер. захапіла Стаўрапаль, Екацярынадар, Новарасійск. На Усходзе гал. антысав. сілай стала армія адмірала А.В.Калчака. 27.8.1918 кайзераўскі ўрад падпісаў з урадам РСФСР дадатковы дагавор, паводле якога герм. войскі пакідалі частку тэр. Беларусі да р. Бярэзіна. У ліст. 1918 адбылася рэвалюцыя ў Германіі, сав. ўрад ануляваў Брэсцкі мірны дагавор. З выхадам Германіі з вайны правячыя колы Антанты узмацнілі націск на Расію, наносячы ўдары з Поўначы, Усходу і Поўдня. Сав. Расія да восені апынулася ў вогненным кальцы. У краіне панавалі голад, разруха, эпідэміі. 30.11.1918 створаны Савет рабоча-сялянскай абароны на чале з Леніным. Кіраўніцтва краіны прыняло шэраг надзвычайных паліт. і эканам. мерапрыемстваў (манаполія дзяржавы на хлеб, харчразвёрстка, стварэнне камітэтаў беднаты і інш.), якія атрымалі назву палітыкі «ваеннага камунізму». Гэта дало магчымасць умацаваць тыл і пачаць актыўныя баявыя дзеянні. Войскі Усх. фронту перайшлі ў наступленне.

У канцы 1918 герм. войскі сталі адыходзіць з тэр. Беларусі. Чырв. Армія 10.12.1918 уступіла ў Мінск. Да лют. 1919 Зах. армія замацавалася на лініі Вільня — Ліда — Слонім — р.Шчара — Агінскі канал — Сарны. На гэтай тэрыторыі аднаўлялася Сав. ўлада. На парадак дня станавілася пытанне аб дзярж. уладкаванні Беларусі. 17—22.7.1918 на Усерас. з’ездзе бежанцаў у Маскве выказана прапанова аб стварэнні бел. дзяржавы як аўтаномнай часткі Сав. Расіі. 24.12.1918 ЦК РКП(б) прыняў рашэнне аб стварэнні Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (БССР) як суверэннай дзяржавы. 30.12.1918 у Смаленску склікана 6-я Паўн.-Зах. абл. канферэнцыя РКП(б), якая прыняла рэзалюцыю «Аб абвяшчэнні Заходняй Камуны Беларускай Савецкай Рэспублікай», перайменавала Паўн.-Зах. абл. арг-цыю РКП(б) у Камуністычную партыю (бальшавікоў) Беларусі. 31.12.1918 па рэкамендацыі ЦК РКП(б) зацвердзіла склад Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі на чале з З.​Х.​Жылуновічам. 1.1.1919 быў апублікаваны Маніфест Часовага рабоча-сялянскага ўрада Беларусі, які абвясціў стварэнне суверэннай БССР і асн. палажэнні яе дзярж. статуса. Тэр. БССР яшчэ не была вызвалена ад герм. войск, а ёй ужо пагражала польская акупацыя (у снеж. 1918 старшыня Часовага нар. ўрада Польскай Рэспублікі Ю.​Пілсудскі заявіў, што Польшча будзе аднаўляцца ў межах Рэчы Паспалітай 1772, куды ўваходзілі і бел. Землі). 16.1.1919 ЦК РКП(б) прыняў рашэнне аб стварэнні Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай рэспублікі (Літбел) у складзе Мінскай, Гродзенскай, Ковенскай і Віленскай губ. са сталіцай у Вільні (Віцебская, Магілёўская і Смаленская губ. былі пакінуты ў РСФСР). Стварэнне Літбел на граніцы з Польшчай мела на мэце перашкодзіць вайне апошняй непасрэдна з РСФСР. У пач. вясны 1919 пачалося наступленне польскіх войск. Камандаванне фронту і СНК Літбел не здолелі абмежаванымі сіламі арганізаваць абарону рэспублікі. У гэты час асн. сілы Чырв. Арміі, у т. л. з Беларусі, накіроўваліся на Усх. фронт, які лічыўся галоўным. Сяляне не заўсёды падтрымлівалі палітыку «ваеннага камунізму». У многіх месцах, асабліва ў паласе Зах. фронту, успыхвалі сял. хваляванні. Антысав. сілы арганізавалі стракапытаўскі мяцеж 1919 у Гомелі. 17.4.1919 польскія войскі захапілі Ліду, Баранавічы, 21 крас. — Вільню, 8 жніўня — Мінск. У вер. 1919 сав.-польскі фронт стабілізаваўся на лініі ад Дзвінска на Пн па р. Зах. Дзвіна (праз Дрысу да Полацка), каля Лепеля, паварочваў да Барысава, па р. Бярэзіна да Бабруйска і па р. Пціч да Прыпяці. У выніку перагавораў паміж урадамі Пілсудскага і РСФСР было падпісана часовае перамір’е. На акупіраванай тэр. ўлада належала польскай адміністрацыі. Лідэры нац.-дэмакр. партый спрабавалі дамагчыся ўдзелу ў дзярж. кіраўніцтве, заявіўшы аб сваёй польск. арыентацыі. Але Пілсудскі не прызнаў незалежнасць БНР і загадаў распусціць яе Раду. Толькі пры падтрымцы Польскай сацыяліст. партыі (ППС) польскі ўрад даў згоду на правядзенне сесіі Рады БНР, стварэнне бел. войска. Была створана Беларуская вайсковая камісія.

Вясной 1919 пры падтрымцы Антанты супраць Сав. Расіі працягвалі наступаць арміі Дзянікіна, Юдзеніча, Мілера. Але асн. ударнай сілай была армія Калчака, якая наступала з Урала, захапіла Уфу, Бугульму, Бугуруслан і рушыла на Паволжа, каб злучыцца з сіламі на Пд. Усх. фронт (камандуючы С.С.Каменеў) зноў стаў галоўным. Яго Паўд. група армій (камандуючы М.В.Фрунзе) перайшла ў наступленне. У маі 1919 вызвалены Бугуруслан, Бугульма, 9 чэрв. — Уфа.

Жорсткі акупац. рэжым польскіх улад выклікаў супраціўленне шырокіх слаёў насельніцтва Беларусі. Рэв. сілы ў гарадах аб’ядноўваліся пераважна вакол камуністаў, у сельскай мясцовасці гал. паліт. сілай былі бел. эсэры. У пач. 1920 адбылося аб’яднанне абедзвюх плыней партыз. руху — камуністычнай і эсэраўскай. Сувязным звяном паміж імі стала Беларуская камуністычная арганізацыя (БКА) на чале з У.М.Ігнатоўскім. Сав. ўрад вёў перагаворы з польскім бокам пра спыненне ваен. дзеянняў і магчымасць прызнання польскай граніцы па лініі сав.-польскага фронту (300 км на У ад т.зв. «Керзана лініі»). Аднак урад Пілсудскага, імкнучыся захапіць усю Беларусь, Украіну і Літву, адмовіўся ад гэтых прапаноў. 25.4.1920 польскія войскі разам з укр. ваен. фарміраваннямі Пятлюры разгарнулі наступленне на ўсім фронце. Яны захапілі Мазыр, Калінкавічы, Рэчыцу. 14.5.1920 у контрнаступленне перайшла Чырв. Армія, але з-за недахопу сіл вымушана была адысці на зыходныя пазіцыі.

У маі 1919 войскі Юдзеніча прарвалі каля Нарвы сав. фронт і ў пач. чэрв. падышлі да Петраграда. Часці, накіраваныя з Усх. фронту і з рэзерву Гал. камандавання ў чэрв. 1919 адбілі наступленне Юдзеніча. У ліп. спынена наступленне белагвардзейцаў з Пн. У выніку наступлення сав. войск на Паўд. фронце (з 4.1.1919) разбіта Данская армія Краснова. Становішча на Украіне ўскладнялася антыбальшавіцкім паўстаннем на Доне, мяцяжамі Грыгор’ева і Махно. У чэрв. 1919 Дзянікін захапіў Харкаў, Царыцын, уступіў у Данскую вобл., 3 ліп. абвясціў дырэктыву аб наступленні на Маскву. На Усх. фронце Чырв. Армія ў ліп. 1919 заняла Перм, Кунгур, Уральск, Екацярынбург; 5-я армія на чале з М.М.Тухачэўскім разбіла каля Чэлябінска апошнія рэзервы Калчака. Для цэнтралізацыі ваен. намаганняў і ўмацавання Чырв. Арміі 1.6.1919 ВЦВК РСФСР выдаў дэкрэт «Аб аб’яднанні Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік: Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы, Беларусі для барацьбы з сусветным імперыялізмам». У краінах Антанты і ЗША нарастаў рэв. рух, нар. масы выступалі супраць інтэрвенцыі ў Расіі. Калі Францыя актывізавала свае дзеянні на Пд Украіны, у франц. войсках пачаліся бурныя пратэсты. У крас. 1920 адбылося паўстанне на франц. флоце, французы пакінулі Адэсу і Севастопаль, і франц. ўрад заявіў аб спыненні інтэрвенцыі ў Расіі. 13 крас. эвакуіраваны з Закаспія англ. войскі. Стабілізацыя сав.-польскага фронту, паражэнне Калчака, актыўнае супраціўленне сав. войск на Пд вымусілі Дзянікіна накіраваць войскі на Украіну, дзе ён разлічваў на ўзаемадзеянне з палякамі. Армія Дзянікіна (да 110 тыс. чал.) у жн. заняла Правабярэжную Украіну, 10 жн. кав. корпус К.​М.​Мамантава прарваў сав. фронт і пачаў рэйд па тылах. 12 вер. Дзянікін зноў пачаў наступленне на Маскву, у кастр. захапіў Варонеж і Арол. 28 вер. ў наступленне на Петраград перайшла армія Юдзеніча. Чырв. армія да снеж. разбіла асн. сілы Юдзеніча, рэшткі яго арміі раззброены ў Эстоніі. У кастр.—ліст. дзянікінскія войскі разбіты пад Арлом і Варонежам. Паўд. і Паўд.-Усх. франты пачалі агульнае наступленне і да пач. 1920 вызвалілі Данбас, Таганрог, Царыцын, Новачаркаск, Растоў-на-Доне, выйшлі да Азоўскага м. Тэрор дзянікінцаў і вяртанне памешчыкаў выклікалі супраціўленне на Украіне, Кубані, у Чарнаморскіх губ., Дагестане. Казакі адмаўляліся ваяваць за межамі Данской вобл. Тыл дзянікінцаў развальваўся. У лют. 1920 ліквідаваны рэшткі белагвардзейскіх войск на Пд Украіны. У кастр. 1919 сав. войскі пачалі наступленне супраць рэшткаў калчакаўскіх войск, вызвалілі Омск, Краснаярск. На Д. Усходзе створана Далёкаўсходняя Рэспубліка.

Пасля перамогі над войскамі Калчака, Юдзеніча, Дзянікіна Чырв. Армія атрымала магчымасць умацаваць Зах. фронт. 4.7.1920 ударная групоўка (4, 15, 3 і 16-я арміі) перайшла ў наступленне. 11 ліп. вызвалены Мінск, 14 ліп. — Вільня, 19 ліп. — Гродна. У баях за Беларусь асабліва вызначыліся камандзіры Чырв. Арміі С.Я.Грыбаў, І.​Ф.​Шубін, Я.​Ф.​Фабрыцыус. Да жн. 1920 войскі Зах. фронту вызвалілі ўсю тэр. Беларусі (гл. Савецка-польская вайна 1920) і паўстала пытанне аб аднаўленні яе дзяржаўнасці. 6.7.1920 ЦК КП(б)ЛіБ выказаўся за аднаўленне бел. сав. дзяржаўнасці, яго падтрымаў і ЦК РКП(б). Быў створаны Белрэўком на чале з А.Р.Чарвяковым. ЦК КП(б)ЛіБ палічыў магчымым дапусціць да адраджэння бел. дзяржаўнасці нац.-дэмакр. партыі, якія стаялі на сав. платформе. У ходзе перагавораў ЦК КП(б)ЛіБ з кіраўніцтвам БКА, БПС-Р, Бунда і інш. грамадска-паліт. арг-цый 31.7.1920 выпрацавана «Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь», у якой абвяшчалася, што Беларусь будуецца як суверэнная, незалежная рэспубліка ў этнічных межах пражывання беларусаў. Аднак ва ўмовах прадаўжэння польска-сав. вайны БССР аднаўлялася толькі ў межах Мінскай губ. (6 паветаў, 1,6 млн. чал. нас.). Англ. ўрад прапанаваў сав. ўраду заключыць перамір’е з Польшчай, пагражаючы пачаць ваен. дзеянні. Сав. ўрад згадзіўся на перагаворы з урадам Польшчы. Францыя ўзмацніла забеспячэнне польскай арміі. Польскі ўрад разгарнуў кампанію па прапагандзе пагрозы незалежнасці Польшчы з боку Сав. Расіі. На хвалі нацыяналізму ён правёў мабілізацыю і вярбоўку добраахвотнікаў у армію. У выніку польская армія дадаткова атрымала 573 тыс. чал. і больш за 160 тыс. добраахвотнікаў. Да гэтага часу ўскладнілася становішча і на ўрангелеўскім фронце. У ліп. Урангель высадзіў дэсант каля Таганрога, каб ісці на Дон; нанёс паражэнне 13-й арміі і 2-й коннай арміі і вымусіў іх адступіць. 23 ліп. галоўнакамандуючы С.​С.​Каменеў загадаў Зах. фронту да 12 жн. авалодаць Варшавай. 11.8.1920 пачалося наступленне сав. войск на Варшаву (гл. Варшаўская аперацыя 1920). Аднак сіл для авалодання ёю было мала, былі дапушчаны памылкі ў планаванні аперацыі і недаацэнены сілы праціўніка. 18 жн. польскія войскі перайшлі ў контрнаступленне на ўсім Зах. фронце. Спробы перакінуць сюды падмацаванне з Паўд.-Зах. фронту не змянілі становішча. Арміі Зах. фронту адыходзілі. 4-я армія, дзве дывізіі 15-й арміі і 3-і кав. корпус не змаглі прабіцца на У і былі інтэрніраваны ва Усх. Прусіі. Польскія войскі зноў занялі зах. ч. Беларусі, пачалі наступаць і на Паўд.-Зах. фронце. Але, нягледзячы на ваен. поспехі, становішча Польшчы было цяжкае. Насуперак патрабаванням Антанты прадаўжаць вайну польскі ўрад згадзіўся на перагаворы аб міры. 12.10.1920 у Рызе падпісаны папярэднія ўмовы міру паміж РСФСР, Украінай з аднаго боку і Польшчай з другога, паводле якіх зах. ч. Украіны і Беларусі адыходзілі да Польшчы. У ліст. 1920 на тэр. БССР з Польшчы ўвёў сваю армію (20 тыс. чал.) С.Н.Булак-Балаховіч і павёў наступленне ўздоўж Прыпяці. Былі захоплены Петрыкаў, Мазыр, Калінкавічы (гл. Булак-Балаховіча паход 1920). 16 ліст. Чырв. Армія сіламі 4, 10-й і 48-й дывізій Зах. фронту пачала контрнаступленне, узяла Мазыр і да канца ліст. 1920 разбіла асн. сілы арміі Булак-Балаховіча. У гэты ж час адбылося Слуцкае паўстанне 1920. Другі Усебеларускі з’езд Саветаў 13.12.1920 падвёў вынікі барацьбы з інтэрвентамі і пацвердзіў умовы Рыжскага дагавора. Рыжскі мірны дагавор 1921 юрыдычна замацаваў за Польшчай значную частку бел. зямель — 108 тыс. км² з насельніцтвам за 4 млн. чал. (гл. Заходняя Беларусь) і Зах. Украіну.

Спыненне вайны з Польшчай дало магчымасці Чырв. Арміі разграміць войскі Урангеля. У жн. — вер. 1920 яна вызваліла Кубань. Войскі Паўд. фронту (камандуючы Фрунзе) прымусілі адысці за крымскія ўмацаванні. У ліст. авалодалі ўмацаваннямі Перакопскага перашыйка і вызвалілі Крым. У 1920 сав. ўлада ўстаноўлена ў Сярэдняй Азіі, у сак. 1921 — у Закаўказзі. На Д. Усходзе барацьба з белагвардзейцамі і яп. інтэрвентамі зацягнулася да 1922. Імкнучыся захаваць за сабой Прымор’е, японцы арганізавалі ў маі 1922 контррэв. пераварот. Адначасова з Манголіі ў Забайкалле ўварваліся атрады ген. Р.​Ф.​Унгерна. Сав. войскі разбілі іх. Армія Далёкаўсходняй Рэспублікі (камандуючы В.К.Блюхер) у лют. 1922 разбіла белагвардзейцаў каля Валачаеўкі, у кастр. 1922 пад Спаскам (камандуючы Е.П.Убарэвіч) і вызваліла Уладзівасток. У 1921 падаўлены Антонава паўстанне, Кранштацкае паўстанне 1921, антыбальшавіцкія выступленні на Украіне, Зах. Сібіры і інш.

У ходзе грамадзянскай вайны ў баях, ад тэрору, хвароб і голаду загінула (паводле розных звестак) ад 8 да 13 млн. чал., у т. л. каля 1 млн. байцоў Чырв. Арміі. З Расіі эмігрыравала каля 2 млн. чал. Страты нар. гаспадаркі склалі каля 50 млрд. руб. золатам, прамысл. вытв-сць знізілася да 4—20% ад узроўню 1913, с.-г. вытв-сці скарацілася амаль удвая. У сак. 1921 Дзесяты з’езд РКП(б) абвясціў пераход ад палітыкі «ваеннага камунізму» да новай эканамічнай палітыкі.

Літ.:

Гісторыя Беларускай ССР. Т. 3. Мн., 1973;

Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энцикл. 2 изд. М., 1987;

Какурин Н.Е. Как сражалась революция. Т. 1—2. 2 изд. М., 1990;

Игнатенко И.М. Октябрьская революция и самоопределение Белоруссии. Мн., 1992;

Круталевич В.А. Рождение Белорусской Советской Республики. [Т. 1—2]. Мн., 1975—79;

Наше Отечество: Опыт полит. истории. [Т. 1—2]. М., 1991;

Сташкевич Н.С. Приговор революции: Крушение антисов. движения в Белоруссии, 1917—1925. Мн., 1985;

Селиванов П.А. Военная деятельность Советов Белоруссии. 1917—1920 гг. Мн., 1980;

Октябрь 1917 и судьбы политической оппозиции. Ч. 1—3. Гомель, 1993;

Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 2. Мн., 1995.

П.​А.​Селіванаў, М.​С.​Сташкевіч.

т. 5, с. 390

ЗАСЛУ́ЖАНЫ НАСТА́ЎНІК РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафес. настаўнікам, выкладчыкам, выхавальнікам і інш. работнікам дашкольных устаноў, агульнаадук. устаноў усіх відаў, устаноў пазашкольнай і прафес.-тэхн. адукацыі, дзіцячых дамоў, якія працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў пед. і выхаваўчай дзейнасці, што забяспечвае атрыманне навучэнцамі і выхаванцамі глыбокіх ведаў, развіццё і ўдасканаленне іх творчага патэнцыялу. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. У 1940—88 існавала званне засл. настаўнік Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя настаўнікі Рэспублікі Беларусь

1941. М.​А.​Акульміна, Н.​Ф.​Арлова, Я.​В.​Астроўскі, М.​С.​Арцюхоў, П.​І.​Біран, В.​С.​Бірыч, М.​І.​Гайсёнак, А.​Г.​Гарачун, А.​С.​Дарашчанка, К.​А.​Зайцава, І.​К.​Зіновіч, М.​І.​Канавальчыкаў, І.​Г.​Крукоўскі, А.​Ф.​Крылова, А.​С.​Крыцкая, Э.​А.​Лютарэвіч, Г.​В.​Макарава, П.​С.​Нікалаенка, А.​Р.​Нікіценка, Х.​Р.​Пранік, У.​П.​Пушкарэвіч, П.​І.​Сівой, Н.​І.​Сіўко, Д.​К.​Талкачоў, Г.​В.​Харытановіч, А.​А.​Шаплыка.

1944. І.​М.​Галынец.

1945. В.​Р.​Адзінцова, К.​В.​Асмалоўская, Н.​Г.​Афанасьева, П.​А.​Бабіцкі, К.​А.​Барысевіч, Ю.​І.​Букатая, К.​А.​Бурдзілава, І.​С.​Вадэйка, Л.​Г.​Валачковіч, П.​С.​Васілеўскі, В.​Л.​Вільтоўская, І.​П.​Вольскі, А.​П.​Воранава, П.​С.​Вяндзіла, М.​М.​Гаваркоў, Г.​П.​Гілевіч, Я.​Р.​Грыгор’еў, Л.​В.​Грынаўцова, Г.​Л.​Дзівак, А.​К.​Дзяруга, Е.​С.​Елісеева, Н.​П.​Жукаў, А.​І.​Іваноў, М.​А.​Кавалевіч, М.​К.​Кандрацьеў, І.​У.​Капаевіч, А.​А.​Кармалітава, В.​Ц.​Карпенка, Г.​І.​Катлінскі, А.​М.​Кісялёва, К.​Ф.​Коріпук, Б.​Р.​Крупадзёраў, В.​С.​Кузьміна, В.​М.​Кунько, Б.​М.​Лаўрыновец, В.​І.​Ліяранцэвіч, Т.​А.​Лютароўская, М.​С.​Магільніцкая, П.​Л.​Макарэня, Ю.​А.​Марозава. З.​П.​Міроненка, С.​А.​Нікіцін, Н.​Я.​Паднясінская, М.​Ф.​Паніткова, Б.​А.​Петрашкевіч, М.​М.​Пруднікава, В.​А.​Прэйс, М.​Р.​Разоўскі, А.​Н.​Салоха, В.​А.​Самцэвіч, І.​А.​Сасіновіч, Г.​К.​Севярнёва, Я.​У.​Семяноўская, Н.​І.​Слайчэўская, М.​Ф.​Старычонак, М.​М.​Сяргеенка, Я.​А.​Федчанка, А.​А.​Чаркас, А.​Б.​Чарноў, П.​А.​Чуліцкі, І.​П.​Шаплыка, Н.​В.​Шыдлоўская, А.​А.​Яўнас, Е.​С.​Яўсеева.

1946. Ф.​С.​Голуб.

1947. Я.​Г.​Абросава, В.​С.​Бапдарчык, М.​С.​Баразнёнак, Р.​Р.​Барам, Л.​М.​Белавусава, Г.​Р.​Блаў, А.​М.​Былінская, А.​А.​Васілевіч, Дз.​А.​Вінаградаў, І.​А.​Гальчук, М.​П.​Гапановіч, В.​С.​Гарбацэвіч, М.​Б.​Голуб, Р.​М.​Гуткоўскі, М.​Р.​Дамарацкі, А.​Я.​Дарашэвіч, В.​А.​Дашук, І.​А.​Дзешчыц, С.​С.​Дзіковіч, П.​І.​Дубінін, Н.​Я.​Жыльчык, А.​І.​Ігнацьева, С.​А.​Казак-Цяста, Л.​М.​Казлоўская, А.​І.​Калістратава, А.​С.​Карась, Г.​М.​Кац, А.​Н.​Котаў, Г.​К.​Кузняцоў, Е.​В.​Лазарэтава, Н.​М.​Лапушанская, П.​М.​Лепяшынскі, М.​І.​Лобан, П.​С.​Лубяка, А.​І.​Львова, Г.​Ф.​Лявонава, А.​Я.​Мажэйка, І.​А.​Пісарчык, Е.​С.​Прэйс, Я.​М.​Разумоўская, Т.​Ф.​Сапелкіна, І.​А.​Скрынікава, А.​Н.​Стахоўскі, Т.​П.​Сцяшковіч, П.​П.​Фядотаў, Г.​У.​Хадоска, А.​Г.​Цыкуноў, З.​А.​Чарнагорцава, М.​Ц.​Шабураў, С.​Ф.​Шаснеўская, А.​А.​Шаўко, П.​П.​Шымановіч, М.​К.​Яновіч, Г.​А.​Ярмусік.

1949. М.​М.​Азараў, Т.​І.​Азёрнікава, У.​К.​Азёрнікаў, А.​Г.​Александровіч, Я.​В.​Андрэева, К.​А.​Арлова, В.​П.​Арлоў, Д.​Д.​Арцямюк, Я.​М.​Баранава, А.​П.​Балтрушэвіч, В.​І.​Бальшова, Г.​М.​Буланчыкава, І.​Р.​Вадэйка, Ю.​В.​Валавікова, Г.​А.​Варановіч, В.​П.​Васілеўская, Л.​Я.​Васільеў, К.​М.​Весяліцкая, К.​М.​Вярыга, Л.​А.​Вяткіна, З.​І.​Дарашэвіч-Дынкіна, І.​І.​Жардзецкі, П.​І.​Забелін, К.​М.​Захар’яш, М.​А.​Казлоўская, А.​П.​Калецкі, Д.​К.​Карага, В.​І.​Кацямірава, І.​І.​Кмеша, Л.​Т.​Кур’ян, Я.​Д.​Кушнер, Г.​М.​Лабузноў, С.​М.​Латушка, Я.​Г.​Лахнода, М.​І.​Леанёнак, К.​С.​Лучкоў, Ф.​Я.​Лысянкоў, М.​І.​Малкова, К.​І.​Мілановіч, К.​Р.​Нікалаева, І.​В.​Папко, Ф.​І.​Раманюк, А.​Ф.​Рымараў, С.​А.​Сацэвіч, К.​Дз.​Севасцьянава, В.​І.​Смірнова, М.​С.​Стральчэнка, Я.​І.​Фанкевіч, М.​І.​Федчанка, Т.​А.​Халыіукова, М.​Ф.​Хальпукоў, І.​Ф.​Шаланкевіч, В.​У.​Шкарубская, І.​А.​Шмуляўцаў, К.​П.​Шчаглавітава, М.​Я.​Якушэвіч.

1950. А.​Дз.​Базыка, В.​Я.​Высоцкая, П.​Дз.​Гагарын, В.​А.​Гусарэвіч, З.​С.​Жгун, З.​І.​Закржэўская, П.​А.​Клімковіч, Т.​А.​Красоўская, Н.​А.​Крыўцова, А.​Ц.​Навіцкая, І.​П.​Новікаў, В.​П.​Пучкоўская, Дз.​С.​Раздзёраў, Л.​А.​Ржавускі, А.​М.​Саламаха, А.​П.​Травулька, Я.​М.​Тэпо, М.​Ф.​Целяшоў, Р.​В.​Шакун.

1953. В.​С.​Багдановіч, М.​К.​Беразоўскі, Н.​В.​Міхалковіч, М.​Л.​Раман, У.​М.​Самусік, Г.​Г.​Субоціна.

1954. Ф.​А.​Азарава, І.​Ф.​Афанасенка, Г.​В.​Вайткевіч, З.​С.​Гуло, М.​Ф.​Гусак, В.​Б.​Іванчыкава, М.​І.​Пяшкоўская, У.​П.​Раздзялоўскі, Ф.​С.​Скеп’ян, Н.​М.​Талецкая, Ф.​Н.​Чаўновік.

1955. Т.​І.​Аўчыннікава, С.​Дз.​Белы, Я.​П.​Бярэзіна, В.​А.​Варончанка, І.​Р.​Герман, В.​В.​Гурыновіч, Я.​М.​Дабратворская, Н.​Я.​Дарасевіч, А.​Дз.​Ермакова, З.​П.​Калашнікава, С.​Дз.​Кітовіч. М.​П.​Красоўская, П.​П.​Куяўскі, Дз.​Ц.​Лушчаеў, М.​Г.​Мазінг, М.​Ф.​Марчанка, Р.​Ш.​Мендзелева, Н.​І.​Міцкевіч, Г.​Р.​Новікаў, А.​А.​Папоў, В.​І.​Савіцкая, М.​Г.​Сачнёва, У.​С.​Сліж, А.​С.​Смаршкова, А.​М.​Тычына, П.​У.​Хадоска, М.​Р.​Чарнышова, Н.​А.​Шамоўская, С.​М.​Шарабайка.

1956. В.​Л.​Градзенчык, А.​М.​Дудар, Р.​І.​Жыглевіч, Р.​А.​Зылькоў, К.​А.​Каліна, Н.​С.​Пятроўская, М.​У.​Салоха, Н.​І.​Сінская.

1957. У.​Ц.​Альфер, В.​Ф.​Альшэўская, С.​С.​Арлоўская, М.​М.​Арэхаў, М.​М.​Астраховіч, В.​В.​Багданенка, Т.​А.​Балтрукевіч, Дз.​Ц.​Басько, Д.​В.​Бекарэвіч, С.​Г.​Беланожка, А.​К.​Белашова, Н.​Р.​Бельская, І.​Н.​Булойчык, Ф.​С.​Бусел, Н.​А.​Быкоўская, В.​У.​Бяляева, Н.​Д.​Бярозкін, Л.​П.​Ванькевіч, Я.​Н.​Варонін, Дз.​Я.​Верам’юк, С.​Л.​Вестэрман, Я.​І.​Вігура, З.​А.​Вінаградава, Г.​А.​Вішнеўская. К.​В.​Волкава, А.​С.​Гайдаш, І.​А.​Грабцэвіч, А.​А.​Гуцько, Ю.​Э.​Дабражынецкая, К.​С.​Дабрынская, А.​Я.​Джэжорэ, І.​К.​Дзіковіч, А.​І.​Дробыш, А.​С.​Елісеенка, А.​Ф.​Ерафееў, А.​В.​Ждановіч, А.​В.​Жукава, Е.​Ф.​Жыгач, В.​П.​Зайцава, Г.​В.​Зайцава, А.​І.​Зайцаў, Н.​К.​Захарава, В.​А.​Захарошка, В.​М.​Зелянькевіч, Л.​Ф.​Знаменская, Дз.​П.​Івашка, Я.​Н.​Івашкова, К.​Дз.​Ігнацьеў, Г.​М.​Ісаева, Н.​І.​Ішчанка, М.​А.​Кавалёва, І.​М.​Казак, А.​Р.​Каласоўская, Дз.​А.​Карлоўскі, В.​А.​Карпінская, В.​І.​Касабуцкая, А.​Ф.​Качан, В.​А.​Кашыцкі, І.​Дз.​Кірэй, Г.​П.​Клейнава, А.​Ш.​Клябанаў, Ю.​А.​Краснова, С.​П.​Кузьма, К.​Х.​Кузьміцкая, П.​П.​Кучаравенкаў, М.​П.​Ладэс, В.​Р.​Лапіцкі, Ю.​А.​Лявоненка, К.​Ф.​Лявонцьева, Н.​У.​Ліпская, Я.​П.​Лосева, А.​Р.​Лукіна, К.​С.​Лукоўнікава, А.​Л.​Ляшкевіч, П.​Р.​Мазалаў, В.​П.​Мароцкая, А.​Ф.​Мацкевіч, А.​М.​Меркуль, М.​В.​Мілава, М.​П.​Молчан, Т.​І.​Мурашка, М.​М.​Мядзведзева, Н.​М.​Мялкоўская, М.​І.​Нікіценка, С.​С.​Нікіціна, В.​Я.​Новікава, К.​А.​Новікава, С.​Р.​Новікаў, А.​М.​Падбярэзная, Н.​В.​Палікарповіч, І.​І.​Праліска, Н.​У.​Пратасевіч, В.​А.​Прачук, Г.​В.​Пуплікава, П.​А.​Пцічкіна, М.​Л.​Пяткевіч, Н.​Л.​Рабчанка, З.​В.​Размыслова, З.​І.​Раманенка, Р.​К.​Рамановіч, С.​Ф.​Рубанаў, Г.​А.​Рудза, М.​А.​Рудкоўская, Л.​А.​Ружанцава, Е.​І.​Садкоўскі, А.​П.​Саковіч, В.​І.​Серапіна, Н.​І.​Случаноўская, Ю.​В.​Смаршкова, Г.​К.​Сталовіч, А.​М.​Субоціна, В.​Т.​Сцепаненка, К.​П.​Сцяпанава, А.​І.​Сычова, А.​А.​Сяргейчык, П.​В.​Тур, П.​Р.​Тышкевіч, Н.​Я.​Уласава, У.​П.​Фомчанка, М.​Е.​Францішаў, У.​В.​Фурсаў, М.​А.​Хадасевіч, Л.​І.​Хвалько, К.​П.​Цітавец, Н.​В.​Чарненкава, Н.​Н.​Шарай, М.​П.​Шаўчук, Н.​М.​Шляпіна, Г.​С.​Шумейка, М.​Н.​Шчэрбава, А.​С.​Якубчык.

1958. В.​П.​Александроўская, К.​М.​Астахава, А.​Г.​Атрошчанка, І.​Ф.​Бабковіч, Е.​Е.​Бабыр, А.​В.​Багамазава, Т.​А.​Балабаеў, Д.​Б.​Баршчоўская, М.​С.​Бахаўчук, Н.​С.​Бейзарава, Г.​Ц.​Гардзей, В.​Р.​Дубровіна, К.​С.​Кавалёнак, Н.​Е.​Кацько, М.​М.​Крукоўская, Ф.​К.​Лагацкая, Л.​М.​Нікалаева, Г.​І.​Рэут, К.​Ц.​Садоўская, Р.​В.​Сазоненка, Н.​Я.​Саковіч, А.​Ц.​Сарокіна, А.​Ф.​Сасноўскі, А.​І.​Страпчанка, В.​Л.​Філютовіч, К.​А.​Шабека.

1959. Н.​А.​Арол. М.​Е.​Арцем’ева, У.​І.​Баран, І.​В.​Барсукоў, В.​І.​Берзін, К.​С.​Бялова. І.​К.​Галіноўскі, Л.​П.​Гарбацкая. Н.​А.​Гарнакова, Л.​В.​Гітковіч. У.​Дз.​Грышановіч, М.​П.​Дарафеенка, М.​Ф.​Драбушэвіч, М.​П.​Дылёнак, І.​Л.​Запрудскі, А.​І.​Зяновіч, М.​У.​Івашын, П.​С.​Кісялёў, С.​А.​Крэмез, Л.​І.​Лешына, К.​С.​Несцяровіч, М.​С.​Няронскі, З.​М.​Пакроўская, А.​А.​Парабковіч, Дз.​С.​Прыхожы, Я.​Л.​Ржавуская, К.​Л.​Старынская, Л.​А.​Талкачова, Ф.​Я.​Таран, М.​Я.​Францэвіч, І.​Н.​Храмцоў, М.​Г.​Цыбульская, М.​А.​Цымановіч, К.​А.​Шкляроўская, М.​В.​Шляхота, Т.​А.​Шпакоўская, Г.​А.​Шчэмелеў.

1960. В.​І.​Адамовіч, Я.​Ф.​Анціпенка, Л.​А.​Асташкевіч, М.​М.​Аўчыннікава, Н.​Л.​Бабкова, М.​П.​Багамазава, Н.​П.​Бальшакова, Ф.​М.​Батурэвіч, Б.​Л.​Белкіна, М.​І.​Беціна, Е.​В.​Брусава. В.​І.​Буры, І.​Д.​Буяк, І.​У.​Бяляўскі, Н.​У.​Валькова, А.​С.​Васілеўская, В.​М.​Васільева, Ф.​І.​Велічкевіч, Н.​Л.​Вільтоўская, Т.​С.​Віткіна, Г.​В.​Волкава, Х.​Я.​Генкіна, В.​І.​Гіргель, Т.​П.​Гладкая, М.​С.​Грушэвіч, Н.​В.​Грыбко, М.​Л.​Грынкевіч, С.​П.​Гурын, С.​П.​Гурыновіч, Ф.​М.​Гуткоўскі, Е.​П.​Дайнека, М.​І.​Додалева, А.​П.​Драчылоўская, Г.​П.​Жук, В.​Л.​Жукоўская, В.​В.​Замыка, Я.​Л.​Злотнік, А.​А.​Зюзіна, М.​Я.​Іванчыкава, Д.​А.​Казлоўская, М.​І.​Казлоўская, Н.​К.​Калантаева, К.​І.​Кандратовіч, А.​П.​Каралёў, Г.​І.​Карпюк, Н.​І.​Кевіш, Я.​А.​Кернажыцкая, В.​І.​Кляўз, А.​А.​Корбут. К.​А.​Корзун, А.​Л.​Крэз, Н.​С.​Кузняцова, Л.​М.​Кузняцоў, А.​К.​Кулініч, А.​М.​Куляшова, З.​П.​Лапата, М.​І.​Ліхач, М.​П.​Лучына, В.​І.​Лысакова, П.​М.​Лычкоўскі, М.​А.​Любанская, Н.​А.​Мажэйка, А.​А.​Майсейкава, П.​І.​Малаток, Г.​К.​Мальцава, С.​В.​Масько, В.​І.​Матросава, Г.​І.​Мацвеенка, М.​П.​Машкоўская, В.​І.​Мельнікава, Н.​Н.​Моніч, В.​Ц.​Мядзведская, Т.​М.​Назарава, М.​У.​Назарэнка, Г.​І.​Назіна, Е.​М.​Небрадоўская, Э.​М.​Некрашэвіч, В.​Б.​Нікольская, М.​П.​Ніценка, В.​Я.​Озераў, М.​Г.​Осіпава, А.​Ф.​Палішына, І.​Ф.​Палтарацкі, А.​П.​Панамарова, Л.​Дз.​Папова, Л.​Ф.​Парфёнава, А.​В.​Паўлава, Л.​Я.​Паўлюшчанка, А.​Л.​Перагуд, М.​В.​Полаў, Я.​В.​Попала, М.​П.​Пусоўскі, А.​У.​Пятровіч, Г.​К.​Пятровіч, Н.​С.​Пятрэня, В.​Я.​Раманоўская, К.​Ф.​Рамашкова, А.​Л.​Рачок, В.​М.​Рудая, А.​В.​Рыбская, А.​Л.​Садоўская, Л.​Г.​Сакалова, В.​А.​Саўчанка, В.​М.​Семчанка, К.​П.​Славецкая, Н.​Дз.​Станкевіч, Г.​Р.​Ставер, В.​В.​Суша, С.​Я.​Сычоўская, С.​І.​Сяргееў, Х.​Д.​Тайманава, К.​М.​Туцкі, Л.​П.​Урагова, Ф.​М.​Уронская, П.​М.​Усцінаў, В.​М.​Храмовіч, В.​А.​Чувасава, М.​Я.​Шавельдзіна, Л.​Е.​Шаўлоўская, А.​А.​Шафарэнка, С.​Д.​Шмакава, Л.​М.​Шыкіравая, З.​Г.​Шынгель, Г.​С.​Шыянок, Э.​А.​Юшкевіч, М.​В.​Ядроўская, Н.​І.​Язерская, Я.​Н.​Ярмоленка, В.​С.​Ярэміна.

1961. І.​С.​Салдаценкаў, Л.​І.​Чыстоўскі.

1963. П.​Л.​Аленскі, Я.​Ф.​Анціпенка, Г.​С.​Апянчук, Л.​Ю.​Бань, Р.​Р.​Барысава, К.​Л.​Башаркіна, Ю.​Н.​Борда, А.​А.​Булат, К.​Ц.​Бялова, Я.​А.​Бярэзіна, С.​М.​Валодзін, І.​М.​Вашчылін, Н.​Я.​Ганчарова, К.​П.​Гарбялёва, М.​Т.​Глушнева, Г.​А.​Громава, В.​А.​Гудзень, М.​М.​Дудкіна, І.​А.​Ерафеенка, Р.​І.​Еўдакімчык, Г.​А.​Зарыцкевіч, Л.​І.​Зімацкая, К.​С.​Зінькевіч, Я.​В.​Зяблікава, В.​Р.​Іванова. В.​К.​Івашкевіч, В.​В.​Ізмайлаў, М.​П.​Ільінец, П.​Ф.​Ільюкевіч, В.​Л.​Камандзенка, Г.​П.​Касякова, Ф.​У.​Кец, М.​К.​Князева, М.​Б.​Коласава, І.​Ф.​Крук, У.​І.​Кудзеліч, А.​С.​Кудраўцава, В.​І.​Кулікоўская, Р.​Ц.​Куляшова, М.​М.​Курловіч, М.​А.​Лісава. Н.​Г.​Літвінава, М.​Ф.​Лосеў, Н.​І.​Лысенка. Л.​У.​Ляшкевіч, Я.​І.​Маеўская, Ц.​М.​Меднік, А.​І.​Мілеўскі, А.​Н.​Мінкова, В.​С.​Мірановіч, А.​А.​Міткевіч, А.​В.​Міхайлава. І.​М.​Мурзаў, Н.​Я.​Набярэжнева, П.​Н.​Несцярэнка, В.​Я.​Пагужэльская, М.​І.​Пасюцін, Н.​С.​Пашэвіч. К.​Ф.​Пшонка, І.​М.​Пярэдня, А.​Л.​Рамашова, А.​Я.​Рашэцька, І.​С.​Русаковіч, Н.​Б.​Савельева, М.​В.​Савічава, П.​М.​Свірка, М.​М.​Седранок, В.​Дз.​Семачкін, А.​Р.​Семяненя, Т.​М.​Сінельнікава, Л.​П.​Слепакурава, Н.​Ф.​Смірнова, М.​А.​Сталяроў, М.​С.​Старава, З.​І.​Студнева, Е.​М.​Сцепаненка, А.​К.​Тарайкоўская, Ф.​В.​Фёдараў, Н.​Я.​Цікунова, А.​С.​Чабан, В.​Я.​Чаранок, Н.​І.​Чэчыкава, Н.​Л.​Шаўрукова, Л.​А.​Штукар, Н.​А.​Шумілоўская. М.​Ф.​Шупейка, Р.​І.​Элькінд, М.​Р.​Юдава, Л.​І.​Язвінская.

1964. Н.​Е.​Агароднікава, А.​С.​Адамчык, М.​Я.​Аляшкевіч, Н.​Я.​Андрэева, В.​Л.​Андрэйчыкава, М.​М.​Арарэй, А.​З.​Арэшка, М.​І.​Базылёва, М.​К.​Балвановіч, Н.​А.​Банцырава, М.​М.​Бардовіч, З.​А.​Баўбель, М.​М.​Бачыла, С.​А.​Белік. М.​Я.​Белянкоў, М.​Б.​Біскін, З.​З.​Бондарава, В.​І.​Брэцкая, І.​А.​Букрэеў, Л.​М.​Быстрэнка, М.​У.​Бяспалава, М.​І.​Валасевіч, М.​І.​Варанько, Л.​Я.​Васільева, В.​К.​Вернікоўская, І.​Л.​Гайманаў, В.​П.​Галавашына, В.​С.​Ганчарова, М.​П.​Гаранін, М.​К.​Гарбаценка, В.​В.​Гарбачова, Г.​Л.​Генералава, Н.​І.​Грашнова, В.​Ф.​Грашчанка, Н.​П.​Гусінцава, К.​П.​Давідчык, Л.​Дз.​Дамарацкая, М.​С.​Данілевіч, М.​А.​Дзмітрыеў, Н.​А.​Еўдачэнка, І.​В.​Жук, З.ЛЖукоўская, К.​П.​Жураўкова, Л.​І.​Жыліна, М.​М.​Зарэцкі, Л.​П.​Звонава, С.​М.​Зубоўскі, Н.​Дз.​Зуева, Н.​К.​Зязюліна, М.​Ф.​Ільюшэнка, М.​А.​Кавальчук, Р.​П.​Казімірава, Г.​Е.​Казлова, В.​І.​Каленік, С.​І.​Калугіна, Л.​Ф.​Камароўскі, В.​А.​Кандрацьеў, Н.​Ф.​Капіч, М.​А.​Картузаў, В.​С.​Карцель, Т.​І.​Касцюкевіч, А.​С.​Кецко, Г.​А.​Кір’янава, В.​Е.​Клімовіч, В.​Дз.​Кляменценка, Т.​Ф.​Корж, Ф.​Л.​Крайнік, А.​М.​Красціна, М.​М.​Кудраўцава, В.​П.​Кукуруза, Г.​І.​Кунцэвіч, Г.​А.​Лабанок, Т.​П.​Лазарава, Л.​І.​Лайко, А.​Т.​Лебедзева, Н.​М.​Лебедзева, І.​І.​Луцаеў, Л.​М.​Любімцава, М.​Ц.​Макаева, Л.​П.​Малахава, В.​Ф.​Малышава, М.​М.​Манышаў, М.​М.​Марцінкевіч, М.​М.​Маторына, С.​К.​Мірановіч, А.​Р.​Міхалёнак, С.​І.​Мялешка, В.​У.​Навуменка, Н.​А.​Навуменка, А.​М.​Несцярук, В.​М.​Нікалаеня, В.​І.​Нікіфаровіч, Е.​Дз.​Новік, З.​Н.​Носава, В.​Л.​Някрасаў, М.​М.​Няпраўскі, В.​Е.​Паўлава, К.​П.​Паўлава, Л.​Я.​Паўлава, З.​П.​Петрачкоў, Г.​А.​Платонава, І.​Ф.​Пратасевіч, А.​С.​Пушкін, Т.​В.​Пушная, В.​К.​Раждзественская, В.​В.​Ражкова, Л.​Ф.​Разгуляева, В.​І.​Расінскі, В.​І.​Рузава, М.​С.​Рынкевіч, В.​В.​Рэгель, У.​В.​Савельеў, Р.​М.​Савіцкі, Р.​У.​Салаўёва, Р.​І.​Салдаценка, С.​Д.​Самушчаў, В.​Ф.​Самцэвіч, М.​Р.​Семяненя, С.​Ф.​Серапін, М.​М.​Сівакова, Т.​Р.​Сідарчук, А.​М.​Скавароднік, С.​Т.​Смялоўская, Н.​Дз.​Сокалава, Н.​М.​Сокалава, Н.​А.​Сосна, К.​І.​Стаброўская, Г.​С.​Стукалава. Л.​Р.​Суворава, М.​М.​Супічэнка, В.​У.​Сухавей, А.​Я.​Сцефаненка, М.​М.​Сянкевіч. М.​І.​Талейка, М.​С.​Талочка, Н.​С.​Талстая, І.​Р.​Тупіцын, Д.​П.​Уласава, Р.​І.​Ушакова, П.​І.​Фядоценка, Г.​П.​Хадкевіч, В.​М.​Хіль, В.​Р.​Цабкала, Н.​М.​Цітарэнка, Н.​Е.​Ціханава, В.​А.​Чанцава, А.​М.​Чарнякоў, Б.​Я.​Чорнабародава, В.​Г.​Чысцякова, С.​П.​Чэчка, М.​М.​Шайкоўскі, А.​І.​Шкурдзюк, Л.​Я.​Шляхціна, К.​А.​Шот-Чатовіч, Б.​Б.​Шумейка, К.​Т.​Шынкевіч, Н.​А.​Юркавец, В.​А.​Якушава.

1965. Н.​М.​Агалец, Д.​К.​Анісімава, В.​У.​Антановіч, В.​І.​Архіпаў, М.​І.​Аўраменка, А.​І.​Бабарыкіна, Ф.​У.​Багдановіч, А.​М.​Балаболіна, В.​М.​Баліна, Е.​І.​Банчук, Н.​Н.​Барысава, А.​М.​Барысенка, І.​Д.​Бельская, І.​А.​Беразінская, Д.​Ц.​Бірулёў, Н.​Н.​Бірыч, Я.​В.​Бродскі, В.​Р.​Бязмозгая, П.​Ф.​Бяляк, М.​В.​Бярэзіна, В.​І.​Вайцянкова, А.​Ф.​Валюкевіч, Н.​Н.​Вараб’ёва, Н.​А.​Верамейчык, Е.​І.​Вішнеўская, К.​І.​Воранава, Г.​А.​Вырадаў, А.​В.​Галкіна, У.​А.​Гардусенка, П.​М.​Гарэлінкаў, К.​І.​Геаргберыдзе, Р.​С.​Гінзбург, У.​А.​Глінскі, В.​М.​Голубеў, К.​Л.​Грабайла, Л.​Ф.​Грынчук, Ц.​А.​Грычанок, А.​Ф.​Гудоўская, А.​С.​Гулевіч, І.​Ф.​Гуркоў, І.​С.​Данілаў, П.​А.​Данюк, Е.​С.​Дзенісюк, Я.​П.​Дзіканава, В.​Дз.​Дзмітрыеў, Х.​А.​Драбкіна, Г.​І.​Жураўская, М.​І.​Забродзіна, Н.​К.​Залужная, І.​І.​Захарэнка, Я.​А.​Зінкевіч, Е.​Д.​Іваніцкая, Г.​І.​Іваноўская, Б.​В.​Іванюк. Т.​С.​Ігнаценка, Г.​С.​Кавалёва, У.​А.​Казакевіч, А.​І.​Казей, І.​С.​Казлоў, Л.​С.​Казлоў, М.​А.​Кайрыш, С.​В.​Калачык, А.​С.​Калеснікава, М.​М.​Калістратаў, М.​М.​Калкоўскі, А.​В.​Качкоў, К.​М.​Кіявіцкая, С.​П.​Класоўская, В.​Р.​Ключынская, Я.​В.​Кляноўская, Т.​М.​Краўцова, А.​А.​Круцько, С.​І.​Ксянзоў, В.​В.​Кузьмін, М.​І.​Кузьміна, Н.​Б.​Куляшова, Т.​М.​Курдо, М.​І.​Курловіч, Л.​А.​Кустова, М.​П.​Куцапалава, Т.​А.​Лазарава, М.​Я.​Лазук, В.​Ф.​Ларыёнава, К.​С.​Лісоўская, П.​Г.​Ліхачоў, Н.​М.​Лугавая, Р.​М.​Лук’янчык, А.​А.​Мазанік, Г.​А.​Майсеева, Я.​П.​Малюгіна, В.​П.​Маркаў, А.​А.​Мароз, Л.​А.​Мартыненка, І.​Ф.​Марціновіч, В.​І.​Маціеўская, Г.​С.​Мельнік, К.​І.​Мельнікава, Н.​Х.​Міхальчук, З.​У.​Мурашка, М.​В.​Мурашка, Г.​І.​Мусакоў, Е.​С.​Мядзведзева, А.​І.​Мякішкова, В.​С.​Мяцеліца, К.​Ф.​Мяшкоўская, А.​П.​Некрашэвіч, М.​Д.​Некрашэвіч, А.​А.​Нікіфарава, Л.​Дз.​Ніціеўская, Н.​С.​Новікава, М.​С.​Орсіч, П.​Я.​Паграбной, С.​С.​Палейка, В.​І.​Палянскоў, М.​А.​Панцыраў, У.​А.​Парахневіч, А.​І.​Пасько, Г.​П.​Перапёлава, М.​Ф.​Петрыкевіч, А.​І.​Прадзедава, Е.​М.​Прохарава, В.​Р.​Прохарык, Я.​І.​Пушкарова, А.​І.​Ржэўская, М.​Р.​Рыбак, М.​Ц.​Рыжанкова, В.​С.​Рымдзёнак, Ф.​С.​Савік, А.​М.​Савошчык, Р.​Ф.​Самойлаў, Г.​Ф.​Сініцына, А.​Ф.​Сіранькоў, Л.​І.​Сіткевіч, Б.​Ф.​Сіўко, Г.​А.​Смірнова, Г.​А.​Сташэўская, М.​Д.​Сукачова, Л.​П.​Сухадольская, Л.​Н.​Сянкевіч, А.​Ф.​Трафімаў, М.​У.​Трыпуцін, К.​С.​Тышкевіч, Ф.​М.​Ус, Б.​Д.​Фалкіна, Р.​Ц.​Футіна, К.​А.​Харкевіч, А.​К.​Цабкала, У.​Ц.​Цабо, І.​Я.​Цімашкоў, З.​І.​Чарапкоў, І.​Н.​Чаркасава, М.​М.​Шабурава, Л.​М.​Шапіра, Г.​П.​Шарай, А.​А.​Шаўчук. І.​К.​Шашэнька, А.​П.​Шнейдэр, Н.​П.​Шэмет, А.​А.​Эмінава, Г.​М.​Юхнавец, А.​М.​Якаўлева, С.​С.​Якаўлеў, К.​В.​Якімовіч, М.​І.​Якімюк, Я.​Дз.​Янчанка, В.​Ф.​Ясінская, Я.​Ф.​Ясноўскі, А.​П.​Яфрэменка.

1966. А.​А.​Абрамовіч, А.​Р.​Адзінец, Дз.​С.​Акімава, Р.​П.​Акуліч, В.​П.​Аленькава, В.​А.​Алешын, Л.​І.​Анжыеўская, І.​А.​Апанасевіч, М.​Р.​Арлова. Ф.​Ф.​Аскерка, А.​В.​Асмалоўскі, У.​Т.​Аўсеенкаў, Л.​Ф.​Афанасьева, М.​І.​Ачкін, А.​І.​Бабкоў, В.​М.​Балашова, А.​С.​Бандарэнка, В.​І.​Бараноўскі, В.​С.​Барысава, В.​І.​Барысавец, Т.​Р.​Белякова, Б.​Х.​Берлін, П.​А.​Берташ, А.​Р.​Будзіловіч, З.​С.​Буракова, Н.​І.​Быкава, А.​В.​Валчок, Н.​К.​Валчок, В.​Э.​Варатынская, В.​І.​Васілеўская, І.​Р.​Васільева, Б.​Т.​Васкавец, А.​М.​Віннічак, В.​І.​Воранава, В.​І.​Вярсоцкі, А.​П.​Гавароўская, Э.​А.​Гакава, З.​С.​Галаніна, А.​М.​Галкін, К.​В.​Гарбачова, І.​С.​Гаруноў, Н.​К.​Гаўры кава, П.​С.​Гершан, Г.​А.​Глуздакова. Б.​С.​Грачыха, М.​С.​Грынцэвіч, Г.​І.​Грышына, М.​П.​Гулевіч, М.​М.​Гуль, С.​Р.​Гушча, У.​Ф.​Далжанкоў, М.​Г.​Даманцэвіч, Э.​М.​Дамінікевіч, Е.​Г.​Дарафеева, У.​А.​Дарашук, Ю.​І.​Джасава, Я.​П.​Дземідовіч, П.​Ц.​Дзівакоў, К.​В.​Дзмітрыева, А.​М.​Дзмітрыеў, Э.​М.​Дзягілава, А.​А.​Дзядзюля, Ц.​Ф.​Дзянісаў, В.​П.​Драздоўская, К.​Л.​Дунец, Д.​В.​Ерамеева, Л.​Р.​Ерафеева, В.​І.​Жадзейка, В.​Ю.​Жалкоўскі, В.​І.​Жарская, В.​А.​Жорава, М.​І.​Жураўская, В.​Г.​Жываглод, Н.​І.​Жыгмунт, Г.​С.​Забалотная, Н.​М.​Зантовіч, В.​М.​Зікунова, А.​В.​Зубец, Н.​Т.​Зуева, В.​Я.​Ігнатовіч, Н.​А.​Ігнатовіч, Т.​А.​Ільінская, М.​М.​Іоначкіна, В.​Н.​Ісаевіч, А.​П.​Ісаенка. М.​Я.​Кавалеўскі, М.​П.​Казакоў, С.​Р.​Казачонак, В.​В.​Канавальчык, А.​Р.​Кандратовіч, К.​А.​Канцавой, М.​Д.​Капеліёвіч, І.​М.​Капітан, М.​Ф.​Капскі, С.​І.​Карпечкін, Л.​У.​Кармалітава, Ю.​І.​Касабуцкая, С.​П.​Каткоў, З.​С.​Качарэўская, А.​М.​Качынскі, Я.​І.​Кашалёва, П.​Р.​Квашніна. Т.​А.​Кляпацкая, Н.​І.​Кобрына, А.​М.​Колас, М.​П.​Краўцова, Г.​У.​Краўчанка, В.​А.​Кротава, В.​Л.​Крушаніцкая, З.​А.​Кубіцкая, І.​М.​Кузін, Н.​П.​Кузіна, Т.​А.​Кузнечык, І.​М.​Кузьмін, В.​М.​Кузьміна, Н.​С.​Кузьмянок, К.​А.​Кукушкіна, В.​Я.​Кулакова, М.​В.​Курдо, У.​Я.​Курловіч, А.​Ц.​Курылін, Г.​Я.​Кутневіч, Л.​С.​Лабус, М.​І.​Лавер, М.​М.​Лазоўская, В.​І.​Лаленка, Г.​М.​Лапо, Т.​А.​Лапчынская, М.​Ф.​Ларыёнава, Г.​Ф.​Лашкова, М.​Ф.​Левановіч, В.​С.​Леўчанкава, Н.​І.​Ліпская, Н.​І.​Логінава, І.​М.​Лукашык, П.​Ф.​Лук’янскі, Е.​В.​Ляцко, Я.​Л.​Макаеў, Я.​Ф.​Максіменка, І.​В.​Малец, С.​П.​Малішэўскі, В.​І.​Малюк, Н.​М.​Манеўская, М.​А.​Маніс, Я.​Г.​Марцінкевіч, Г.​М.​Марчанка, З.​І.​Марчанка, Л.​П.​Масальскі, Я.​Р.​Маткоўская, В.​І.​Матус, М.​А.​Махачкеева, А.​П.​Мельнікава, М.​А.​Мельнікаў, К.​М.​Мікрукова, Л.​У.​Мілей, С.​А.​Мілун, М.​А.​Мінюк, С.​Я.​Міронаў, Дз.​С.​Мішкуцёнак, І.​А.​Музычкіп. Е.​С.​Мяжэнін, В.​С.​Навагран, В.​Р.​Навумаў, А.​С.​Налягач, Н.​П.​Новік, С.​П.​Нярэціна, К.​Б.​Падольскі, Л.​М.​Пазнякоў, Н.​В.​Пакроўская, Е.​П.​Палоўнікава, М.​І.​Палтарацкая, Т.​Ф.​Палхоўская, С.​Г.​Папова, В.​А.​Паташкоў, Н.​Дз.​Паўлава, З.​С.​Пачкаева, І.​І.​Пашкоўская, Я.​В.​Перавозная, П.​С.​Пехцяроў, А.​І.​Печкурэнка, С.​А.​Піскунова, Н.​Г.​Пляханава, У.​Ф.​Праневіч, М.​І.​Пырачкін, М.​М.​Пятрэнка, Ф.​С.​Рабічка, В.​Я.​Раманава, Р.​М.​Раманенка, Г.​Х.​Раманькова, Р.​Ф.​Растаргуеў, В.​Р.​Рашкевіч, В.​І.​Рымашэўская, М.​Л.​Рэлес, Л.​М.​Садоўская, М.​Н.​Саковіч, М.​Г.​Сарагавец, В.​В.​Секержыцкая, В.​І.​Семяновіч, М.​А.​Семяняка, Г.​М.​Серабракова, М.​С.​Серада, А.​М.​Сеўба, І.​У.​Сівак, А.​В.​Сімакоў, В.​М.​Скотнікава, К.​М.​Скробаў, С.​Г.​Славінская, Т.​В.​Славінская, І.​І.​Смарыга, Г.​М.​Сопель, М.​М.​Станкевіч, І.​А.​Станілевіч, М.​П.​Старыковіч, А.​Дз.​Страўе, М.​Ц.​Стэльмах, Л.​Б.​Суле, Г.​С.​Сухадолец, М.​Ф.​Сцепанькова, К.​М.​Сцёпін, А.​В.​Сялюгін, Т.​А.​Тарасевіч, А.​Я.​Точын, А.​М.​Троцкая, Р.​М.​Туравец, З.​І.​Удальцова, А.​В.​Уласава, Г.​І.​Усольцава, М.​А.​Фалейчык, М.​М.​Федасенка, З.​Л.​Фенчанка, М.​К.​Фешчанка, І.​М.​Фёдараў, Г.​П.​Філіпава, У.​І.​Філіпенка, А.​П.​Фінскі, М.​І.​Хадаронак, С.​Р.​Халяўка, А.​А.​Хандожка, С.​М.​Хацьянаў, Л.​В.​Цімаховіч, Г.​Е.​Ціханава, М.​Н.​Цыбірова, К.​В.​Цыбулька, М.​С.​Цяслюк, С.​Р.​Чакмарова, Л.​П.​Чарткова, В.​Дз.​Шавялёва, П.​І.​Шадурын, А.​Дз.​Шайтэр, Е.​М.​Шамшурава, М.​А.​Шамкавяк, А.​П.​Шацікава, П.​А.​Шыбаева, А.​П.​Шышонак, Н.​Л.​Юрцэвіч, В.​С.​Юферава. В.​В.​Язвінскі, Л.​В.​Якаўлева, Г.​Дз.​Яроміна, Д.​В.​Яфрэмава, Р.​М.​Яфрэменка.

1967. П.​Н.​Абушкевіч, В.​С.​Агароднік, Т.​П.​Адамовіч, Г.​П.​Адамчык, Н.​Ф.​Азарава, М.​Б.​Аксельрод, А.​І.​Акуліч, Г.​П.​Алекса, З.​І.​Альхімовіч, А.​М.​Аляксееў, В.​Ф.​Амплейкін, Т.​А.​Андрэева, А.​С.​Анісімава, К.​П.​Антонава, Г.​Л.​Арлоўская, Л.​І.​Арлоўская, Н.​Ф.​Асінская, Л.​Л.​Асоўская, Л.​Н.​Астафурава, М.​Р.​Атрашонак, Н.​В.​Аўраменка, П.​М.​Багадзяж, Я.​Е.​Багатырова, А.​І.​Базылевіч, В.​В.​Бакунова, В.​Ц.​Баранава, Т.​І.​Барсток, А.​С.​Барысенка, В.​І.​Барысовіч, А.​П.​Берасцевіч, Б.​З.​Бодніч, Г.​П.​Бохан, Ф.​І.​Браноўская, В.​К.​Брыкін, Л.​І.​Буйневіч, М.​І.​Булан, І.​М.​Бурдзіна, Дз.​С.​Бяклемішаў, В.​А.​Бяліцкі, К.​Л.​Ваньковіч, К.​С.​Вараб’ёва, А.​П.​Васільеў, Г.​А.​Верамейчык, К.​А.​Віктароўскі, Віяна Гомес дэ фонсеа Харарда, Г.​Ф.​Воранава, І.​М.​Воюш, В.​Р.​Вялічка, Ф.​А.​Вярцінскі, М.​В.​Вяршкова, Э.​С.​Вярыга, К.​П.​Вятрова, Т.​Ц.​Гагалінская, Л.​П.​Гажэнка, Р.​Р.​Ганжураў, З.​В.​Гарадзецкая, Л.​А.​Гарадзецкая, Н.​П.​Гарбачова, Л.​Г.​Гарбузава, З.​І.​Гардзейка, М.​К.​Гардзіенка, Е.​А.​Гарнізонава, В.​В.​Гарох, Я.​В.​Гарэцкая, В.​Р.​Гатальскі, І.​Г.​Гаўрылаў, М.​М.​Генкіна, В.​С.​Герасіменка, Л.​Дз.​Герасімовіч, У.​А.​Германовіч, К.​С.​Главінская, З.​А.​Гладоўскі, У.​І.​Гляцэвіч, Л.​А.​Гніларыбава, М.​Н.​Горбач, Б.​З.​Гордзін, А.​П.​Грамыка, Л.​А.​Грахоўская, Т.​П.​Грысюк, М.​М.​Грыцкевіч, А.​М.​Грышкіна, М.​Я.​Гузман, П.​А.​Гулько, А.​Р.​Давыдзько, Г.​І.​Дайнека, Л.​В.​Дайнека, Г.​А.​Далецкая, А.​А.​Дамарацкі, І.​П.​Дзегялевіч, Р.​П.​Дзяйкун, Л.​І.​Дзялендзік, І.​Ц.​Дзямідаў, М.​І.​Драека, Ц.​В.​Дражын, Л.​А.​Драздова, С.​П.​Дрангоўскі, Г.​І.​Дуранкова, Ц.​Р.​Евельсон, Г.​М.​Емяльянава, М.​А.​Еўдакімаў, І.​М.​Жарыкаў, В.​Г.​Жук, У.​С.​Жук, Н.​Я.​Жукава, Н.​А.​Жыгарова, К.​Ф.​Жыгунова, А.​Г.​Жыткевіч, Г.​Д.​Зарачанская, С.​М.​Затоненка, М.​П.​Зыль, К.​А.​Іванова, Н.​Т.​Іванова, Р.​М.​Іванова, Л.​Дз.​Іванькова, В.​Дз.​Івашына, З.​А.​Іонкіна, К.​Р.​Іўковіч, А.​В.​Каваленка, Н.​П.​Кавалёва, Т.​Л.​Кавалёва, В.​З.​Кавалёў, Р.​Б.​Кадзін, В.​У.​Кадышаў, У.​К.​Казакова, К.​М.​Казьміна, П.​Я.​Каленчыц, В.​А.​Калінава, Н.​А.​Камарова, Н.​В.​Камарова, Ф.​А.​Камарова, В.​П.​Камароўская, Я.​С.​Кананюк, М.​А.​Капусціна, К.​А.​Каратай, І.​В.​Карнееў, А.​П.​Каршуноў, Н.​А.​Касабуцкая, А.​А.​Касабуцкі, Н.​Ф.​Катлярова, М.​І.​Кірылаў, Ф.​С.​Кісялёва, С.​А.​Клокаў, Г.​Н.​Клепча, П.​В.​Конанава, І.​А.​Корбан, М.​А.​Корнева, Н.​Я.​Коцікава, М.​М.​Красненкаў, В.​А.​Красуцкая, М.​С.​Круцікаў, Н.​С.​Круцько, А.​М.​Кузняцоў, М.​А.​Кулагіна, В.​П.​Кулай, А.​П.​Курганскі, К.​А.​Кухарэнка, Н.​І.​Лабанава, Ф.​К.​Лагугаў, Н.​М.​Ламакіна, Г.​К.​Ламіцэўская, Н.​А.​Лаўрэнава, М.​А.​Лебедзеў, У.​А.​Лебедзеў, Н.​І.​Левін, С.​І.​Леўчык, А.​А.​Лешчына, Л.​Ц.​Ліхачэўская, Г.​М.​Лугаўцова, М.​І.​Лунь, Л.​І.​Любецкая, Л.​У.​Лютко, А.​А.​Мазаляка, З.​В.​Макрыца, М.​І.​Максіменка, К.​С.​Малахава, М.​В.​Малышава, А.​І.​Маркаў, С.​Р.​Маркевіч, І.​І.​Мароз, М.​М.​Мартынаў, Н.​В.​Маскалёва, А.​М.​Маталыцкі, А.​А.​Мельнікава, Г.​Р.​Мельнікава, В.​Дз.​Мельнікаў, М.​К.​Мерабішвілі, Р.​С.​Мінчанка, М.​М.​Мірончык, М.​В.​Мірыцкі, С.​В.​Місяюк, В.​В.​Мурашка, В.​У.​Мурашка, Н.​А.​Мяшкова, Г.​І.​Набокіна, М.​В.​Навіцкая, Г.​А.​Немагай, А.​Л.​Новікава, В.​К.​Новікава, А.​Дз.​Нядзведская, А.​Ф.​Нячаеў, М.​Г.​Ойстрах, Г.​І.​Осіпава, Л.​І.​Пакаташкін, Н.​В.​Палавінка, Я А.​Палішчук, В.​А.​Панамарова, М.​І.​Панасюк, В.​С.​Панцялеева, Т.​П.​Паплаўская, І.​І.​Папоў, П.​С.​Патапейка, З.​Ф.​Паўлоўская, М.​П.​Пацёмкіна, І.​Я.​Петраш, А.​А.​Пігулеўскі, Н.​А.​Платко, Л.​П.​Пракоф’ева, С.​І.​Праўко, М.​Р.​Прывалава, В.​М.​Прышчэпчык, Л.​В.​Прэйс, П.​П.​Пукала, У.​І.​Пуцееў, М.​В.​Пушкарова, У.​А.​Пятроўскі, В.​Я.​Пячаткіна, І.​М.​Равуцкі, Л.​Дз.​Раманенка, Э.​А.​Рапапорт, А.​І.​Ратковіч, А.​Ц.​Русакоў, Е.​Ф.​Савельева, Н.​А.​Савіцкая, Р.​І.​Садкоўская, Н.​Д.​Сазонава, У.​Дз.​Салавей, А.​І.​Салаўёва, Ф.​П.​Сапроненка, А.​М.​Сасноўская, Л.​В.​Сасноўская, У.​М.​Саўко, П.​П.​Сачыўка, М.​Я.​Свірыдзенка, Ц.​Т.​Свістуноў, М.​С.​Селіверстава, М.​У.​Семак, Ф.​І.​Семчанка, М.​А.​Семянкова, А.​М.​Семяновіч, Г.​У.​Сіліч, Н.​А.​Сілкіна, П.​П.​Сінякевіч, Ю.​А.​Скваркоўская, Л.​І.​Скварцова, Т.​В.​Скібіцкі, Л.​І.​Скокава, В.​М.​Станкевіч, А.​Ф.​Старавойтава, В.​П.​Старавойтаў, Н.​Г.​Строк, Н.​І.​Суворава, Л.​А.​Сцефаненка, А.​І.​Сцешыц, В.​С.​Сцяпанава, Г.​Ц.​Сцяпук, Г.​А.​Сяльскова, А.​С.​Сямашка, Г.​М.​Тагановіч, В.​М.​Такарэўская, Н.​М.​Тамарава, Т.​П.​Тамашэвіч, Б.​В.​Таранчук, В.​А.​Тарасевіч, П.​Я.​Тарасенка, У.​І.​Трафіменкаў, Г.​І.​Трубская, Н.​М.​Тужыкава, Г.​В.​Тумашкова, Ц.​І.​Тупіца, П.​Дз.​Урублеўскі, В.​П.​Ускоў, В.​А.​Усціменка, А.​П.​Ушкалава, З.​І.​Філімоненка, Г.​М.​Філілава, І.​Г.​Фясенка, Л.​В.​Хіжынская, М.​Л.​Ходар, К.​Ф.​Целюкова, Л.​М.​Цітко, М.​М.​Цітова, М.​П.​Ціцяк, А.​П.​Цыхун, Ю.​А.​Цярэня, В.​М.​Чабатаронак, Б.​У.​Чабоцька, А.​П.​Чакліна, Е.​С.​Чарнова, А.​Ф.​Чарнякова, М.​А.​Чорная, Г.​І.​Шавель, І.​Г.​Шадур, С.​А.​Шалак, Н.​П.​Шалонік, Т.​М.​Шалюта, Р.​І.​Шамко, В.​В.​Шапялевіч, Я.​В.​Шарыпава, П.​Р.​Шастакоў, Л.​В.​Шахлевіч, Г.​І.​Швабоўская, П.​Ф.​Шкаленка, К.​Я.​Шкуднова, Н.​І.​Шматкова, В.​П.​Шульга, М.​М.​Шумаў, М.​С.​Шумская, В.​В.​Шчасная, М.​П.​Шыпінская, Н.​А.​Шыфрына, З.​К.​Шышова, В.​П.​Эгліт, А.​У.​Юдашкіна, М.​П.​Юдзеніч, З.​Ц.​Юдзянкоў, Я.​І.​Юралайц, З.​А.​Язерская, Н.​Ф.​Якаўлева, Ц.​С.​Яльчык, Е.​І.​Янушкевіч, Н.​А.​Ярэміна, Я.​Р.​Ярэц, В.​А.​Яўнайс, М.​І.​Яфімава, Р.​С.​Яфрэмава, Ю.​М.​Яшчак.

1968. І.​І.​Абрамовіч, Е.​Ф.​Авярковіч, Т.​С.​Агеенка, А.​С.​Агінская, П.​Д.​Адзінцоў, К.​С.​Акачонак, Т.​М.​Аляксеенка, Н.​Е.​Амбразевіч, Ц.​Ц.​Андрэеў, К.​М.​Андраюк, Л.​Г.​Андрухіна, Ж.​І.​Андрушкевіч, А.​Ф.​Антончык, Н.​В.​Апацкая, І.​Л.​Архіпенка, З.​Я.​Арцем’ева, Я.​П.​Арэтаў, П.​А.​Астапенка, Н.​Д.​Асюлева, В.​І.​Аўрукевіч, К.​С.​Аўчыннікаў, З.​М.​Афонская, С.​Р.​Бажко, М.​Н.​Бакатанава, Н.​М.​Балвановіч, Н.​А.​Баравая, Н.​В.​Баранава, І.​М.​Барановіч, К.​І.​Бараноўская, М.​С.​Бароўскі, А.​І.​Барысевіч, А.​І.​Барэйка, Дз.​Х.​Батрова, В.​Я.​Баханькоў, Е.​А.​Бахарава, Г.​В.​Бежалёва, Р.​Р.​Бейненсон, Л.​П.​Бекерава, Н.​М.​Белайчук, В.​А.​Белакурская, В.​В.​Белая, С.​М.​Белы, У.​І.​Белы, М.​П.​Бельскі, А.​П.​Берасцнёў, М.​Я.​Берніптэйн, І.​В.​Бешанцаў, М.​С.​Блінкова, З.​А.​Бондар, І.​Р.​Бочкін, З.​І.​Бранавец, Я.​С.​Бранавіцкая, Ф.​У.​Бубен, І.​А.​Будай, Г.​Дз.​Буднікава, А.​Г.​Бузава, Н.​І.​Бузо, П.​Я.​Букініч, М.​М.​Буланкова, З.​І.​Булыга, І.​П.​Булыка, С.​П.​Бурак, С.​В.​Бусел, Г.​Ю.​Бухаўцова, Я.​І.​Бухцеева, Г.​Я.​Буцэнка, М.​Ю.​Буцявіцкі, Я.​І.​Бычкоўская, В.​І.​Бялугіна, А.​Р.​Бяспалава, С.​Ф.​Валатовіч, Т.​М.​Валадзько, В.​А.​Валожына, П.​І.​Валуй, Т.​А.​Валынец, А.​П.​Ванаршэнка, П.​К.​Варывончык, Ф.​Ф.​Васілевіч, М.​М.​Васілеўская, Б.​Г.​Васільеў, В.​Э.​Васілько, У.​Я.​Васілюк, А.​П.​Васькоўская, А.​М.​Ваўчкова, В.​С.​Вераб’ёў, А.​Дз.​Весялова, В.​М.​Віннікава, Я.​П.​Вішнеўскі, І.​І.​Волкаў, З.​В.​Вярбіцкая, М.​М.​Гавядзінаў, А.​І.​Галавешкін, А.​С.​Галакціёнава, П.​Д.​Галенчык, С.​П.​Гарабчанка, К.​А.​Гарбацэвіч, Л.​В.​Гарлачова, М.​У.​Гасцём, В.​А.​Гатоўка, Н.​П.​Гаўрусейка, Е.​П.​Гаўрылава, Н.​П.​Герашчанка, А.​І.​Гертман, Н.​Г.​Гетманская, В.​В.​Гіліцкая, Д.​Г.​Гінзбург, І.​Л.​Гінсбург, Е.​В.​Гладкевіч, І.​І.​Глушцоў, В.​Г.​Гоева, З.​Л.​Голубева, М.​Дз.​Гразнова, Г.​І.​Грыгор’ева, А.​А.​Грынчык, В.​М.​Грынчык, І.​А.​Грыцук, П.​Н.​Гурко, Т.​Ц.​Гурская, Д.​І.​Гурчанка, Н.​В.​Гурына, Л.​С.​Гурэвіч, І.​С.​Гуцеў, Н.​А.​Дабравольская, А.​А.​Даввдаў, І.​П.​Данілевіч, В.​З.​Данільчык, У.​М.​Дарафей, В.​А.​Дарошка, А.​М.​Дашкоўская, В.​М.​Дзенісюк, Г.​К.​Дзенчык, З.​А.​Дзіцяціна, Т.​І.​Дзядзюль, Н.​П.​Дзяжурка, М.​І.​Дзякевіч, С.​Ц.​Дзямешка, Н.​І.​Драбышэўская, Г.​В.​Драніцкая, К.​Я.​Друтамілава, Ф.​С.​Дубінчык, П.​М.​Дубовік, А.​Ц.​Дубоўская, П.​А.​Дуброўскі, Дз.​В.​Дудараў, Н.​І.​Дудко, В.​А.​Дунец, Я.​П.​Дусь, М.​А.​Елісееў, П.​С.​Ерамейчык, Ц.​А.​Ерафеенка, В.​У.​Жабуртовіч, А.​С.​Жук, М.​А.​Жук, А.​П.​Жукава, Л.​А.​Жукоўская, М.​М.​Жукоўскі, З.​С.​Жураўлёва, А.​П.​Забенька, І.​В.​Завадскі, А.​І.​Задора, П.​М.​Зайкін, Е.​І.​Зайкоўская, Л.​Н.​Зайчык, Г.​С.​Зароўская, У.​І.​Зарэцкі, А.​Л.​Захарэнка, Т.​І.​Заяц, У.​А.​Зінавенка, К.​С.​Злобіна, А.​Т.​Зялёны, В.​М.​Зяньковіч, Г.​А.​Іванова, З.​К.​Іванова, П.​М.​Іванцоў, В.​К.​Івашкевіч, І.​М.​Івашкоў, Г.​І.​Ігнацьева, Л.​Э.​Іофе, В.​І.​Іцянкоў, Л.​А.​Ішчанка, А.​І.​Кавалёва, Е.​А.​Кавальчук, Т.​К.​Кадрэвіч, Л.​Р.​Кажамякіна, А.​В.​Казлова, Ф.​А.​Казлоўскі, Л.​Я.​Калініна, Н.​І.​Каліноўская, С.​К.​Кальчук, А.​К.​Калясень, М.​Дз.​Камярылава, А.​П.​Кандратовіч, М.​М.​Кандраценка, М.​Ф.​Кандрацкі, Н.​А.​Кандрусь, У.​І.​Канецкі, Т.​А.​Канцавая, П.​А.​Капусцін, М.​М.​Капусціна, М.​К.​Каралёва, А.​П.​Каралькоў, А.​Н.​Караткова, С.​С.​Карачун, Я.​Ц.​Кардаш, В.​А.​Карміліна, Г.​В.​Кароль, М.​М.​Карпенка, М.​Е.​Карпучок, П.​С.​Карэтнікаў, В.​Ф.​Кастко, М.​А.​Касцюкевіч, І.​П.​Касцючэнка, М.​І.​Касяк, Н.​В.​Кацора, М.​Т.​Кіеня, М.​А.​Кілачыцкі, Е.​М.​Кіпнюк, А.​А.​Кісялёў, С.​І.​Кісялёў, А.​С.​Козік, Г.​І.​Конах, М.​М.​Кончыц, Н.​Я.​Корсікава, Ш.​М.​Коўнер, М.​А.​Кравец, Т.​І.​Крапошына, Л.​В.​Краўцова, П.​В.​Краўчанка, І.​Г.​Краўчанка, Г.​Г.​Круганава, А.​І.​Кругленя, А.​Дз.​Крукоўскі, У.​Дз.​Крукоўскі, Л.​Л.​Крупская, Я.​С.​Крываблоцкая, Т.​Т.​Крывалапава, В.​М.​Крышко, Л.​К.​Кудраўцава, П.​І.​Куземчык, А.​Е.​Кузняцова, Ф.​І.​Куксін, К.​Ф.​Кулакова, Л.​Н.​Кулакоўская, А.​А.​Кулікава, Т.​М.​Кулінковіч, Г.​М.​Кунцэвіч, К.​Р.​Купершток, Я.​В.​Купрыянава, М.​Т.​Купрыянец, В.​П.​Курацева, Н.​І.​Курачыцкая, А.​П.​Курносаў, А.​М.​Курчэўская, К.​Ф.​Кухарава, Ф.​Дз.​Кухарава, М.​В.​Кухараў, Г.​П.​Кушалеўскі, Р.​В.​Лагачова, М.​А.​Ладуцька, І.​П.​Лазук, І.​І.​Лакішык, А.​Р.​Лапанькоў, Н.​Ф.​Лапіцкая, П.​Р.​Лапіцкі, Р.​І.​Лапіцкі, А.​М.​Лапунова, З.​Ф.​Латышова, Ф.​В.​Лаўчынскі, М.​В.​Лебедзева, Н.​С.​Лебедзева, І.​Ц.​Леўкін, М.​П.​Літвінаў, В.​К.​Лобан, В.​Ц.​Лонь, В.​П.​Лукашовіч, Г.​І.​Лылава, К.​Е.​Лысенка, Н.​П.​Лысуха, Я.​С.​Лябецкая, Р.​С.​Ляндацкі, І.​А.​Ляўда, І.​Ф.​Ляўковіч, А.​І.​Ляхаў, Л.​А.​Мазгавая, Т.​І.​Макейчык, Я.​І.​Макутонін, Е.​П.​Малаковіч, М.​А.​Малашук, М.​Ф.​Маліноўская, А.​М.​Малышка, А.​Л.​Мальцаў, У.​С.​Марозаў, П.​А.​Мартыненка, І.​М.​Мартыновіч, П.​А.​Марцінята, М.​І.​Масальская, М.​Г.​Мастовіч, У.​Ф.​Матрунчык, К.​І.​Мачаліна, І.​А.​Мацкевіч, Т.​П.​Мацкевіч, А.​В.​Мілова, А.​А.​Мінчук, Л.​Ф.​Мірановіч, Т.​В.​Міроненка, Н.​В.​Місюк, Л.​А.​Міхановіч, І.​І.​Муравіцкі, А.​А.​Мусцейкіс, А.​Б.​Муха, Г.​Р.​Навумава, Н.​В.​Навумава, А.​А.​Налягач, В.​І.​Напрэенка, В.​К.​Насілоўская, М.​С.​Нацэвіч, П.​П.​Несцераў, З.​А.​Нікольская, С.​К.​Нікуленка, А.​Ф.​Новік, К.​І.​Новікава, В.​А.​Падзвінская, Г.​І.​Палонская, В.​І.​Папова, К.​Дз.​Папова, Л.​К.​Папова, М.​М.​Папоў, Я.​С.​Парфененка, Г.​Ц.​Парфёнава, В.​Я.​Паўлава, Л.​М.​Паўлоўская, Л.​М.​Пафнуцьева, П.​К.​Пацей, Н.​С.​Пацкевіч, Т.​П.​Пачынская, К.​А.​Пекар, Н.​А.​Петрачэнка, В.​П.​Піваварава, С.​В.​Піскун, Ф.​А.​Пішчыкава, Б.​С.​Пладуноў, М.​М.​Плескачоўская, К.​Т.​Прахарэвіч, Л.​І.​Прышчэпчык, Л.​Ф.​Пуранкоў, Э.​М.​Пяткевіч, А.​Д.​Пятрова, К.​М.​Пятровіч, Ю.​Ф.​Пятроўская, М.​М.​Пятрухін, Е.​І.​Рабцава, К.​Л.​Равянок, А.​Н.​Радзечка, М.​Р.​Радзянкова, Л.​А.​Радзішэўскі, А.​А.​Радоўская, Г.​М.​Радзько, Г.​М.​Разанка, Л.​І.​Разнюк, Д.​Л.​Ракашова, Ф.​К.​Расінскі, З.​І.​Родзін, Н.​М.​Роскач, Р.​І.​Румянцаў, В.​С.​Русакова, У.​Т.​Рыжыкаў, М.​І.​Рыльскі, Б.​А.​Рымашэўскі, В.​В.​Рытчык, Н.​В.​Саевіч, Р.​П.​Сакалова, В.​А.​Саковіч, С.​В.​Салагуб, Л.​В.​Самовіч, Г.​М.​Саўкіна, Н.​Ф.​Сачкова, Г.​М.​Селеванчук, М.​Р.​Семашкевіч, Г.​І.​Семянцова, В.​П.​Сергіеня, С.​К.​Сердзюкоў, К.​А.​Сідзюк, А.​Р.​Сімчанка, П.​М.​Сінічкін, П.​П.​Сірош, Н.​М.​Скалабова, В.​В.​Скалубовіч, М.​А.​Скуратовіч, К.​Л.​Слабуха, К.​Н.​Смірнова, В.​Ф.​Сопатава, І.​А.​Сотнікаў, П.​М.​Сотчанка, Я.​А.​Сошнікава, В.​А.​Сошына, М.​Дз.​Станевіч, М.​І.​Старчанка, У.​А.​Стаскевіч, С.​Г.​Статкевіч, Т.​Л.​Стахоўская, А.​А.​Сташэўскі, У.​С.​Субоцін, М.​М.​Сулкоўскі, Н.​Я.​Сумарокава, А.​К.​Сураўцова, І.​А.​Сухарукаў, В.​М.​Сушкевіч, У.​М.​Сцяпанаў, І.​І.​Сысой, П.​М.​Сяргеенка, Ф.​І.​Сяргееў, М.​І.​Сятун, Н.​В.​Талмазава, М.​Я.​Талмачоў, Р.​І.​Талюш, Е.​А.​Тамаева, Л.​І.​Тамковіч, Е.​З.​Тараноўская, С.​І.​Тарасевіч, Г.​Б.​Ткачэнка, А.​П.​Тоўсцік, С.​Р.​Троцкі, А.​М.​Трошына, М.​І.​Трусаў, С.​І.​Трызна, М.​П.​Тузаў, І.​Г.​Тунякоў, П.​П.​Турайкевіч, Ф.​А.​Турскі, Л.​Ф.​Украінская, М.​І.​Унучак, Дз.​П.​Усаў, Н.​І.​Усікава, З.​І.​Усовіч, В.​С.​Фаміна, К.​М.​Фаміна, В.​У.​Фомчанка, Ф.​П.​Фрайман, Г.​А.​Фядосава, Е.​С.​Хадарэнка, Р.​І.​Хамчонак, Н.​Я.​Хамякова, С.​М.​Ханенка, В.​А.​Хапалюк, А.​Л.​Хашкоўская, З.​У.​Хвір, Н.​П.​Хмурчык, Л.​С.​Храмцова, А.​І.​Цалко, Н.​Дз.​Царова, П.​П.​Ціванюк, Ш.​В.​Цівес, С.​І.​Цімошчанка, В.​А.​Цітова, Г.​А.​Цітова, В.​К.​Ціхамірава, С.​І.​Цішкавец, І.​І.​Цяртычная, М.​П.​Цярэшка, М.​М.​Цярэшчанка, Я.​А.​Чабан, В.​К.​Чайкоўская, Б.​Р.​Чамаданаў, М.​Б.​Чаркас, М.​І.​Чарняўскі, М.​К.​Чмярэнка, А.​Т.​Чубкоў, Р.​Е.​Чэрні, А.​М.​Чэрнік, В.​С.​Шабалтас, М.​Я.​Шабан, С.​Л.​Шакулава, Е.​Г.​Шалак, В.​Дз.​Шалуха, М.​Ц.​Шалышка, Я.​К.​Шалькевіч, М.​П.​Шалюта, Г.​С.​Шанько, Т.​В.​Шапавалава, І.​З.​Шапіра, А.​С.​Шарыбчанка, А.​П.​Шарэц, М.​Л.​Шатанава, Р.​Ф.​Шаўчук, С.​С.​Шаўчук, Л.​Н.​Шафранаў, Ф.​Е.​Шашэнька, І.​М.​Шведаў, Л.​Ф.​Шкляр, В.​А.​Школьнікаў, М.​Р.​Шкрабава, А.​К.​Шкутаў, В.​М.​Шлец, Н.​А.​Шляхценка, З.​А.​Шмуратка, В.​І.​Шніп, А.​Ф.​Шурупова, І.​Г.​Шут, У.​М.​Шутко, М.​С.​Шчарбачэня, А.​А.​Шчарбіна, У.​Л.​Шыла, Н.​Р.​Шылкіна, А.​В.​Шынгель, В.​Г.​Шынгель, П.​А.​Шынкароў, Н.​Р.​Шырай, А.​В.​Шэдаў, М.​І.​Шэйпак, С.​Р.​Шэміс, Г.​І.​Юркевіч, М.​Н.​Юркевіч, А.​С.​Юркоў, В.​І.​Якубовіч, М.​І.​Якуніна, М.​І.​Якушэнка, Я.​Ц.​Яраслаўцаў, М.​Р.​Ярашэвіч, А.​В.​Ярмоленка, І.​І.​Ярмусік, Б.​К.​Яроцкі, А.​П.​Яўланава.

1970. П.​М.​Абраменка, Н.​А.​Агнішчанка, В.​М.​Аксёнава, Н.​М.​Акунёва, В.​А.​Алісіевіч, М.​С.​Аляксеенкава, В.​В.​Анішчук, А.​П.​Анцімонік, С.​Дз.​Арлова, К.​М.​Бабіцкая, М.​А.​Багдановіч, В.​І.​Баран, А.​В.​Бараноўскі, Т.​Я.​Баталка, Г.​М.​Баўшава, Т.​В.​Белянкова, В.​А.​Бембель, М.​Дз.​Брашко, М.​М.​Буеўская, М.​М.​Бусел, А.​К.​Бяглюк, І.​М.​Валошын, Г.​І.​Вараненка, Н.​А.​Васілеўская, Г.​Ф.​Вянцковіч, М.​І.​Гараднічы, Б.​І.​Гемская, Н.​П.​Голікава, Г.​М.​Грыбоўская, Я.​К.​Дзяменцьеў, З.​У.​Дзямідзенка, Г.​Н.​Дрожжа, А.​Р.​Друшчыц, А.​П.​Дубініна, І.​Я.​Дуброўская, А.​С.​Жук, В.​Р.​Жукавец, І.​І.​Жураўскі, Т.​І.​Заяц, В.​І.​Іцянкова, Н.​П.​Кавака, Р.​І.​Кавалёва, І.​К.​Кавалёў, В.​П.​Кавалькоў, Т.​П.​Кажамякіна, М.​М.​Калеснікаў, Т.​М.​Калядка, З.​І.​Канавалава, Е.​Т.​Каралёва, Л.​У.​Каржыцкая, М.​В.​Каўцэвіч, Л.​Г.​Кірпічэнка, У.​К.​Кісялёва, М.​В.​Козел, Г.​П.​Корзун, М.​П.​Косцеў, Ф.​Ф.​Кудасаў, Дз.​А.​Кудрыс, Н.​А.​Кулакова, А.​Дз.​Кунцэвіч, В.​А.​Купрэйчык, М.​П.​Кучкоў, Г.​С.​Лабовіч, М.​А.​Лазарава, М.​Ц.​Лейфман, Н.​М.​Лістратава, Л.​Я.​Лукашок, Н.​А.​Лукічова, С.​З.​Ляйховіч, М.​Ц.​Лялькова, Е.​І.​Ляшчанка, Д.​М.​Маёрава, Р.​М.​Макарэвіч, У.​С.​Малчанаў, А.​Ф.​Марозава, Я.​Л.​Марцінюк, Г.​А.​Мілашэўскі, П.​М.​Міхалап, Я.​І.​Муралава, П.​А.​Мускі, В.​І.​Назарэвіч, Я.​П.​Нікіцін, І.​А.​Новік, Г.​М.​Новікава, Л.​К.​Новікава, Т.​Р.​Паборцава, І.​Ф.​Пабудзінская, Д.​А.​Пацеенка, Л.​Дз.​Петракова, С.​Ц.​Пігулеўскі, Г.​Ф.​Праходская, М.​А.​Пухава, Н.​К.​Рабёнкава, К.​Дз.​Рабчынская, Э.​А.​Рыдзеўскі, Ю.​Ш.​Рыўкіна, В.​А.​Савіцкая, Я.​І.​Санько, В.​Е.​Саўчанка, М.​М.​Саўчанчык, А.​М.​Сачок, А.​Ф.​Свістунова, Н.​К.​Сідаровіч, А.​Р.​Сідракова, А.​А.​Сімчанка, А.​І.​Сінкевіч, Э.​Л.​Сінкевіч, Н.​І.​Сляпчук, А.​А.​Собаль, М.​І.​Сушко, М.​М.​Сцепаненка, М.​А.​Сэй, В.​А.​Талокіна, А.​Л.​Таранда, Б.​І.​Таўбін, Н.​С.​Трафіменкава, А.​Ц.​Траццякова, Я.​А.​Урублеўскі, Т.​М.​Фадзеева, Н.​Я.​Філазафовіч, Т.​П.​Філіпенка, А.​П.​Церахаў, Н.​П.​Ціханюк, Л.​Я.​Цярэнцьеў, Г.​М.​Чэпікава, М.​Дз.​Шалай, Л.​В.​Шалуха, К.​Ф.​Шандрык, Л.​М.​Шарава, Л.​А.​Шнурко, П.​П.​Шпакоўская, В.​П.​Шупенькава, Н.​І.​Шыганава, М.​А.​Язвінская, Я.​І.​Якубоўскі, Л.​М.​Якушава.

1971. С.​А.​Абразцова, М.​В.​Абросімаў, К.​І.​Агурцова, А.​І.​Акуленка, В.​М.​Амялюсік, А.​Ц.​Армонік, М.​А.​Асмалоўскі, Г.​І.​Бабіч, М.​Ц.​Бабуркін, Э.​І.​Багдановіч, Л.​А.​Бакава, Ф.​Ф.​Бандаровіч, В.​М.​Бандарэнка, Г.​Ю.​Бароўка, М.​Л.​Басацкі, Н.​І.​Безбародзька, М.​А.​Берасцевіч, У.​М.​Бусел, В.​М.​Буяк, Г.​У.​Варабей, А.​І.​Варонін, Г.​М.​Васіленка, Р.​І.​Васілеўская, Н.​Р.​Вашацькова, В.​І.​Вільчынскі, Дз.​К.​Воранава, А.​Л.​Вялічка, А.​І.​Вярбіцкая, В.​М.​Гарэленка, Н.​І.​Герасімава, Л.​М.​Гінзбург, Г.​Я.​Гольцман, В.​С.​Гражданкіна, М.​С.​Давыдава, Т.​П.​Дзіканава, А.​С.​Дзялендзік, М.​П.​Дзятлава. Р.​А.​Дражнюк, Н.​І.​Ерамёнак, С.​Р.​Ерашова, В.​С.​Еўдакіменка, А.​І.​Жаваранкава, А.​Р.​Жукава, Н.​М.​Збітнева, І.​Ц.​Зяневіч, К.​П.​Зяньковіч, М.​С.​Іеўлева, І.​Л.​Каваленка, Г.​Р.​Кадырка, А.​П.​Казловіч, І.​Дз.​Калінін, К.​Т.​Камароў, Л.​В.​Камінская, М.​Б.​Карабан, І.​У.​Карабанава, А.​Ц.​Карпіловіч, С.​І.​Каршук, Л.​Р.​Катлярова, Г.​Е.​Кіршчына, В.​І.​Кірылава, І.​В.​Клікунец, К.​К.​Клімаў, З.​Я.​Кожар, В.​В.​Косцева, М.​Ф.​Красніцкая, Н.​У.​Красько, Н.​А.​Куляшова, Л.​К.​Купчэня, Г.​І.​Куцяпалава, З.​Л.​Лабкова, М.​Дз.​Лазарэвіч, Л.​В.​Ліпай, К.​П.​Лусікава, Л.​П.​Майсеня, Н.​П.​Малашка, В.​А.​Мамыкіна, С.​У.​Марозаў, В.​П.​Марудава, К.​С.​Маханькова, З.​Я.​Мельнікава, В.​П.​Млынарчык, З.​П.​Наронская, Н.​І.​Нахаева, В.​М.​Нікіценка, В.​К.​Нікіцін, П.​У.​Новік, Я.​Дз.​Панасенка, В.​М.​Панкевіч, В.​Г.​Пляскач, М.​А.​Побаль, Г.​М.​Прохарава, Е.​Ц.​Рабочая, Н.​П.​Рагацэвіч, М.​І.​Рамушэвіч, І.​В.​Раўнейка, Ч.​К.​Рацько, В.​Д.​Рубанава, У.​А.​Рыбчык, А.​Н.​Савінава, В.​В.​Савіч, А.​П.​Салдаткіна, А.​І.​Сіліна, А.​М.​Сіткевіч, М.​Н.​Смалюк, Л.​І.​Стока, Н.​П.​Стралкоўская, П.​В.​Студзянкоў, М.​А.​Сурта, М.​К.​Сцегін, С.​С.​Сянюк, Г.​Р.​Сяргеенка, Р.​І.​Сярноў, М.​С.​Талмачоў, Л.​Б.​Топаль, І.​Ф.​Тоўкач, С.​А.​Умрэйка, К.​М.​Філатава, Н.​І.​Фядосава, М.​М.​Ханцэвіч, З.​І.​Хілько, Н.​А.​Цілюпа, М.​П.​Цыганоў, Г.​П.​Цыялкава, А.​В.​Чапко, М.​І.​Чарнякевіч, А.​Л.​Чарткова, Г.​К.​Шарапаў, С.​І.​Шлапакова, В.​А.​Шульга, Г.​Р.​Шынкарова, Г.​І.​Яблонская, А.​П.​Яроменка, Ю.​С.​Яроцкая, Г.​С.​Яўстратчык.

1972. М.​І.​Антошчанка, Э.​А.​Аржанік, Н.​П.​Арыніч, Г.​І.​Аўчыннікава, А.​В.​Ахраменка, Н.​В.​Бабіна, А.​Р.​Бабова, М.​К.​Бакаць, Г.​Ф.​Баркоўская, Я.​І.​Бердашкевіч, А.​П.​Берднікава, Л.​Л.​Блешанкова, Г.​М.​Бондар, П.​Р.​Бондарава, В.​Д.​Брундукоў, К.​П.​Булыга, Л.​І.​Вялічка, М.​І.​Гавейна, Г.​В.​Ганчарова, Л.​Б.​Ганчарова, М.​Ю.​Гарашчук, Н.​В.​Гваздзюкевіч, К.​І.​Грузімава, В.​А.​Гурын, З.​С.​Дарафеева; К.​Л.​Дзешкавец, В.​Д.​Дрозд, Г.​А.​Явоста, Г.​Я.​Ерамейчык, А.​Д.​Жалковіч, Р.​Т.​Жанеўская, Н.​Н.​Жарнакова, І.​І.​Забабуха, Т.​М.​Забароўская, А.​Ф.​Занько, В.​Дз.​Іваноў, Л.​І.​Каваленка, У.​В.​Казлоў, Л.​А.​Кайровіч, А.​А.​Кандрацюк, Г.​І.​Канцавая, В.​К.​Карпікава, Н.​Х.​Касаткіна, М.​А.​Кірпічэнка, М.​І.​Кір’янаў, З.​А.​Клемзікава, М.​У.​Клігунова, М.​П.​Кляцкова, М.​А.​Кот, Е.​А.​Котава, Н.​К.​Кравец, В.​Е.​Краснік, Л.​І.​Кузняцова, Н.​В.​Кулагіна, Ч.​І.​Кучынская, С.​П.​Лагун, Р.​Ф.​Лазовік, Т.​Э.​Лапаціна, Г.​А.​Леанідава, М.​І.​Левы, А.​Е.​Ляончыкава, К.​Ф.​Майсевіч, Р.​А.​Манкевіч, Т.​Р.​Марозава, Н.​Н.​Матора, Н.​А.​Мохава. М.​А.​Мятліцкі, В.​Л.​Навіцкі, М.​І.​Няронская, П.​С.​Падалка, М.​М.​Палякоў, Я.​В.​Панкоў, П.​П.​Парункевіч, Н.​А.​Паўлава, А.​У.​Паўловіч, Т.​Л.​Паўловіч, М.​С.​Паўлючэнка, П.​П.​Пашкевіч, З.​А.​Прохар, М.​У.​Прэткель, А.​Р.​Пушкарэвіч, Н.​Л.​Рагаўцова, Н.​П.​Раентава, Ф.​М.​Раманчанка, А.​А.​Раткевіч, З.​А.​Рупрэхт, Я.​У.​Сакалінская, Н.​Дз.​Свадкоўская, А.​С.​Скабей, Я.​Ц.​Смірнова, Г.​І.​Станютка, М.​М.​Стрынкевіч, П.​І.​Трафімовіч, Л.​М.​Хаткевіч, А.​П.​Царэнка, Р.​Р.​Цодзікава, Ю.​П.​Цярохіна, В.​В.​Чачко, В.​Х.​Чыкіда, В.​Л.​Шаблюк, Е.​І.​Шавель, Л.​К.​Шапялевіч, К.​Я.​Шпадарук, У.​У.​Юрчык, Дз.​П.​Якаўчык, У.​К.​Якімовіч, Н.​П.​Ярмак, М.​М.​Яскевіч, М.​С.​Яўневіч, Г.​Ц.​Яцына, Т.​М.​Яшына.

1973. Л.​М.​Антонава, П.​З.​Антонаў, В.​С.​Аўраменка, Л.​С.​Багдановіч, А.​Л.​Байчык, П.​М.​Бобрык, Г.​П.​Бруштунава, В.​П.​Вашкевіч, В.​С.​Галуза, Н.​Я.​Грачанкова, А.​А.​Гонтарава, Я.​А.​Гурыновіч, К.​М.​Данілава, Р.​С.​Дзенбург, В.​М.​Дзям’янкава, Г.​І.​Дзівак, Г.​І.​Дунец, В.​П.​Жук. Р.​Ф.​Жук, Я.​А.​Зінкевіч, В.​Я.​Зубар, У.​І.​Іваноў, У.​А.​Іваньковіч, Н.​І.​Кавалец, І.​В.​Капуста, З.​М.​Карасёва, А.​В.​Карпава, Б.​А.​Карпаў, І.​А.​Касуха, В.​Н.​Катасонава, П.​І.​Катлярчук, К.​І.​Каўбаска, В.​І.​Клімовіч, Т.​І.​Крачэўская, М.​М.​Круглей, І.​С.​Кулага, Т.​К.​Лазарэвіч, В.​М.​Лакатко, З.​В.​Ліцвіненка, Л.​В.​Лясовіч, Р.​І.​Макшова, М.​М.​Манак, Н.​Т.​Маторная, С.​К.​Мікульская, М.​Г.​Мінкевіч, Н.​Т.​Міцкевіч, В.​А.​Навіцкі, Г.​П.​Нагорная, Г.​К.​Нацэўскі, Л.​А.​Недарэзава, Р.​С.​Паляшчук, К.​Я.​Панамарова, Г.​І.​Паспелава, В.​М.​Пішчалава, Р.​М.​Прохарава, Т.​Ц.​Пясоцкая, А.​Я.​Ралзішэўская. М.​І.​Раманава, В.​Д.​Рывоненка, З.​Н.​Рыдлеўская, Г.​С.​Рэянтовіч, М.​С.​Семяняка, М.​А.​Сідарэнка, Л.​А.​Сініцкая, К.​С.​Слесарчук, Л.​В.​Старавойтава, В.​Р.​Старасотнікава, Л.​І.​Старчанка, І.​С.​Сукрысцік, Г.​Д.​Сыроватка, А.​І.​Фаміна, Г.​П.​Фрол, Л.​А.​Цішкевіч, Я.​А.​Чаховіч, Л.​Т.​Шарко, З.​Р.​Шкурынская, С.​І.​Штурыч, К.​В.​Шчацінкіна, Т.​Л.​Шыпількевіч, А.​В.​Язвінская, М.​Я.​Яўсеенка.

1974. Н.​І.​Андрушкіна, М.​М.​Антановіч, Н.​І.​Бабровіч, А.​А.​Бандарэнка, В.​З.​Басарыгіна, Ф.​Г.​Бядунька, Г.​Е.​Бурак, В.​К.​Валадзько, А.​Ю.​Валошына, М.​П.​Васілеўскі, В.​М.​Верамяюк, А.​В.​Верас, А.​А.​Вінакураў, Д.​Б.​Ганусевіч, В.​Г.​Гаховіч, М.​П.​Герасіменка. П.​Б.​Голад, М.​Г.​Голікава, В.​В.​Голубева, С.​М.​Грэнкаў, Н.​Ф.​Дзёміна, Я.​Я.​Дзмітрук, М.​І.​Драгун, У.​А.​Дударэнка, У.​А.​Жукоўскі, Р.​Ф.​Закржэўская, М.​Н.​Зубчынская, С.​П.​Зяцікаў, В.​А.​Іванова, К.​Ф.​Іванова, П.​М.​Іовік, В.​М.​Казак, У.​С.​Казлова, А.​Ф.​Казлоўская, Л.​К.​Кандратава, А.​П.​Комлеў, І.​П.​Кашына, Н.​П.​Краміч. І.​Р.​Краўцоў, В.​П.​Кукішаў, В.​Ф.​Кульбіцкі, К.​А.​Лісоўская, В.​С.​Лось, Н.​А.​Лур’е, Н.​Ц.​Лычова, В.​Ф.​Мазурын, Н.​Б.​Мажайская, Л.​Ф.​Маркевіч, Я.​І.​Масквічоў, Ч.​П.​Махнач, М.​А.​Мікульскі, Л.​М.​Міцкевіч, І.​Я.​Мішэнін. М.​Ф.​Мяснікоў, Г.​А.​Мяцеліца, Н.​Ф.​Новік, А.​Ф.​Новікава, В.​І.​Палубан, М.​І.​Паўлаў, Н.​П.​Пуцькова, П.​І.​Пшанічная, М.​С.​Радзюкоў, Т.​П.​Раманоўская, Г.​А.​Раманчык, Г.​І.​Рымараў, І.​В.​Семянчук. Н.​А.​Сесіцкі, У.​В.​Скараходаў, Э.​І.​Смольская, Т.​Б.​Стасевіч, Л.​К.​Тарасевіч, Е.​Р.​Тараховіч, Я.​І.​Траснікова, Г.​Я.​Трухан, Н.​В.​Усевіч, Л.​С.​Харловіч, Л.​М.​Цвірко, Н.​С.​Цвяткова, В.​У.​Чаркасава, У.​М.​Чупрынскі, Т.​І.​Шабаліна, П.​М.​Шарэпа, Л.​В.​Шутава, У.​Шырко, І.​С.​Ярмолінскі.

1975. Л.​С.​Абазоўскі, В.​З.​Алейнікава, В.​І.​Александроўская, П.​М.​Анічэнка, В.​Р.​Арлоў, Н.​І.​Арлоўская, Р.​І.​Арцімовіч, Н.​Я.​Асмалоўская, У.​М.​Асамлоўскі, А.​С.​Астапенка, Я.​В.​Аўсянская, Н.​Я.​Балмакова, В.​С.​Банадзькева, Т.​Н.​Бандарчык, В.​А.​Баркоўская, В.​А.​Баркоўскі, А.​Дз.​Белагорцаў, М.​А.​Бетанава, М.​Ф.​Бобаў, П.​А.​Бобрык, Ч.​П.​Бондар, А.​А.​Бранкоўская, А.​А.​Булаўка, А.​Д.​Булашаў, І.​У.​Буры, І.​І.​Варабей, Ф.​С.​Варабей, Л.​І.​Васько, Т.​П.​Відура, Л.​К.​Вярбіцкая, Т.​Ц.​Ганчарова, І.​К.​Гінтаўт, Г.​П.​Грозберг, Т.​Я.​Гурэвіч, Я.​М.​Гучак, В.​А.​Дабаровіч, І.​Д.​Дворкін, Л.​М.​Ермачонак, Т.​Л.​Еўдакімава, А.​К.​Еўсявіцкая, Г.​Л.​Жызнеўская, Г.​Я.​Жызнеўская, А.​П.​Жукава, В.​С.​Заброцкая, Л.​А.​Зарэцкая, А.​А.​Здраеўскі, Р.​І.​Зянькоў, В.​І.​Кабяк, Н.​С.​Кавалкіна, У.​С.​Казлоў, Я.​М.​Кананчук, І.​В.​Каравацкі, А.​І.​Карпава, Л.​А.​Карпінская, А.​Р.​Касцюкевіч, В.​М.​Касцян, В.​Ф.​Кашпар, А.​Л.​Кебец, І.​І.​Кожар, М.​П.​Корж, В.​К.​Котаў, М.​П.​Красікава, Г.​С.​Краўчанка, Н.​І.​Крэнь, Г.​С.​Кузёмкіна, В.​Г.​Кудрашоў, А.​М.​Кулік, Я.​Л.​Курган, М.​П.​Курганскі, Н.​І.​Кутынка, Я.​А.​Лазавік, В.​І.​Лазарава, М.​І.​Лазарэнка, М.​І.​Макарчук, М.​І.​Макеенак, В.​Н.​Маркевіч, Л.​М.​Марозава, М.​С.​Мароснікава, М.​А.​Марціновіч, Я.​А.​Марцулевіч, В.​П.​Маскаленка, Л.​А.​Маўчанюк, Л.​М.​Махнач, М.​М.​Мачанава, В.​С.​Міхайлаў, Г.​А.​Мураўёва, С.​М.​Муркоў, Г.​І.​Назарчук, Л.​М.​Палевікова, Я.​В.​Палонская, Г.​Н.​Панасенка, Н.​Ф.​Панасюк, З.​А.​Парыгіна, Л.​Ф.​Пашынскі, М.​А.​Прылуцкая, С.​К.​Радзевіч, Г.​Я.​Радзько, І.​В.​Радчанка, У.​І.​Радчанка, Я.​Ф.​Расудоўская. К.​І.​Савіцкі, С.​С.​Сазонік, Л.​Ф.​Салавей, Т.​І.​Самцова, І.​Ф.​Селязнёва, Р.​М.​Серыкава, Г.​П.​Сідорка, А.​С.​Сілівёрстава, В.​І.​Сіневіч, Н.​І.​Сіцкевіч, І.​А.​Скаруцкая, С.​Б.​Смолкін, М.​К.​Сувалаў, В.​П.​Сураўнёва, Л.​Д.​Сцефановіч, Р.​І.​Сянько, Я.​С.​Таборка, М.​Г.​Трафімовіч, А.​Л.​Траццякова, І.​В.​Філіпава, І.​І.​Фрадкін, Л.​Ц.​Фралянкова, Г.В.​З.​Хітрык, М.​І.​Царык, Ю.​І.​Цвірко, В.​М.​Цыуля, А.​С.​Чаранко, І.​В.​Чарніцкі, А.​П.​Чаша, А.​М.​Чурыла, А.​І.​Шалак, Г.​Дз.​Шаніна, Л.​А.​Шатраўка, М.​С.​Шаўкун, Дз.​В.​Шульгоўская, М.​І.​Шумская, Н.​С.​Шуплякова, У.​Ф.​Шутаў, В.​С.​Шышоў.

1976. Л.​У.​Андрэева, М.​П.​Аронаў, В.​М.​Бабакова, Я.​М.​Баркова, А.​Б.​Будніцкая, М.​В.​Ваніна, Т.​С.​Вараб’ёва, Ф.​А.​Варашніна, Н.​М.​Васілеўская, Г.​У.​Васільева, В.​Ф.​Васюшка, А.​Е.​Герашчанка, Я.​П.​Грыб, Я.​Я.​Грыгуць, П.​Е.​Гукаў, А.​П.​Дамарацкая, М.​І.​Дварэцкая, Н.​Н.​Еўпак, В.​І.​Жалезная, Т.​С.​Жук, К.​Н.​Загуста, М.​П.​Зайчук. Н.​І.​Засценская, А.​І.​Заяц, М.​А.​Казбярук, І.​Ц.​Казырыцкі, В.​У.​Каладзінская, Г.​Н.​Кандрацьева, Л.​А.​Капылова, Л.​С.​Караленка, С.​Ф.​Каранеўская, А.​С.​Каржукова, М.​А.​Кібісава, М.​І.​Козел, П.​І.​Краўцэвіч, Л.​К.​Крыцкая, Т.​Р.​Лабур, Г.​Р.​Лось, А.​Т.​Лукашэвіч, У.​І.​Ляпёшкін, А.​А.​Ляхота, В.​І.​Манаскіна, Р.​А.​Марачава, М.​С.​Марціновіч, Л.​П.​Мінчукова, Э.​С.​Мірановіч, З.​Р.​Мяшкова, С.​С.​Найдзен, Л.​П.​Нікановіч, В.​І.​Піляўская, Н.​Т.​Прыбыткіна, В.​К.​Рабцэвіч, М.​Ф.​Рыжанкова, В.​І.​Савенка, М.​М.​Сарынава, К.​І.​Серада, Г.​І.​Сідаровіч, П.​І.​Сікора, І.​П.​Сіманоўскі, Б.​І.​Смародзін, А.​Р.​Спарбер, Э.​П.​Стаховіч, А.​М.​Талабаева, І.​І.​Трус, В.​А.​Феакцістаў, Г.​М.​Фількова, Т.​М.​Цёмная, Т.​І.​Чобатава, В.​Дз.​Шасцерыкова, Л.​І.​Якімовіч.

1977. В.​І.​Акулава. К.​А.​Антонава, Т.​В.​Аўсеенка, Ю.​А.​Бабіч, Н.​В.​Багамолава, Н.​І.​Багацюк, М.​І.​Багачоў, Н.​С.​Багданава, Н.​С.​Балантэр, Т.​К.​Бандарэнка. П.​Ц.​Баравік, Н.​Дз.​Баравіцкая, Н.​В.​Беладзед, А.​А.​Брач, В.​С.​Былюк, К.​Я.​Бычкова, Н.​І.​Варанецкая, В.​Т.​Вірынскі, А.​П.​Герачынская, Ю.​М.​Гірдзь, Н.​Р.​Гняўко, П.​П.​Грабеннікаў, А.​М.​Грыцаў, А.​І.​Гурскі, А.​П.​Давыдаў, Г.​П.​Данешчык, Н.​М.​Данілава, Р.​П.​Дарошка, Л.​К.​Дзмітрыева, Л.​М.​Дзянісман, Э.​К.​Дубаневіч, Л.​І.​Ждановіч, Т.​Дз.​Жыліна. С.​Л.​Жылко, М.​І.​Жырніс, Н.​П.​Жыткова, З.​П.​Зайцава, А.​І.​Зарэцкая, М.​К.​Здрок, В.​М.​Зуб, Л.​Л.​Іваноў, М.​П.​Ігнаценка, В.​І.​Ісаева, Р.​П.​Калеснік, Т.​М.​Карпенка, В.​П.​Кацянкоў, В.​Р.​Качурка, З.​З.​Кашырына, Т.​М.​Кісель, Н.​Р.​Кіяшка, А.​А.​Крэнь, А.​М.​Куранкова, І.​Б.​Лебедзева, Н.​Р.​Лівенцава, В.​Г.​Лісоўскі, А.​А.​Лобач, Н.​Р.​Малей, В.​І.​Марціновіч, Г.​В.​Марцякова, М.​Я.​Мікульчык, Б.​А.​Муляраў, В.​Г.​Мурашка, І.​Б.​Навумовіч, А.​М.​Несцярчук, І.​І.​Палій, В.​Дз.​Палікіна, Г.​А.​Палуянская, Ф.​П.​Панцялеева, Р.​М.​Панчанка, М.​Г.​Парашчанка, Г.​А.​Паўлоўская, У.​Ф.​Піляк, К.​А.​Пісарык, Дз.​В.​Прастаквашын, І.​Л.​Пятрова, Л.​С.​Радкевіч, Т.​А.​Разгуліна, В.​І.​Разумава, А.​З.​Раса, П.​К.​Родзічкін, М.​А.​Семянчук, К.​Л.​Сімаковіч, І.​М.​Сіманенка, Р.​А.​Сташынская, В.​А.​Сташэўскі, А.​А.​Стральчонак, Л.​Р.​Сямёнава, К.​М.​Трафімук, Ф.​А.​Туміловіч, В.​М.​Турбан, У.​В.​Усціновіч, А.​У.​Хмяльніцкі, Л.​П.​Худалеева, А.​Л.​Хутарны, М.​П.​Цішчук, А.​Я.​Цярэнцьева, Л.​В.​Чыгір, Л.​К.​Шатухіна, П.​М.​Шэлест, В.​Ц.​Якаўлева, Я.​Дз.​Якімовіч, В.​С.​Якубовіч, Л.​Я.​Яшнова.

1978. А.​М.​Азарка, Н.​В.​Амельянюк, М.​У.​Андрончык, Л.​А.​Анзель, В.​М.​Анціпкіна, В.​Р.​Аўраменка, Г.​П.​Аўтуховіч, А.​К.​Афанасенка, Л.​У.​Барабанава, В.​І.​Бараноўская, А.​А.​Барысевіч, А.​С.​Бельская, А.​П.​Бузаева, І.​П.​Буланава, Н.​М.​Бяляцкая, З.​І.​Варшаўская, Г.​А.​Васілеўская, Л.​М.​Вінцэўская, В.​А.​Воран, А.​Р.​Галавач, Р.​Ф.​Ганчар, А.​Н.​Гарканава, А.​П.​Гілевіч, Н.​А.​Гірсянок, А.​А.​Глазоўскі, В.​М.​Грыгор’ева, Дз.​Р.​Дошчык, Л.​Ц.​Дубко, А.​К.​Жахоўская, В.​П.​Іваненка, В.​С.​Іванова, В.​С.​Казлякова, А.​І.​Каменка, В.​П.​Кручанок, Г.​П.​Крывянкова, С.​С.​Крэчка, З.​У.​Лазоўская, І.​М.​Лашук, М.​І.​Лівенцаў, А.​П.​Лісаў, Г.​І.​Ліцвіновіч, К.​Я.​Лойка, Л.​С.​Луцэвіч, В.​П.​Максімовіч, Г.​Л.​Малаш, М.​В.​Маркусенка, М.​Ф.​Марозаў, Л.​Я.​Мільшына, І.​І.​Міхалка, А.​В.​Міхнікевіч, Я.​А.​Мураўская. М.​Дз.​Мядзведзева, І.​А.​Палуянчык, Г.​М.​Паўлава, М.​В.​Петрашкевіч, В.​П.​Пілюта, П.​І.​Радзькоў, У.​І.​Рубан, І.​І.​Русак, В.​Р.​Русанава, М.​І.​Рында, М.​Д.​Сагановіч, К.​В.​Сажына, І.​Ф.​Салавейка, С.​М.​Самолейнка, Н.​Дз.​Сачанка, Г.​А.​Серакова, Н.​Дз.​Сідарава, М.​А.​Скіпар, В.​С.​Сраброўская, К.​М.​Сталярова, М.​М.​Труханава, Т.​Р.​Трыгубская, Р.​П.​Туравец, В.​М.​Туркевіч, А.​А.​Цімошчанка, А.​І.​Цітоў, Ф.​Ф.​Цудзіла, З.​Дз.​Цябут, Л.​І.​Шаўчэнка. А.​С.​Ясяновіч.

1979. М.​Г.​Аіурцоў, Г.​І.​Аляксеенка, Ф.​Р.​Багдановіч, М.​У.​Вараб’ёва, Р.​Ц.​Васілевіч, Н.​Р.​Ваяводзіна, В.​Я.​Верамеева, Л.​І.​Віткоўская, Л.​І.​Вялічка, К.​І.​Гаякоўская, Л.​Б.​Гінтаўт, Л.​А.​Грубенка, Н.​В.​Гурэева, Н.​Ц.​Забермаг, В.​А.​Здановіч, К.​А.​Ісай, М.​А.​Казакоўцава, У.​Л.​Кастрыцкі, Н.​Н.​Круглова, Я.​А.​Кудраўцава, М.​І.​Лацянкова, Л.​М.​Леўс, Г.​К.​Лісоўская, А.​А.​Лопан, А.​А.​Максімаў, В.​П.​Марозава, У.​А.​Мацюкевіч, Ж.​П.​Міронава, В.​П.​Мядзведзь, Л.​Ф.​Паваляева, Т.​М.​Патапава, Л.​Н.​Пісарэвіч, К.​С.​Пракаповіч, А.​П.​Пуцькоў, І.​П.​Пятрова, М.​С.​Пятрова, Н.​М.​Сандрозд, М.​А.​Санько, Н.​М.​Сідарэнка, Н.​С.​Слясарчык, Р.​І.​Старасвецкая, У.​П.​Стрэльнікаў, Г.​Р.​Табанюхава, Н.​А.​Хайноўская, І.​І.​Хацкевіч, В.​П.​Хургіна, Г.​Р.​Цітова, І.​М.​Шаламіцкі, Я.​І.​Шыбека, Н.​А.​Шэлехава, М.​С.​Юрэвіч, В.​І.​Якавенка.

1980. Д.​М.​Абразцова, Б.​А.​Акалатовіч, В.​П.​Бадабед, В.​А.​Бакава, А.​В.​Башчук, В.​І.​Башылава, Г.​М.​Бугрова, А.​Я.​Васільчанкаў, І.​В.​Валадзько, В.​І.​Варажэйкіна, А.​Дз.​Вяль, Г.​М.​Гараніна, В.​А.​Гурыновіч, Я.​Р.​Духовіч, К.​Ф.​Заяц, А.​Дз.​Зобнінская, М.​Ф.​Змітровіч, В.​В.​Зуева, Дз.​М.​Калапетка, А.​Р.​Каменшчыкаў, Р.​Дз.​Каралёў, В.​К.​Кісель, М.​І.​Краўчанка. І.​П.​Лейка, С.​І.​Ліноўскі, Б.​А.​Літкін, М.​Г.​Лугаўцова, Л.​І.​Лузгіна, А.​І.​Макарэвіч, І.​П.​Макарэвіч, М.​М.​Маталыгаў, М.​В.​Некрашэвіч, В.​В.​Нікалаеў, В.​П.​Пакаташкін, С.​І.​Палей, В.​Д.​Панкевіч, С.​К.​Пятрушка, Л.​Дз.​Румянцава, У.​І.​Рэкуць, І.​А.​Саковіч, Г.​Р.​Саўчанка, А.​С.​Саўчык, Т.​В.​Сушкова, М.​Л.​Федзяцова, В.​З.​Холад, А.​Я.​Чудакоў, Т.​М.​Чырычэнка, В.​І.​Шапавалава, М.​Н.​Юркавец, Р.​Э.​Юркевіч, М.​І.​Якубовіч, П.​І.​Ярмола.

1981. Б.​Ф.​Агароднікаў, Я.​А.​Аляхновіч, І.​П.​Антоненкаў, І.​Л.​Ведзянеева, А.​П.​Глухараў, Л.​С.​Жугер, В.​А.​Мацкевіч, Г.​М.​Попель, Г.​Ф.​Сцяжко, А.​Я.​Трафімук, К.​А.​Юша.

1982. А.​С.​Асіпенка, Г.​Р.​Атаманчук, С.​Г.​Багдановіч, М.​П.​Баранава, П.​М.​Валасюк, Л.​Н.​Волкава, Ф.М.​Ф.​Вранко, Ж.​М.​Гарбунова, У.​П.​Гуд, Б.​А.​Гуляеў, Т.​А.​Давідовіч, П.​Дз.​Дзмітрыеў, М.​Ц.​Кавалёва, Н.​Л.​Касяк, Ф.​Р.​Кітуновіч, А.​М.​Клачко, Е.​Я.​Лабачова, М.​Ф.​Падсіткаў, Н.​Г.​Паўлава, Н.​С.​Пашкоўская, Т.​А.​Пісьмянкова, Я.​С.​Рымкевіч, Б.​Б.​Федаровіч, М.​К.​Філановіч, Г.​І.​Шумская, Л.​С.​Шчарбовіч.

1983. М.​М.​Дворак, І.​Л.​Емяльянава. Л.​Ц.​Калядка, У.​М.​Кацнельсон, Я.​М.​Крылоў, С.​І.​Слізскі, Г.​І.​Тарасава.

1984. А.​П.​Агаркава, А.​І.​Брэсцкая, Л.​В.​Высоцкая, Г.​А.​Каршакоўскі, Г.​І.​Русак, Н.​Г.​Салаўёва, У.​А.​Сіневіч, В.​Дз.​Яцухно.

1985. Н.​А.​Анішчанка. Г.​Ю.​Бурынская, М.​А.​Быкоўскі, Ф.​Р.​Гераскевіч, М.​Ф.​Гукаў, В.​Н.​Кісялёў, В.​І.​Раманчук, Л.​У.​Рачкоўская, М.​М.​Рудэнка, А.​Ф.​Худалей.

1986. Л.​У.​Кур’ян, Т.​П.​Парфёнава.

1987. А.​В.​Букач, С.​Е.​Варакса, М.​П.​Жыгалава, Ф.​Г.​Забродскі, Н.​П.​Кароткая, М.​Б.​Касьянюк, Дж.​А.​Курчэўскі, А.​В.​Руцкая, Н.​В.​Сухоцкая.

1988. Л.​К.​Сухнат.

1996. В.​А.​Гербутаў, У.​М.​Здановіч, Ю.​У.​Маслаў, В.​М.​Прахарэнка, З.​К.​Чумакова.

1997. Л.​М.​Дзмітрыева, Г.​А.​Зарэцкі, М.​М.​Серафімава, К.​С.​Фарына.

т. 6, с. 555

МІ́НСК,

сталіца Рэспублікі Беларусь, горад рэсп. падпарадкавання, цэнтр Мінскай вобл. і раёна. Паліт., эканам., навук. і культ. цэнтр Беларусі. Вузел чыгунак на Брэст, Маскву, Вільнюс, Гомель, аўтадарог на Оршу, Віцебск, Даўгінава, Лагойск, Маладзечна, Ашмяны, Брэст, Слуцк, Гомель, Магілёў і інш. 2 аэрапорты. 1729 тыс. ж. (1999). Тэр. 255,8 км². Падзяляецца на 9 адм. раёнаў: Заводскі, Кастрычніцкі, Ленінскі, Маскоўскі, Партызанскі, Першамайскі, Савецкі, Фрунзенскі, Цэнтральны. М. размешчаны на паўд.-ўсх. схілах Мінскага ўзвышша. Клімат умерана кантынентальны са значным уплывам атл. марскога паветра (з частымі цыклонамі). Сярэднегадавая т-ра паветра 5,4 °C. Значныя ваганні сярэдняй т-ры па сезонах: ад -7,3 °C у 3-й дэкадзе студз. да 18 °C у 2—3-й дэкадах ліпеня. У сярэднім за год выпадае 646 мм ападкаў, з якіх прыкладна 73 прыпадае на халодны, ​²/₃ на цёплы перыяд. 12% ападкаў цвёрдыя, 13% — мяшаныя, 75% — вадкія. Праз М. працякае р. Свіслач (прыток р. Бярэзіна), у горадзе прымае прыток — р. Няміга (цячэ ў калектары). Вадасховішчы: Дразды, Крыніца, Чыжоўскае, Камсамольскае возера і інш.; Вілейска-Мінская водная сістэма, Сляпянская водная сістэма.

Гісторыя. На думку некат. даследчыкаў (А.​М.​Ясінскі, Г.​В.​Штыхаў і інш.), стараж. М. узнік за 16 км на З ад Мінскага замка, на беразе цяпер амаль высахлай р. Менка (адсюль назва горада), дзе захаваўся комплекс археал. помнікаў (каля Гарадзішча Мінскага р-на), а ў канцы 11 ст. перанесены на сучаснае месца.

Упершыню М. (летапісны Меньск, Менеск) упамінаецца ў «Аповесці мінулых гадоў» пад 1067 у сувязі з падзеямі, што адбываліся ў Кіеўскай Русі. У 1065 полацкі князь Усяслаў Брачыславіч напаў на Пскоў, праз год захапіў Ноўгарад, вывез з Сафійскага сабора званы і інш. рэчы, а частку горада спаліў. У адказ кіеўскі вял. кн. Ізяслаў Яраславіч разам з братамі пераяслаўскім кн. Усеваладам і чарнігаўскім кн. Святаславам з’явіліся пад М, які знаходзіўся ў Полацкім княстве. Яго жыхары зачыніліся ва ўмацаванай частцы горада, але Яраславічы захапілі М. да прыходу войска Усяслава. Горад быў разрабаваны, насельніцтва ўзята ў палон, часткова знішчана. З прыходам войска Усяслава на берагах р. Няміга 3 сак. адбылася Нямігская бітва 1067. Войска Усяслава было разбіта, а сам князь вымушаны ўцячы. На М. неаднаразова рабілі паходы паўд.-рус. князі, у т. л. кіеўскі кн. Уладзімір Усеваладавіч Манамах, бо полацкія і інш. князі імкнуліся адасобіцца ад Кіева. У 2-й пал. 11 ст. М., знаходзячыся пад уладай Полацка, меў сваё веча і гар. апалчэнне. У канцы 11 — пач. 12 ст. М. стаў цэнтрам удзельнага Мінскага княства, дзе княжыў Глеб Усяславіч. У сярэдзіне і 2-й пал. 12 ст. мінскія князі сапернічалі з полацкімі і друцкімі за паліт. гегемонію ў Полацкай зямлі. Паліт. ўзвышэнне і зручнае геагр. становішча садзейнічалі эканам. росту М., ператварэнню яго ў 2-й пал. 11—13 ст. у рамесна-гандл. цэнтр. Абставіны і дакладны час уваходжання Мінскага княства ў ВКЛ не вызначаны. Гэты працэс, верагодна, адбываўся ў 2-й пал. 13 — пач. 14 ст. Пасля Гарадзельскай уніі 1413 М. у складзе Віленскага ваяв., праз 5 гадоў ён перайшоў да вял. кн. ВКЛ Вітаўта. Хроніка Быхаўца паведамляе, што ў час міжкняжацкіх усобіц горад у 1433 быў захоплены Свідрыгайлам. З сярэдзіны 15 ст. ў М. правілі намеснікі — прадстаўнікі вял. князя ВКЛ, горад стаў цэнтрам Мінскага павета. У каралеўскай грамаце 1444 М. названы ў ліку 15 найб. развітых гарадоў ВКЛ. Разам з гандлем аснову эканам. жыцця горада складала рамяство (у 15 ст. ў М. налічвалася каля 20 рамесных спецыяльнасцей). У час нападу на М. у 1505 войска крымскага хана Менглі-Гірэя горад спалены, але замак татары ўзяць не змаглі. Паводле даравальнай граматы вялікага кн. ВКЛ ад 14.3.1499 М. атрымаў самакіраванне па магдэбургскаму праву. Кіраўніцтва горадам перайшло да магістрата, у склад якога ўваходзілі 12 радцаў на чале з войтам і 2 бурмістрамі. У пач. 16 ст. ў горадзе склаліся 2 адм. цэнтры: частка жыхароў была падначалена велікакняжацкаму намесніку, які жыў у замку, другая, большая, падпарадкоўвалася ўладзе гар. магістрата. У гэты перыяд насельніцтва горада не перавышала 3—4 тыс. чал. У сярэдзіне 16 ст. ў М. было 35 вуліц і завулкаў, 300 двароў, каля 2 тыс. ж. Паводле адм. рэформы ВКЛ 1565—66 М. стаў цэнтрам Мінскага ваяводства, у якое ўваходзіла 60 гарадоў і мястэчак. З 1580-х г. у М. праз кожныя 2 гады праводзіў свае пасяджэнні Трыбунал Вялікага княства Літоўскага. 12.1.1591 горад атрымаў герб: у блакітным полі жаночая постаць паміж двума анёламі і херувімамі. У 16—17 ст. М. стаў буйным цэнтрам рамяства і гандлю. Гар. рамеснікі былі аб’яднаны ў цэхі, першае ўпамінанне пра якія адносіцца да 1522. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 М. разбураны, частка жыхароў загінула, астатнія пакінулі горад; У Паўн. вайну 1700—21 у маі 1707 ён заняты арміяй Карла XII. У 1710—11 горад перажыў моцную эпідэмію чумы. Пасля такіх спусташэнняў М. адрадзіўся толькі да сярэдзіны 18 ст. У гэты час рамеснікі 50 спецыяльнасцей складалі больш за палавіну гар. насельніцтва. У 1790-я г. ў М. было 89 крам, традыцыйнымі ў горадзе сталі 2 штогадовыя кірмашы — летні і веснавы, якія працягваліся каля 2 тыдняў. У 1775 у М. больш за 400 двароў, у 1790 — больш за 40 вуліц і завулкаў, насельніцтва складала амаль 6 тыс. чал. У 1793 М. далучаны да Рас. імперыі і стаў цэнтрам Мінскага намесніцтва, з 1796 — цэнтрам Мінскай губерні. 29.12.1796 М. нададзены новы герб: на грудзях двухгаловага рас. арла шчыт з выявай — на блакітным полі прасвятая Дзева Марыя ў зіхаценні, абкружаная 6 анёламі. У 1797 у М. 5797 ж., у 1800—1009 дамоў, з іх 39 мураваных. З 1793 М. — цэнтр Мінскай праваслаўнай епархіі, з 1798 — Мінскай рымска-каталіцкай епархіі. У вайну 1812 М. 8 ліп. занялі франц. войскі маршала Л.​Н.​Даву, 27 ліп. тут створана адміністрацыя Мінскага дэпартамента, які падпарадкоўваўся арганізаванаму франц. камандаваннем Часоваму ўраду Вялікага княства Літоўскага. 16.11.1812 М. узяты рус. атрадам 3-й арміі П.​В.​Чычагова. У выніку вайны гораду нанесены вял. страты: яго насельніцтва скарацілася з 11 200 чал. у 1811 да 3480 у канцы 1812. Да сярэдзіны 19 ст. разбураная вайной гаспадарка горада адноўлена. У 1860 у М. было 26 760 ж. Жыхары горада актыўна ўдзельнічалі ў паўстанні 1863—64 (гл. Мінская паўстанцкая арганізацыя 1863, Мінскія паўстанцкія атрады 1863). У 1873 у горадзе пачаў дзейнічаць Мінскі камерцыйны банк. Да канца 19 ст. свае аддзяленні тут адкрылі Дзярж., Азоўска-Данскі, Пецярбургска-Азоўскі, Віленскі банкі. У 1897 у М. 90,9 тыс. ж., 140 вуліц і завулкаў, 7476 будынкаў, з іх 2110 мураваны; дзейнічалі 18 культавых устаноў (цэрквы, касцёлы, сінагогі, мячэць). У 1870—80-я г. ў горадзе дзейнічалі мінскія народніцкія гурткі, арг-цыі «Чорнага перадзелу», «Народнай волі». У сярэдзіне 1880-х г. у М. створаны першыя марксісцкія гурткі. Узніклі Мінская рабочая арганізацыя 1894—97 і с.-д. арг-цыя, адбыліся першыя забастоўкі рабочых чыг. майстэрняў (1895). У 1898 у М. адбыўся Першы з’езд РСДРП, у пач. 1900 на аб’яднаўчым з’ездзе створана Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы. Рабочыя і рамеснікі горада актыўна ўдзельнічалі ў рэвалюцыі 1905—07 (гл. таксама Курлоўскі расстрэл 1905). З 1911 пачала працаваць Мінская балотная доследная станцыя. У 1913 у М. 106,7 тыс. ж., 305 вуліц і завулкаў; з 10 300 будынкаў 15% былі мураваныя. У горадзе працавалі 104 ф-кі, з-ды і мануфактуры, на якіх было занята 5,1 тыс. рабочых; у дробнай вытв-сці было занята 7,2 тыс. рамеснікаў. У 1-ю сусв. вайну з кастр. 1915 М. — прыфрантавы горад, у ім размяшчаліся штаб Зах. фронту, інш. франтавыя арг-цыі і ўстановы, шпіталі. Насельніцтва горада за кошт вайскоўцаў і бежанцаў вырасла да 250 тыс. чал. Дзейнічалі Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны, Мінская абшчына сясцёр міласэрнасці Чырвонага Крыжа і інш. Пасля Лют. рэвалюцыі 1917 тут створаны Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Гар. міліцыю з 4 сак. 1917 узначаліў М.​В.​Фрунзе. М. стаў цэнтрам Заходняй вобласці (з чэрв. 1917). Рэвалюцыя садзейнічала ажыўленню бел. нац. руху, дзейнасці розных партый. У крас.—ліп. 1917 у М. адбыліся з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, Першы з’езд ваенных і рабочых дэпутатаў армій і тылу Заходняга фронту, з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый і партый. У ліст. 1917 у М. ўтвораны каардынацыйны цэнтр бел. нац.-вызв. руху — Вялікая беларуская рада. Пасля Кастр. ўзбр. паўстання 1917 у Петраградзе ўся ўлада ў М. перайшла 8 ліст. ў рукі Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў. У канцы снежня ў горадзе праходзіў Усебеларускі з’езд 1917, распушчаны СНК Зах. вобласці і фронту. У сак. 1918 у М. абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка. З 21.2 да 10.12.1918 горад акупіраваны герм., з 8.8.1919 да 11.7.1920 — польск. войскамі. У канцы 1918 у М. створаны надзвычайныя органы — Мінскі ваенны савет і Мінскі губернскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт, якія займаліся ўстанаўленнем сав. улады на Міншчыне. З утварэннем Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (БССР, 1.1.1919) М. — яе сталіца, у пач. студз. 1919 сюды прыехаў са Смаленска Часовы рабоча-сял. сав. ўрад Беларусі. 2—3.2.1919 у М. адбыўся Першы Усебеларускі з’езд Саветаў, які прыняў першую Канстытуцыю БССР. З 17.7.1924 М. — цэнтр Мінскай акругі, з 29.6.1934 — Мінскага прыгараднага р-на, з 15.1.1938 — Мінскага раёна, з 20.2.1938 — Мінскай вобласці. З 17.9.1938 М. — горад абл. падпарадкавання. У 1929 пушчаны трамвай (у 1940 даўж. ліній 36,7 км), наладжаны рэгулярны аўтобусны рух. Да 1940 у М. 332 дзярж. і каап. прадпрыемствы (23,8 тыс. рабочых), прамысл. прадукцыя ў параўнанні з 1913 вырасла ў 40 разоў. На 17.1.1939 у М. 238,8 тыс. ж., на 17.1.1941—270,4 тыс. ж. У першыя дні Вял. Айч. вайны ў выніку масіраваных налётаў ням. авіяцыі ў М. знішчана больш за 20% гар. забудовы, загінулі тысячы жыхароў. У сувязі з буйнымі пралікамі ў кіраўніцтве войскамі Зах. фронту (гл. Мінска абарона 1941) М. 28.6.1941 акупіраваны ням.-фаш. захопнікамі. Ён стаў цэнтрам Генеральнага камісарыята Беларусь. Гітлераўцы ўстанавілі ў горадзе жорсткі акупац. рэжым, стварылі ў М. і наваколлі 9 лагераў смерці з аддзяленнямі і філіяламі, у т. л. Масюкоўшчынскі лагер смерці, Трасцянецкі лагер смерці, а таксама яўр. гета, у якім знаходзілася больш за 100 тыс. чал. Захопнікі знішчылі ў М. і яго ваколіцах больш за 400 тыс. чал., з іх больш за 70 тыс. мінчан, горад ператварылі ў руіны. На момант вызвалення ў М. было 80—90 тыс. чал. 3 першых дзён акупацыі жыхары М. разгарнулі барацьбу з ворагам. Дзейнічалі Мінскае патрыятычнае падполле, Мінскія падп. гаркомы КП(б)Б і ЛКСМБ, гар. падп. райкомы КЛ(б)Б (Варашылаўскі, Чыгуначны, Сталінскі, Кастрычніцкі, Тэльманаўскі) і ЛКСМБ (Варашылаўскі, Кастрычніцкі, Сталінскі) і інш. Горад вызвалены 3.7.1944 у выніку Мінскай аперацыі 1944. У Мінскім «катле» знішчана больш за 70 тыс. і ўзята ў палон каля 35 тыс. салдат і афіцэраў ворага. 53 вайсковым фарміраванням, якія вызначыліся ў аперацыі, нададзена ганаровае найменне «Мінскіх». З 14.5.1946 М. — горад рэсп. падпарадкавання. Да сярэдзіны 1950-х г. у асн. пераадолены наступствы вайны. На 1.8.1950 у М. 273,6 тыс. ж., у 1959—509,5, у 1970—916,6, у 1980—1308,6 тыс. ж.; у 1950—70-я г. М. быў 5-м (пасля Масквы, Ленінграда, Кіева і Ташкента) горадам СССР па абсалютным прыросце насельніцтва. У 1953 пушчаны тралейбус. За 1951—58 пабудавана 1248,6 тыс. м² жылой плошчы, за 19 59—65—2400 тыс. м². У 1962 уведзены ў дзеянне першы ў рэспубліцы атамны рэактар, у 1963 пушчана першая электрычка (да ст. Аляхновічы). З 1968 пачала дзейнічаць Выстаўка дасягненняў нар. гаспадаркі БССР (гл. Рэспубліканскі выставачны цэнтр). У студз. 1972 М. стаў 11-м горадам СССР з насельніцтвам больш за 1 млн. чал. Пачалося буд-ва Мінскага метрапалітэна (1977). 26.6.1974 Указам Прэзідыума Вярх. Савета СССР М. нададзена ганаровае званне «Горад-герой». У 1989 у М. 1607 тыс. ж. У выніку крызісных з’яў у эканам. і грамадска-паліт. жыцці, распаду СССР запаволіліся тэмпы прыросту прамысл. прадукцыі, знізіўся ўзровень жыцця гараджан, што вылілася ў Красавіцкія выступленні працоўных 1991. У М. пачалі ўзнікаць т.зв. нефармальныя аб’яднанні, якія выступалі супраць афіц. сав. ідэалогіі, за захаванне і развіццё бел. мовы і культуры. Узніклі шматлікія грамадскія арг-цыі, паліт. партыі і рухі, адбываліся мітынгі і дэманстрацыі, скіраваныя супраць палітыкі афіц. улад, пачалі выходзіць першыя бел. бесцэнзурныя выданні. У 1991 М. стаў сталіцай суверэннай дзяржавы Рэспублікі Беларусь. З 1993 у М. размяшчаецца Выканаўчы сакратарыят СНД, з 1994 — рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. У 1993 у М. адбыўся Першы з’езд беларусаў свету (2-і — у 1997), у 1994—1-я сустрэча бел. моладзі свету. На 1.1.2000 у М. дзейнічаюць кіруючыя органы і прадстаўніцтвы больш як 200 грамадскіх аб’яднанняў і паліт. партый розных кірункаў, 29 канфесій, 117 рэліг. абшчын і інш.

Гаспадарка. Здаўна М. быў важным эканам. цэнтрам Беларусі. У 2-й пал. 19 ст. моцны штуршок развіццю горада дала пабудова Маскоўска-Брэсцкай (1869—78) і Лібава-Роменскай (1871—74) чыгунак, якія перакрыжаваліся ў М. і звязалі яго з цэнтрам Расіі, Польшчай, Прыбалтыкай і Украінай. Яны ў многім прадвызначылі з’яўленне шматлікіх вытв-сцей па перапрацоўцы мясц. сыравіны. Рост попыту на с.-г. прылады, абсталяванне для лесапільных, гарбарных, шкляных, цагельных з-даў абумовіў узнікненне ў М. прадпрыемстваў па іх вытв-сці. Узведзены ў 1883 машынабудаўнічы завод (цяпер Мінскі станкабудаўнічы завод імя С.​М.​Кірава), у 1884 гарбарная ф-ка, у 1891 спіртзавод (цяпер дрожджавы камбінат), у 1893 дрожджавінакурны з-д, у 1908 металаапрацоўчы з-д «Гігант» (цяпер Мінскі станкабудаўнічы завод імя Кастрычніцкай рэвалюцыі) і інш. Пабудаваны вакзалы і дэпо Маскоўска-Брэсцкай і Лібава-Роменскай чыгунак, чыг. майстэрні (1871, гл. Мінскі вагонарамонтны завод), помпавая станцыя (1873), водаправод (1874), з’явіліся тэлефон (1890), конка (1892), электрастанцыя (1894). У 1895 у М. было 36 прадпрыемстваў, працавала 1,4 тыс. рабочых. У дробнай вытв-сці пераважалі рамеснікі (у 1895—5 тыс. чал.), якія выраблялі пераважна прадукты харчавання, адзенне, абутак. У 1890 працавалі 583 гандл. ўстановы з тавараабаротам 3,6 млн. руб. У 1913 у М. дзейнічалі 104 ф-кі, з-ды і мануфактуры, на якіх было занята 5,1 тыс. рабочых, у дробнай вытв-сці — 7,2 тыс. рамеснікаў; працавалі 1333 гандл. прадпрыемствы. М. значна пацярпеў у час 1-й сусв. і грамадз. войнаў. Узровень 1913 у галіне прам-сці дасягнуты ў 1925—26. У 1920-я г. пачалі выпускаць прадукцыю з-ды станкабуд. «Энергія», маш.-буд. «Метал», чыгуналіцейны, у 1930-я г. — ф-кі швейная «Кастрычнік» і кандытарская «Камунарка», з-ды электраматорны, азбестабетонны і клінкерны; электрастанцыя магутнасцю 6,4 тыс. кВт і інш. У Вял. Айч. вайну эканоміка горада была разбурана, ням.-фаш. захопнікі знішчылі 313 прадпрыемстваў. У 1945 у М. выраблялася 24,4% даваен. аб’ёму прамысл. прадукцыі. У 1946—50 уведзены ў дзеянне шэраг новых прадпрыемстваў, у т. л. Мінскія трактарны, аўтамаб., мотавеласіпедны і гіпсавы з-ды, тонкасуконны камбінат. У 1950 у М. дзейнічала 500 прадпрыемстваў; аб’ём валавой прамысл. прадукцыі на 95% перавысіў даваен. ўзровень. У 1950—70-я г. ўведзены ў дзеянне з-ды падшыпнікавы (1951), гадзіннікавы (1955), халадзільнікаў (1959), маторны, радыёзавод, запасных трактарных дэталей, аўтам. ліній, электрамех., выліч. машын, камбінаты камвольны (1955), паліграфічны (1956). Крызісныя з’явы ў эканам. жыцці 1990-х г., дапоўненыя наступствамі катастрофы на Чарнобыльскай АЭС у 1986, моцна адбіліся і на М. Знізіўся выпуск прамысл. прадукцыі, парушыліся сувязі з многімі прадпрыемствамі па-за межамі Беларусі. Але М. застаецца найбуйнейшым прамысл. цэнтрам рэспублікі. На пач. 1999 у ім дзейнічала больш за 300 буйных і сярэдніх прадпрыемстваў. У М. сканцэнтраваны ўвесь рэсп. выпуск трактароў, матацыклаў, веласіпедаў, халадзільнікаў, радыёпрыёмнікаў, наручных гадзіннікаў, значная частка выпуску грузавых аўтамабіляў, станкоў і аўтам. ліній, ЭВМ, прылад і інш. відаў прамысл. прадукцыі. Развіта таксама вытв-сць шарсцяных тканін, абутку, швейных вырабаў, харч. тавараў. У галіновай структуры прамысл. прадукцыі (1997) машынабудаванне і металаапрацоўка складаюць 54,5%, электраэнергетыка — 14,7%, харч. прам-сць — 10,7%, лёгкая прам-сць — 6,6%, прам-сць буд. матэрыялаў — 4,5%, хім. і дрэваапр. — па 2,6%. Найб. прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі: Беларускае вытворчае аб’яднанне радыётэхнікі, вытв. аб’яднанне «Гарызонт», Мінскі авіярамонтны завод, Мінскі аўтамабільны завод, Мінскі гадзіннікавы завод, Мінскі доследны завод «Эталон», Мінскі завод аўтаматычных ліній, Мінскае вытворчае аб’яднанне вылічальнай тэхнікі, Мінскі завод колавых цягачоў, Мінскі трактарны завод, Мінскі завод «Ударнік», Мінскі завод халадзільнікаў, Мінскі завод шасцерняў, Мінскі інструментальны завод, Мінскі матацыклетны і веласіпедны завод, Мінскі маторны завод, Мінскі падшыпнікавы завод, станкабудаўнічыя заводы і інш. Электрычную і цеплавую энергію М. пастаўляюць Мінскія ЦЭЦ. Электраэнергія дадаткова паступае ад інш. электрастанцый рэспублікі па Беларускай энергетычнай сістэме. Гал. прадпрыемствы харч. і харчасмакавай прам-сці: камбінат хлебапрадуктаў, хлебазаводы, Мінская кандытарская фабрыка «Камунарка», Мінскі гарадскі малочны завод № 2, Мінскі завод безалкагольных напіткаў, піўзаводы і інш., Мінскі завод шампанскіх він, Мінскі вінна-гарэлачны завод «Крышталь», Мінскі мясакамбінат, Мінскі мясаперапрацоўчы завод. Лёгкая прам-сць прадстаўлена вытв. аб’яднаннем «Мілавіца», Мінскай скургалантарэйнай фабрыкай, Мінскай трыкатажнай фабрыкай, Мінскай фабрыкай мастацкіх вырабаў «Мастра», Мінскім абутковым аб’яднаннем «Прамень», Мінскім вытворчым гарбарным аб’яднаннем, Мінскім камвольным камбінатам, Мінскім тонкасуконным камбінатам і інш. У М. працуюць прадпрыемствы буд., паліграф., хім., фармацэўтычнай, мэблевай і інш. галін прам-сці.

Архітэктура і горадабудаўніцтва. Стараж. цэнтр М. — дзядзінец узнік на правым беразе р. Свіслач, пры ўпадзенні ў яе р. Няміга (раён сучаснай пл. 8 Сакавіка і Машэрава праспекта), дзе ў 2-й пал. 11 ст. пабудаваны Мінскі замак. На яго тэр. ў пач. 12 ст. (паводле інш. звестак, у канцы 11 ст.) пачалі будаваць Мінскую замкавую царкву. У 12—13 ст. на Пд, ПдЗ, ПдУ ад замка сфарміраваўся рамесны пасад з гандл. плошчай Нізкі, або Стары Рынак, вуліцы якога, вымашчаныя драўляным насцілам, шчыльна забудоўваліся зрубнымі дамамі (з 16 ст. Ніжні горад). Да плошчы сыходзіліся асн. знешнія гандл. шляхі; з 3 падыходзіў гасцінец з Ракава і Койданава, з Пд — з Лошыцы, на У цераз мост на р. Свіслач сыходзіліся дарогі з Вільні, Полацка, Лагойска, Барысава, Смаленска. Гал. вуліца Ніжняга горада — Нямігская, або Няміга (самая стараж. вуліца М., 12 ст.) — ішла ўздоўж р. Няміга, з ПнЗ падыходзіла да Нізкага рынку і далей да моста цераз Свіслач. У гэты час узніклі пасады на левым беразе Свіслачы каля Траецкай гары і на ПнЗ ад замчышча Пятніцкі канец (сучасны раён на З ад праспекта Машэрава, некалі тут была Пятніцкая царква; з 16 ст. наз. Татарская слабада, бо была заселена крымскімі татарамі, узятымі ў палон у 1506 пад Клецкам). У 16 ст. ў асноўным сфарміравалася забудова Мінскага Траецкага прадмесця і Ракаўскага прадмесця, узнік новы, Верхні горад з гандл. цэнтрам — Высокі рынак (сучасная пл. Свабоды) з 2-павярховай драўлянай ратушай, культавымі і жылымі будынкамі. У Верхнім горадзе асн. вуліцы сыходзіліся на Высокім рынку (гл. ў арт. Мїнскі Верхні горад). Пажары 1547, 1552, 1569 знішчылі амаль усе драўляныя гар. будынкі, на іх месцы ўзніклі мураваныя пабудовы. Замак канчаткова страціў сваё значэнне як адм. і планіровачны цэнтр М. Новым цэнтрам сталі плошчы Нізкага і Высокага рынкаў. На Высокім рынку фарміраваўся рэнесансна-барочны ансамбль найб. значных культавых будынкаў: Мінскі касцёл і кляштар дамініканцаў, Мінская царква Святога Духа і базыльянскія манастыры, Мінскі Святадухаўскі манастыр базыльянак, Мінскі касцёл і кляштар бернардзінак. Канчаткова ён сфарміраваўся да сярэдзіны 18 ст. пасля ўзвядзення на зах. баку плошчы будынкаў Мїнскага езуіцкага калегіума. У 2-й пал. 17 ст. на Зборавай вул. (сучасная Інтэрнацыянальная) на месцы драўлянага кляштара 1633 пабудаваны мураваны Мінскі кляштар бенедыкцінак, на рагу вуліцы Францысканскай (сучасная Леніна) — будынкі Мінскага кляштара францысканцаў. У раёне вул. Ракаўскай у пач. 17 ст. правасл. брацтвам засн. Мінская Петрапаўлаўская царква. У 1630 на Траецкай гары пры драўлянай Троіцкай царкве (вядома з 15 ст.) узведзены драўляны Троіцкі манастыр базыльянак. У 18 ст. тут пабудаваны кляштары з касцёламі бенедыкцінцаў (1700), баніфратараў, Мінскі касцёл і кляштар кармелітаў (абодва 1703), марыявітак (1771, усе не захаваліся). У 1799—1800 на месцы драўлянага Троіцкага манастыра базыльянак пабудаваны мураваны (гл. Мінскі Троіцкі манастыр базыльянак). У 1-й пал. 17 ст. на месцы драўлянай узведзена мураваная Мінская ратуша. У 18 ст. ў раёне Высокага рынку і навакольных вуліц узніклі мураваныя будынкі ў стылі класіцызму, у т. л. будынак Мінскага гасцінага двара. У 1797—1800 складзены 1-ы план горада (губ. арх. Ф.​Крамер). У 1800, 1809, 1817, 1858 ‘распрацаваны рэгулярныя планы забудовы горада, паводле якіх вяліся забудова і ўпарадкаванне тэр. М. Узнікла новая вуліца — Захар’еўская (назва ад імя першага цывільнага губернатара Захарыя Карнеева; сучасны Скарыны праспект). Пасля пажару 1835 цэнтр горада забудоўваўся мураванымі 2- і 3-павярховымі дамамі. Да сярэдзіны 19 ст. тэр. М. вырасла больш як у 2 разы ў параўнанні з 18 ст., чвэрць будынкаў былі мураваныя, забрукаваны 22 вуліцы. Забудова развівалася ў паўн.-ўсх. напрамку ўздоўж асн. трансп. магістралей: Віленскага, Лагойскага і Барысаўскага трактаў. На ўскраінах горада (Камароўка, Ляхаўка, Кальварыя, Старажоўка, Серабранка) захоўвалася драўляная жылая забудова і нерэгулярная планіроўка. У 19 ст. ансамбль Саборнай пл. (да 1860 Высокага рынку) фарміравалі дом губернатара, кафедральны касцёл, будынак дзярж. устаноў, дваранская школа, Мінскага тэатра будынак, Петрапаўлаўскі кафедральны сабор (да 1795 Святадухаўская царква базыльянскага манастыра, перабудавана ў псеўдарус. стылі). У Ніжнім горадзе засталася радыяльна-веерная планіровачная структура, што склалася гістарычна. Зарэчная ч. (б. Траецкае прадмесце) значна пашырылася ў паўн. напрамку. На прамавугольнай у плане Троіцкай пл. пастаўлены мураваныя будынкі духоўнай семінарыі (перабудаваны ў 1950—53 пад Сувораўскае ваен. вучылішча, вул. М.​Багдановіча), жаночага епархіяльнага вучылішча. У 19 ст. вялася забудова Мінскага Новага месца (цяпер раён Кастрычніцкай пл.). У вёсках, што прылягалі да М., ствараліся сядзібна-паркавыя комплексы, у т. л. Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс, у прыгарадзе М. Вял. Сляпянка — сядзіба Ваньковічаў (гл. ў арт. Мінскія сядзібы Ваньковічаў). У 2-й пал. 19 ст. на арх.-планіровачную структуру горада ўплывалі пракладка чыгункі і ўзнікненне новых прамысл. прадпрыемстваў. У паўд.-зах. ч. горада пракладзены 2 чыг. лініі з вакзаламі: Маскоўска-Брэсцкая (1871) з Брэсцкім вакзалам (цяпер Мінск-Таварны) і Лібава-Роменская (1873) з Віленскім вакзалам [цяпер пасаж. станцыя Мінск, напачатку драўляная, з 1890 мураваная, разбурана ў Вял. Айч. вайну, адноўлена ў 1946, вядзецца (2000) рэканструкцыя]. Вакол Віленскага вакзала склалася новая сетка вуліц, якія падыходзілі да Прывакзальнай плошчы. За чыг. лініяй на З і Пд узніклі новыя жылыя раёны (Залінейны, Грушаўскі, Ляхаўскі). У канцы 19 — пач. 20 ст. вял. тэмпамі развівалася прамысл. буд-ва. Асн. прадпрыемствы размяшчаліся ў раёне Ляхаўкі, каля лініі чыгункі і р. Свіслач (цяпер вул. Кастрычніцкая). У архітэктуры М. 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. панавалі неаготыка, рэтраспектыўны стыль, неабарока, неакласіцызм і інш. Да помнікаў неаготыкі належаць Мінскі касцёл Сымона і Алены, Мінскі кальварыйскі касцёл і брама, Мінскі Пішчалаўскі замак, Мінскі Троіцкі Залатагорскі касцёл. З рысамі неакласіцызму ўзведзены будынак аддзялення Дзярж. банка Расіі (цяпер у ім Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі), з рысамі эклектыкі — Мінскай жаночай гімназіі будынак, Мінская царква Аляксандра Неўскага, у стылі мадэрн — гасцініца «Еўропа» (1906—09, не захавалася), будынак царк.-археал. музея (цяпер Дом работнікаў мастацтваў), дом Кастравіцкай (на 1-м паверсе Упраўленне Лібава-Роменскай чыгункі; 1910, арх.

О.​Краснапольскі). У 1920—30-я г. адначасова з прамысл. прадпрыемствамі будавалі жылыя пасёлкі: Беларуская слабада (раён Ляхаўкі), Камінтэрн, Грушаўскі, кварталы па вул. Брылёўскай. У 1926—27 складзена схема планіроўкі М. (арх. У.​Сямёнаў, Н.​Палякоў). Значна змянілі аблічча горада шматпавярховыя жылыя дамы па вуліцах Валадарскага і Кірава (інж. Г.​Кавокін), К.​Маркса (арх. С.​Гейдукевіч), Маскоўскай (арх. А.​П.​Воінаў, К.​Гіляраў, А.​Крылоў). Сярод буйных грамадскіх збудаванняў у стылі канструктывізму: Дзяржбанк па вул. Савецкай (арх. Г.​Гольц, М.​Паруснікаў), клуб харчавікоў (абодва 1927—29, не захаваліся), Дом друку (1935), Мінскай гідраметэаралагічнай абсерваторыі будынак. Пачалі будаваць арх. комплексы — універсітэцкі гарадок (арх. І.​Запарожац, Г.​Лаўроў), клінічны гарадок (абодва 1928—31 арх. Лаўроў; сучасная 1-я гар. бальніца). У 1931 у раёне парку Чэлюскінцаў пабудаваны комплекс 1-й Усебел. с.-г. і прамысл. выстаўкі (арх. І.​Валадзько, Воінаў, М.​Гіляраў, Крылоў, А.​Дзянісаў, Лаўроў і інш.). На аснове генплана рэканструкцыі і развіцця М. 1932—36 (зацверджаны ў 1938, карэкціроўка ў 1939—41, ін-т «Белдзяржпраект») ствараліся праекты асобных горадабудаўнічых вузлоў: плошчаў Леніна (цяпер Незалежнасці плошча), Свабоды, Круглай (цяпер Перамогі плошча з Манументам Перамогі), Парыжскай камуны, Прывакзальнай і інш. У 1939 пачалі ўзводзіць Нацыяналънай Акадэміі навук Беларусі будынкі. Да 1941 у М. пабудаваны: Дом урада Рэспублікі Беларусь, Бібліятэка нацыянальная Беларусі, будынкі Бел. політэхн. ін-та (цяпер Беларуская політэхнічная акадэмія; абодва 1932, арх. Лаўроў), Дзярж. т-ра оперы і балета (1934—38, арх. І.​Лангбард), Дома афіцэраў, Мінскі жылы дом спецыялістаў, фабрыка-кухня (1936), гасцініца «Беларусь» (1938, з 1987 «Свіслач»), гал. корпус Бел. ін-та фіз. культуры (цяпер Акадэмія фіз. выхавання і спорту; 1939, арх. Воінаў, А.​Брэгман), створана Камсамольскае возера. У канцы 1930-х г. горад развіваўся ў паўн.-ўсх. напрамку ўздоўж Лагойскага (цяпер вул. Я.​Коласа) і Барысаўскага (цяпер праспект Скарыны) трактаў. У Вял. Айч. вайну цэнтр амаль цалкам зруйнаваны. У 1944 распрацаваны «Эскіз-ідэя планіроўкі Мінска» (арх. А.​Шчусеў, Сямёнаў, А.​Мардвінаў, М.​Колі, Б.​Рубаненка, Лангбард, Н.​Трахтэнберг), які стаў асновай генплана аднаўлення і развіцця М. (1946, ін-т «Мінскпраект», арх. М.​Андросаў, Трахтэнберг, інж. К.​Іванаў, Р.​Абразцова, В.​Талмачоў, пры кансультацыі Сямёнава, Палякова). У 1951—52 і 1958 план скарэкціраваны і ўдасканалены. У пасляваен. буд-ве пашыраны стварэнне арх. ансамбляў, цэласная забудова вуліц, плошчаў, кварталаў. Створаны адзін з лепшых ансамбляў праспекта Скарыны з плошчамі Незалежнасці, Кастрычніцкай, Перамогі, Я.​Коласа і зялёнымі масівамі ўздоўж р. Свіслач. Найб. значныя збудаванні: Мінскі галоўны паштамт, Мінскі гарадскі універмаг, Палац культуры Белсаўпрофа (цяпер Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў), Мінскі цырк, стадыён «Дынама», адм. будынак на рагу Вул. Камсамольскай 1 праспекта Скарыны. Выкарыстанне індустр. метадаў буд-ва дало магчымасць забудоўваць жылыя комплексы вял. масівамі — мікрараёнамі. У 1965 зацверджаны 2-і пасляваен. генплан М. (арх. Л.​Гафо, Я.​Заслаўскі, А.​Наканечны, І.​Люблінскі, М.​Кудзінаў, Трахтэнберг), у ім вызначаны і ўдакладнены зоны жыллёвага і прамысл. буд-ва. Пачалася забудова буйных масіваў — жылых раёнаў Усход, Зялёны Луг, Серабранка, Чыжоўка). Створаны серыі тыпавых праектаў і буд-ва паводле іх аб’ектаў сац.-быт. і культ. прызначэння. Асн. тып забудовы — 5-павярховы жылы дом, з 1966 распрацоўваліся серыйныя праекты 9-павярховых дамоў. Паводле індывід. праектаў пабудаваны кінатэатры «Піянер» (1965, арх. Г.​Заборскі), «Партызан» (1967, арх. Ю.​Шпіт) і інш. Паводле карэкціроўкі генплана 1965 (1971—73, арх. Я.​Дзятлаў, Заслаўскі, Трахтэнберг, Ю.​Патапаў, Гафо, Г.​Фадзеева, Л.​Есьман, Э.​Афанасьева, В.​Шыльнікоўская, Р.​Заікін, інж. Л.​Кантаровіч, А.​Стазаева, Ю.​Айзенштат, Дз.​Краўцоў, В.​Вараксін) распрацаваны перспектывы развіцця М. і прыгараднай зоны да 2000 года. Паралельна з карэктурай генплана распрацаваны і зацверджаны праект дэталёвай планіроўкі цэнтра (1969—74, арх. Дзятлаў, Ю.​Градаў, Л.​Левін, Г.​Горына, В.​Сярогіна, І.​Кароль, Брэгман, Н.​Ляцко, Афанасьева, інж. Краўцоў, З.​Толсцікава), эскіз забудовы водна-зялёнага дыяметра. У 1970-я г. ішло актыўнае буд-ва на найб. перспектыўных напрамках развіцця горада: паўд. (уздоўж Слуцкай шашы), паўн.-зах. (уздоўж праспекта Газеты «Правда»), зах. (уздоўж вул. Прытыцкага). З 1972 будуюцца мікрараёны Сярова 1 (арх. У.​Крывашэеў, У.​Данілаў, К.​Сакалова, А.​Сабалеўскі), Сярова 2 (арх. Горына, Афанасьева, І.​Жураўлёў, А.​Навумаў, Сярова 3 (арх. Крывашэеў, В.​Нефдах), якія вылучаюцца выкарыстаннем маляўнічага рэльефу і арыгінальнай колеравай гамай. З 1976 забудоўваюцца жылыя раёны Масюкоўшчына (арх. Б.​Ларчанка, В.​Латышаў і інш.), Паўднёвы Захад. Ствараюцца ансамблі грамадска-дзелавых комплексаў і жылых раёнаў на асн. радыяльных напрамках: вуліцах Няміга, М.​Багдановіча, Я.​Коласа, Прытыцкага, праспектах Машэрава і Партызанскім. У 1960—70-я г. ўзведзены Мінскі палац спорту, Палац культуры і спорту чыгуначнікаў (арх. Л.​Анікіна), кінатэатр «Кастрычнік» (арх. В.​Малышаў), гал. корпус БДУ (арх. М.​Бакланаў, А.​Духан), Дом літаратара, Водна-спартыўны камбінат. Ін-т тэхн. кібернетыкі Нац. АН (арх. Ю.​Грыгор’еў, А.​Беразоўскі), гал. корпус Беларускага эканамічнага універсітэта, будынак ін-та «Мінскпраект» (арх. П.​Кракалёў, Л.​Пагарэлаў), Палац мастацтваў (цяпер рэсп. Мастацкая галерэя), гасцініца «Турыст» (арх. Пагарэлаў). Арх. аблічча М. ўзбагацілі прамысл. аб’екты, у т. л. з-ды: гадзіннікавы «Прамень», халадзільнікаў. Арыгінальна вырашаны адм.-грамадскія будынкі, узведзеныя ў 1970—80-я г. на праспекце Машэрава, карпусы мед. ін-та на праспекце Газеты «Правда» (арх. Ю.​Бічан, Э.​Гальдштэйн), гал. корпус арх. і буд. факультэтаў БПА (арх. І.​Есьман, В.​Анікін), крыты рынак «Камароўскі» (арх. В.​Аладаў, А.​Жалдакоў, Крывашэеў, М.​Ткачук), Мінскі аўтавакзал «Усходні», канцэртная зала «Мінск» (да 1991 Дом паліт. асветы; 1987, арх. Пагарэлаў, Ю.​Кустоў, Л.​Кустова, А.​Чадовіч), кінатэатр «Масква», т-р музкамедыі (арх. А.​Ткачук, У.​Тарноўскі), гасцініцы «Кастрычніцкая», «Планета». У 1984 здадзена ў эксплуатацыю 1-я чарга 1-й лініі Мінскага метрапалітэна. Выразным сілуэтам вызначаецца арх.-скульпт. комплекс «Мінск — горад-герой». Водна-зялёны дыяметр дапаўняюць дэкар. вадаёмы, каналы, набярэжныя, каскады Сляпянскай воднай сістэмы (гл. Сляпянскае водна-паркавае паўкальцо). У 1980 пачаліся рэстаўрацыйныя работы ў квартале б. Траецкага прадмесця. У 1982 у ін-це «Мінскпраект» (арх. Ю.​Пурэцкі, І.​Кароль, Ю.​Грыгор’еў, Я.​Ліневіч, Дзятлаў, Г.​Белікаў, Гафо, Л.​Есьман і інш.) завершаны новы генплан М., які прадугледжваў развіццё горада да 2000 года. У ім закладзены прынцыпы арх.-планіровачнай арганізацыі тэр. горада (планіровачныя зоны — планіровачныя раёны — жылыя і прамысл. раёны), якія вызначылі ступеньчатую сістэму арганізацыі культ.-быт. абслугоўвання насельніцтва; прадугледжана стварэнне цэласнай і непарыўнай сістэмы азелянення горада і прыгарадаў, дзе аснову планіровачна-ландшафтнай структуры ўтвараюць водна-зялёны дыяметр, 7 зялёных кліноў і 2 водна-зялёныя паўколы на аснове Сляпянскай і Лошыцкай водных сістэм; планавалася буд-ва новых і рэканструкцыя існуючых магістралей. Радыяльна-кальцавая сістэма вулічна-дарожнай сеткі па-за межамі 2-га кальца пераўтвараецца ў лінейна-прамавугольную і дапаўняецца хордавымі напрамкамі магістралей бесперапыннага руху і скарасных дарог для выключэння з цэнтр. ч. горада транзітнага руху. Паралельна з генпланам 1982 у ін-це «Мінскпраект» распрацаваны новы варыянт праекта дэталёвай планіроўкі цэнтра М. (1978—84; арх. Белікаў, Грыгор’еў, Ліневіч, М.​Гардзеенка, Дзятлаў, Пурэцкі, У.​Часноў, І.​Кароль, Ш.​Хасьянаў, Л.​Есьман, В.​Гутман, У.​Куртанідзе, А.​Кочашава, І.​Пілатовіч, інж. М.​Сакалоўскі, Стазаева), які прадугледжваў буд-ва шэрагу буйных жылых і грамадскіх будынкаў, у т. л. 16-павярховых жылых дамоў па вул. В.​Харужай (1983, арх. У.​Пушкін), Палаца моладзі і школьнікаў на Камсамольскім воз. (1986, арх. В.​Бялянкін, Т.​Розава, Л.​Селівончык, І.​Новік, В.​Чарназёмаў), гасцініцы «Беларусь», павільёна міжнар. выставак (цяпер Нацыянальны выставачны цэнтр «БелЭкспа»). Найб. значныя паводле аб’ёму жыллёвага буд-ва жылыя раёны Малінаўка, Сухарава, Кунцаўшчына, Захад 2. З сярэдзіны 1980-х г. забудоўваюцца жылыя раёны Вяснянка, Уручча, Чырвоны Бор. Новыя тыпы грамадскіх будынкаў (банкі, офісы і інш.), жылля (катэджы, шматпавярховыя і малапавярховыя цагляныя дамы), культавых збудаванняў (цэрквы, малельныя дамы) распрацоўваюцца персанальнымі творчымі майстэрнямі (з 1989). У 1997 для вырашэння пытанняў горадабуд. палітыкі створаны галаўны ін-т «Мінскграда». Пабудовы паводле індывід. праектаў з’яўляюцца пераважна ў кварталах, якія рэканструююцца ці на свабодных тэрыторыях забудаваных раёнаў (буд-ва катэджаў у раёнах Сляпянкі, Цны, Малінаўкі і інш.). Завяршаецца буд-ва Палаца Рэспублікі на Кастрычніцкай пл. (2000). У 1990-я г. ўзведзены: Міжнар. адукацыйны цэнтр па праспекце Газеты «Правда» (арх. А.​Вараб’ёў, ням. арх. Дз.​Піршке), адм. будынак з комплексам культ.-быт. абслугоўвання (рэстаран, сауна, тэнісныя корты і інш.) бел.-аўстр. кампаніі «Лукойл—Беларусь» па вул. Няміга, Мінскі аўтавакзал «Маскоўскі», Мінскі лядовы палац спорту, жыллёвы комплекс для бел. спартсменаў па вул. Радужнай у раёне Вяснянкі і інш. Паводле «Плана размяшчэння правасл. храмаў на тэр. Мінска» (творчая майстэрня Пурэцкага, арх. Л.​Есьман, З.​Забароўская) будуюцца храмавы комплекс памяці ахвяр Чарнобыльскай катастрофы па вул. Прытыцкага, храм-помнік у гонар Усіх Святых і памяці бязвінна забітых у мікрараёне Усход па вул. Каліноўскага, царква пры Доме міласэрнасці па Старабарысаўскім тракце (абодва арх. Пагарэлаў), мемар. храм-помнік у на Востраве мужнасці і смутку ў Траецкім прадмесці «Сынам Айчыны, -што загінулі за яе межамі» (1996, аўтары М.​Каралёў, Т.​Каралёва-Паўлава, В.​Лапцэвіч, Г.​Паўлава, А.​Паўлаў, Д.​Хамякоў) і інш. У ін-це «Мінскграда» распрацаваны План функцыян. выкарыстання тэр. М. з рэжымамі развіцця і забудовы (1996, кіраўнік А.​Калантай).

Помнікі: Я.​Купалу ў парку яго імя (1972, скульпт. А.​Анікейчык, Л.​Гумілеўскі, А.​Заспіцкі, арх. Ю.​Градаў, Л.​Левін), Я.​Коласу на пл. яго імя (1972, скульпт. З-Азгур, арх. Г.​Заборскі, Градаў, Левін), М.​Багдановічу ў скверы на пл. Парыжскай Камуны перад т-рам оперы і балета (1981, скульпт. С.​Вакар, арх. Ю.​Казакоў, Л.​Маскалевіч), М.​Горкаму ў парку яго імя (1981, скульпт. Заспіцкі, І.​Міско, М.​Рыжанкоў, арх. А.​Трафімчук), Я.​Драздовічу ў Траецкім прадмесці (1993, скульпт. І.​Голубеў), Ефрасінні Полацкай у двары БДУ (скульпт. І.​Голубеў, арх. В.​Ягадніцкі), А.​С.​Пушкіну на набярэжнай р. Свіслач па праспекце Машэрава (абодва 1999, скульпт. Ю.​Арэхаў, арх. Ю.​Грыгор’еў, А.​Чадовіч), вучоным Я.​Б.​Зяльдовічу перад будынкам Ін-та тэхн. кібернетыкі Нац. АН Беларусі (скульпт. Л.​Крэмнева), С.​І.​Вавілаву на тэр. з-да імя Вавілава (абодва 1978, скульпт. У.​Булыга, арх. Казакоў); надмагільныя помнікі на Вайсковых могілках — Я.​Купалу (1970, скульпт. У.​Ананька, М.​Якавенка), Я.​Коласу (1971, скульпт. Анікейчык, Заспіцкі), на могілках па Маскоўскай шашы — М.​М.​Чуркіну (1971, скульпт. Г.​Мурамцаў), П.​Глебку (1974, скульпт. Азгур), С.​В.​Прытыцкаму (1975, скульпт. Анікейчык, арх. Левін, Градаў), П.​М.​Машэраву (1984, скульпт. Анікейчык, арх. Градаў, Левін), В.​Тураву (1999, скульпт. Якавенка) і інш.

Асвета. Першыя школы ў М. ствараліся пры цэрквах і манастырах. У 16—17 ст. пэўную ролю ў развіцці асветы адыгралі брацкія школы. У 1592 адкрыта школа пры саборнай царкве, дзе выкладаліся бел. і грэч. мовы. З 1613 дзейнічала школа пры Петрапаўлаўскім брацкім манастыры, у якой манахі выкладалі бел., грэч., лац. мовы, матэматыку, астраномію, музыку і інш. У 17 ст. пачатковая і сярэдняя адукацыя канцэнтравалася ў розных каталіцкіх ордэнах. З 1617 пры Кузьмадзям’янаўскім уніяцкім манастыры існавала школа, у якой вывучаліся бел., грэч., лац., царк.-слав., польск. мовы і інш. У 1727 засн. школа пры кляштары дамініканцаў, у 1771 — пры кляштары марыявітак, дзе выкладалі агульнапрынятыя на той час прадметы, а таксама арыфметыку і дамаводства. У 1714—1773 у М. існаваў езуіцкі калегіум — прывілеяваная школа для дзяцей шляхты, дзе выкладаліся мовы, рыторыка, паэзія, тэалогія, этыка, логіка, матэматыка, фізіка і інш. У 1773 у сувязі з ліквідацыяй ордэна езуітаў і рэформай асветы ў Рэчы Паспалітай школы перададзены Адукацыйнай камісіі. У 1803 замест Мінскай губ. школы створана Мінская мужчынская гімназія. Да сярэдзіны 19 ст. ў М. працавалі: 4-класнае гар. вучылішча (з 1819), 2-класная прыходская школа, правасл. (гл. Мінская вышэйшая духоўная семінарыя) і каталіцкая духоўныя семінарыі, духоўнае мужчынскае вучылішча (з 1834). У 1867 адкрыта духоўнае жаночае вучылішча, у 1868 — прыватны жаночы пансіён. У 1880 засн. Мінскае рэальнае вучылішча, у 1896 — вучылішча рамесных вучняў. У 1897 у 32 пач. і сярэдніх навуч. установах М. 4,1 тыс. навучэнцаў. У 1899 створаны Мінская жаночая гімназія і Мінская жаночая марыінская гімназія. З 1904 адкрыта яшчэ 8 прыватных гімназій. У 1901 засн. Мінскае мужчынскае камерцыйнае вучылішча. З 1907 працавалі Мінскае музычнае вучылішча, Мінская зубаўрачэбная школа, з 1908 — Мінская фельчарска-акушэрская школа. У 1834—1918 дзейнічалі 22 вучылішчы, у т. л. 2 прыватныя і вучылішча для сляпых. У 1913/14 навуч. г. ў 62 навуч. установах М., у т. л. гімназіях, вучылася каля 12,5 тыс. чалавек. У 1914 пачаў працаваць Мінскі настаўніцкі інстытут (гл. Мінскі беларускі педагагічны інстытут, Мінскі інстытут народнай адукацыі). Для згуртавання нацыянальна-свядомых настаўнікаў і дзеячаў нар. адукацыі, якія лічылі неабходным стварэнне беларускамоўных школ, вядзенне выкладання на бел. мове ў ВНУ у 1917 створаны Беларускі вучыцельскі хаўрус, у 1919 — Беларуская школьная рада Меншчыны і Цэнтральная беларуская школьная рада. У 1919—20 працавала Мінская беларуская гімназія. У 1921 засн. Беларускі дзяржаўны універсітэт — найбуйнейшая ВНУ Беларусі, адкрыты буд. тэхнікум (гл. Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум), бел. педтэхнікум (гл. Беларускія педагагічныя тэхнікумы). У 1922 засн. Інстытут беларускай культуры — першая на Беларусі вышэйшая шматгаліновая н.-д. ўстанова, якая ў 1929 ператворана ў Акадэмію навук Беларусі (з 1997 Нац. акадэмія навук Беларусі; пра інш. н.-д. ўстановы М. гл. ў арт. Беларусь, а таксама асобныя арт.). У 1924 адкрыты муз. тэхнікум (гл. Мінскае музычнае вучылішча імя М.​І.​Глінкі), у 1928 — Мінскі політэхнічны тэхнікум, у 1930 — Мінскі электратэхнікум сувязі (гл. Вышэйшы каледж сувязі). На базе ф-таў БДУ створаны ў 1930 Мінскі медыцынскі інстытут, у 1931 — Бел. дзярж. вышэйшы пед. ін-т (з 1935 Мінскі пед. ін-т, з 1993 Беларускі педагагічны універсітэт), Мінскі ін-т сав. будаўніцтва і права (у 1932—54 Мінскі юрыдычны інстытут). У 1931 адкрыты таксама фін.-эканам. тэхнікум (гл. Мінскі фінансава-эканамічны каледж), у 1932 створана Бел. дзярж. кансерваторыя (гл. Беларуская акадэмія музыкі), у 1933 — Бел. політэхнічны ін-т (гл. Беларуская політэхнічная акадэмія), на базе эканам. аддзялення БДУ — Бел. ін-т нар. гаспадаркі (гл. Беларускі эканамічны універсітэт). У 1940 у М. працавала 49 агульнаадук. школ (33 тыс. вучняў), 17 сярэдніх спец. (5 тыс. студэнтаў), 10 вышэйшых (9,8 тыс. студэнтаў) навуч. устаноў, 80 дзіцячых дашкольных устаноў. Дзейнічалі 81 б-ка, 78 клубаў і дамоў культуры, 4 музеі. У гады Вял. Айч. вайны амаль усе навуч. і культ.-асв. ўстановы разрабаваны і разбураны. У 1944—45 аднавілі работу БДУ, пед., політэхн., мед., юрыд., нар. гаспадаркі, фіз. культуры ін-ты, кансерваторыя, 25 школ. У 1944 адкрыты Бел. тэхнікум буд. матэрыялаў (гл. Мінскі індустрыяльны тэхнікум будаўнічых матэрыялаў). У 1945 з Гомеля пераведзены лесатэхн. ін-т (гл. Беларускі тэхналагічны універсітэт), засн. Бел. тэатр. ін-т (з 1953 тэатр.-мастацкі; гл. Беларуская акадэмія мастацтваў), Мінскі аўтамеханічны тэхнікум, тэхнікум лёгкай прам-сці (гл. Мінскі тэхнікум-прадпрыемства лёгкай прамысловасці). У 1947 засн. Мінскае мастацкае вучылішча, індустр.-пед. тэхнікум (гл. Мінскі індустрыяльна-педагагічны каледж), у 1948 — Мінскі пед. ін-т замежных моў (гл. Мінскі лінгвістычны універсітэт). У 1950/51 навуч. г. ў агульнаадук. школах — 39 тыс. вучняў, у сярэдніх спец. навуч. ўстановах — 7,6 тыс. навучэнцаў, у ВНУ — 14 тыс. студэнтаў. Працавалі 5 музеяў, 31 клуб. У 1953 адкрыты тэхнал. тэхнікум (гл. Мінскі тэхналагічны каледж) і Мінскае сувораўскае ваеннае вучылішча, у 1954 — Бел. ін-т механізацыі сельскай гаспадаркі (гл. Беларускі аграрны тэхнічны універсітэт) і машынабуд. тэхнікум (гл. Мінскі машынабудаўнічы каледж), у 1957 — тэхнікум сав. гандлю (гл. Мінскі каледж гандлю) і каап. тэхнікум (гл. Мінскі навучальна-вытворчы комплекс «ПТВ-тэхнікум»), у 1960 — радыётэхн. тэхнікум (гл. Мінскі вышэйшы радыётэхнічны каледж), у 1964 на базе радыётэхн. ф-та Бел. політэхн. ін-та — радыётэхн. ін-т (гл. Беларускі універсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі). У 1970/71 навуч. г. ў М. ў 161 агульнаадук. школе 156,6 тыс. вучняў, у 22 сярэдніх спец. навуч. установах 30,6 тыс. навучэнцаў, у 13 ВНУ 81,6 тыс. студэнтаў. У НДІ і ВНУ працавалі больш за 200 д-роў і каля 2,4 тыс. канд. навук. Дзейнічала 185 б-к, 8 музеяў. У 1971 адкрыты Мінскі энергетычны тэхнікум, у 1974 — авіяцыйна-тэхн. вучылішча грамадз. авіяцыі (гл. Мінскі вышэйшы лётна-тэхнічны каледж), у 1975 — культ.асв. вучылішча (гл. Мінскае вучылішча мастацтваў). У 1975 на базе ф-та бібліятэказнаўства і бібліяграфіі Мінскага пед. ін-та і ф-та культ.-асв. работы Бел. тэатр.-маст. ін-та засн. Мінскі ін-т культуры (гл. Беларускі універсітэт культуры). У 1976 засн. Вышэйшая школа міліцыі (гл. Акадэмія міліцыі). У 1982—83 створаны пед. вучылішчы № 1 і № 2 (гл. Мінскі педагагічны каледж імя М.​Танка і Мінскі педагагічны каледж), у 1989 — Мінскае духоўнае вучылішча (гл. таксама Духоўныя навучальныя ўстановы). З 1989 дзейнічае Таварыства беларускай мовы імя Ф.​Скарыны, з 1990 — Беларускі гуманітарны адукацыйна-культурны цэнтр, з 1991 — Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф.​Скарыны, Акадэмія кіравання (з 1995 пры Прэзідэнце Беларусі), у 1992 засн. Міжнародны экалагічны універсітэт імя А.​Дз.​Сахарава, Вышэйшае пажарна-тэхнічнае вучылішча. На базе Мінскага вышэйшага ваеннага інжынернага вучылішча і Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча ў 1995 створана Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь. У 1999/2000 навуч. г. ў М. 489 дашкольных устаноў (каля 80 тыс. дзяцей), у т. л. 12 санаторных, 10 спецыялізаваных, 13 кампенсуючага і камбінаванага прызначэння, 6 для дзяцей з парушэннем маўлення, 6 з парушэннем інтэлекту, 2 з парушэннем апорна-рухальнага апарату; 235 агульнаадук. школ (больш за 260 тыс. вучняў), у т. л. 197 сярэдніх (каля 240 тыс. вучняў), 13 гімназій (каля 15 тыс. навучэнцаў), 5 ліцэяў (больш за 4 тыс.), 1 каледж (больш за 1 тыс.), 10 школ для дзяцей з недахопамі развіцця (2,6 тыс. вучняў); 35 навуч. устаноў прафес.-тэхн. адукацыі (каля 22 тыс. навучэнцаў), у т. л. 2 цэнтры. Дзейнічае 21 дзярж. сярэдняя спец. навуч. ўстанова (больш за 26 тыс. студэнтаў), у т. л. 2 мед. вучылішчы; 2 недзярж. ўстановы — тэхнікум прадпрымальніцтва (з 1993) і тэхнікум бізнесу і права (з 1995). У М. 18 дзярж. ВНУ і 12 недзярж., у т. л. Гуманітарна-эканамічны недзярж. ін-т (з 1994), Еўрапейскі гуманітарны універсітэт, Інстытут сучасных ведаў, Беларускі інстытут правазнаўства, Міжнар. ін-т працоўных і сац. адносін (з 1992) і інш. У М. ў сістэме Мін-ва культуры 40 б-к, у т. л. 1 абласная і 16 дзіцячых, акрамя таго, існуюць б-кі навуч. устаноў, прафсаюзныя, спец. і ведамасныя. Буйнейшыя б-кі: Бібліятэка нацыянальная Беларусі, Мінская абласная бібліятэка імя А.​С.​Пушкіна, Бібліятэка цэнтральная навуковая імя Я.​Коласа, Бібліятэка фундаментальная БДУ, Бібліятэка прэзідэнцкая Рэспублікі Беларусь, Бібліятэка беларуская сельскагаспадарчая імя І.​С.​Лупіновіча і інш. Дзейнічаюць 11 музеяў, у т. л. Нацыянальны мастацкі музей Беларусі (мае 3 філіялы ў М.), Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі, Купалы Янкі літаратурны музей, Коласа Якуба літаратурна-мемарыяльны музей, Багдановіча М. літаратурны музей, Броўкі Петруся літаратурны музей, Музей гісторыі беларускай літаратуры, Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь, Музей гісторыі тэатр. і муз. культуры Беларусі і інш.

Ахова здароўя. Першы шпіталь у М. для бяздомных і бедных адкрыты ў 1513. З 1911 дзейнічае хуткая мед. дапамога. У 1913 былі 23 бальнічныя ўстановы на 835 ложкаў, 109 урачоў. У 1921 у М. адкрыты процітуберкулёзны, у 1923 — скурна-венералагічны дыспансеры. У 1928 створаны Пульманалогіі і фтызіятрыі НДІ, у 1930 — Траўматалогіі і артапедыі НДІ, на базе ф-та БДУ адкрыты Мінскі медыцынскі інстытут. З 1977 працуе Кардыялогіі Беларускі НДІ, пасля катастрофы 1986 на Чарнобыльскай АЭС з 1988 — Радыяцыйнай медыцыны НДІ. У М. (1998): 34 стацыянарныя бальнічныя ўстановы на 20,8 тыс. ложкаў, урачоў розных спецыяльнасцей 11,6 тыс., сярэдняга медперсаналу 20,4 тыс.; 115 амбулаторна-паліклінічных устаноў, у т. л. 12 дыспансераў, 90 аптэк, 54 аптэчныя пункты. Сярэдняя працягласць жыцця мужчын — 64,5, жанчын — 75,7 гадоў (1998). Узровень нараджальнасці — 7,9 на 1 тыс. нас., смяротнасць — 9 на 1 тыс. насельніцтва, натуральны прырост адмоўны (-1,1). У М. працуюць: Анкалогіі і медыцынскай радыялогіі НДІ, Аховы мацярынства і дзяцінства Беларускі НДІ, Гематалогіі і пералівання крыві навукова-даследчы інстытут, Неўралогіі, нейрахірургіі і фізіятэрапіі Беларускі НДІ, Санітарна-гігіенічны НДІ, Спадчынных і прыроджаных захворванняў НДІ, Эпідэміялогіі і мікрабіялогіі Беларускі НДІ, Удасканалення ўрачоў Беларускі інстытут, цэнтр мед. тэхналогій; 2 мед. вучылішчы, 1 мед. вучылішча павышэння кваліфікацыі. Па пытаннях аховы здароўя выдаюцца часопісы «Здравоохранение», «Медицинские новости», «Медицина» і інш., штотыднёвая газ. «Медицинский вестник».

Экалогія. Своеасаблівасць экалагічных умоў, у якіх знаходзіцца М., вызначаецца спалучэннем прыродных і антрапагенных фактараў. Да фіз.-геагр. фактараў належаць: раўніннае размяшчэнне горада (перапад вышынь ад 280,4 м на ПнЗ да 181,1 м на ПдУ, павышэнні маюць лакальны характар); умерана кантынентальны клімат; невял. плошча прыродных вадаёмаў; глебы пераважна дзярнова-падзолістыя; элементы расліннасці і жывёльнага свету, характэрныя для зоны мяшаных лясоў; перавага паўн.-зах. вятроў і інш. Антрапагенныя фактары: значная канцэнтрацыя насельніцтва, прам-сці, транспарту. Становішча М. як сталіцы вызначыла сканцэнтраванне ў ім адм., культ., навук., аздараўленчых, спарт. устаноў і цэнтраў, арх. і інш. помнікаў, мемар. комплексаў з адпаведнымі сферамі абслугоўвання, перакрыжаванне трансп. магістраляў і інш. У выніку хуткага дэмаграфічнага росту насельніцтва ў 2-й пал. 20 ст. (з 50 тыс. у 1944 да 1,7 млн. у канцы 1990-х г.) і павелічэння прамысл. прадпрыемстваў, забудова горада праводзіцца пераважна з улікам сучаснай тэндэнцыі планіроўкі, хоць ёсць і няўдалыя выпадкі ў выбары прамысл. аб’ектаў і іх памераў, размяшчэнні спальных раёнаў у адносна забруджаных зонах (напр., Чыжоўка, Шабаны). Да неспрыяльных экалагічных умоў адносяцца выкіды шкодных рэчываў прамысл. прадпрыемстваў у атмасферу (каля 40,5 тыс. т у год, каля 24 кг на аднаго жыхара, 1998). 52% выкідаў улоўліваецца, 25% утылізуецца. Асн. крыніца забруджвання паветра (да 75%; каля 160 тыс. т) — выхлапныя газы аўтамабіляў. Выкіды шкодных рэчываў у вадаёмы складаюць каля 40 тыс. т у год. Да фіз. фактараў забруджвання далучаюцца таксама шумы, вібрацыя, інфрагукавое і эл.-магн. выпрамяненне і інш. Сан.ахоўныя зоны складаюць 16% тэр. горада. Водакарыстанне М. — каля 350 млн. м³ у год (1997), у т. л. з падземных крыніц больш за 200 млн. м³; прамысл. патрэбы складаюць каля 55 млн. м³, гасп.-пітныя — каля 230 млн. м³ (каля 136 м³ вады ў год на аднаго жыхара). Сцёкавыя воды ў аб’ёме каля 280 млн. м³ у год скідваюцца ў паверхневыя вадаёмы і падземныя гарызонты. Спрыяльным для М. з’яўляецца водна-зялёны ландшафт у пойме р. Свіслач і яе прытокаў, што перасякаюць горад з ПнЗ на ПдУ. На працягу амаль 20 км ён мае шэраг вадаёмаў (вадасх. Чыжоўскае, Дразды, Камсамольскае воз., заказнік «Лебядзіны» і інш.) і паркаў (Перамогі, імя Я.​Купалы, імя М.​Горкага і інш.), зялёныя зоны, сектары прыватнай забудовы. У М. 6 агульнагар. і 11 раённых паркаў, каля 175 сквераў, 30 бульвараў, каля 90 зялёных масіваў; агульная плошча зялёных масіваў і насаджэнняў — 5,7 тыс. га (1998). Плошча зялёных насаджэнняў на аднаго жыхара складае ад 6—7 м² (Фрунзенскі і Маскоўскі р-ны) да 41 м² (Цэнтральны р-н), у сярэднім па горадзе — каля 13 м². Захаваліся ўчасткі б. прыродных лясных масіваў (паркі імя Чэлюскінцаў, 50-годдзя Кастрычніка, раёны Уручча, Дразды, Сляпянка), дзе ў дрэвавым складзе пераважае хвоя. Растуць таксама бяроза, вольха, вярба, елка. У штучных насаджэннях выкарыстоўваюцца каштан, клён, ліпа, таполя, бяроза, елка і інш. У наваколлях М. адзначана 58 відаў жывёл, у т. л. бабры, выдры, казулі, ласі і больш за 100 відаў птушак, у т. л. занесеныя ў Чырв. кнігу вераб’іны і дамавы сычыкі, гагара чорнаваллёвая, крахаль вялікі, лебедзь-шыпун і інш. Работы па азеляненні М. і ваколіц вядуць зелянгас, лясгас, Цэнтр. бат. сад і інш. ўстановы і арганізацыі. Існуе заапарк. Стан навакольнага асяроддзя кантралюецца сан. і экалагічнымі службамі, экалагічнай міліцыяй.

Друк, радыё, тэлебачанне. Першыя друкаваныя кнігі ў М. пачалі выдаваць у канцы 16 ст. Мяркуюць, што ў 1596 у гар. друкарні на бел. мове выйшаў палемічны трактат М.​Сматрыцкага, накіраваны супраць твора «Унія...» епіскапа І.​Пацея. З 1616 працавала друкарня пры Святадухаўскім мужчынскім манастыры, з 1790 — друкарня уніяцкага ордэна базыльян. У 1797 пачала працаваць Мінская губернская друкарня (існавала да 1917, выйшла больш за 170 выданняў). У ёй друкаваліся афіц. матэрыялы, паведамленні, даведачная л-ра, у т. л. «Памятная кніжка Мінскай губерні» (1860—1916), «Агляд Мінскай губерні за ... год» (1882—1914), працы па гісторыі, археалогіі, архітэктуры, этнаграфіі, асвеце, маст. творы, а таксама першая афіц. газета «Минские губернские ведомости» (з 1838). У вайну 1812 у акупіраваным М. выходзіла першае перыяд. выданне на польск. мове «Tymczasowa gazeta Mińska» («Мінская часовая газета»), У 1826 засн. першая прыватная друкарня І.​Дворжаца, у якой друкаваліся творы на бел., рус. і польск. мовах. У 1840-я г. ў М. было некалькі прыватных друкарняў і літаграфій; выходзілі выданні пераважна на рус. мове. У 1863 выдаваўся першы мінскі ілюстраваны час. «Фотографические иллюстрации». У 1869 пачало выходзіць афіц. царк. выданне «Минские епархиальные ведомости» (у 1989 адноўлена). З’явілася першая прыватная газ. «Минский листок» (з 1886, у 1902 ператворана ў газ. «Северо-Западный край», з 1888 мела навук.-папулярны і літ.-публіцыстычны дадатак «Северо-западный календарь»); пачалі выходзіць штодзённыя грамадска-паліт. і літ. газеты розных паліт. кірункаў і арыентацыі, у т. л. «Окраина», «Голос провинции», «Минские ведомости», «Минские ежедневные ведомости», «Минская речь», «Минский курьер», «Минская газета», «Минское эхо», «Минский голос», «Минское слово», «Минчанин». Народніцкая арг-цыя «Чорны перадзел» мела ў М. ўласную друкарню, дзе выходзілі нелегальны час. «Черный передел», газ. «Зерно», лістоўкі. У 1910 у М. было 15 друкарняў і літаграфічных прадпрыемстваў. У 1906 у М. выдавалася 11 газет, у 1914—15—24 газеты і часопісы, сярод якіх першыя часопісы на бел. мове — с.-г. «Саха» (з 1913 у М.) і часопіс для моладзі «Лучынка», навук.-мед. і практычны час. «Минские врачебные известия». навук. «Болотоведение» (да 1915 у М.). Актывізацыі выпуску выдавецкай прадукцыі садзейнічалі кніжнае т-ва «Мінчук», выд-ва «Саха». Напярэдадні Кастр. рэвалюцыі 1917 і пасля яе выходзіла легальная масавая газета «Звязда» (спачатку на рус. мове, пад назвамі «Молот», «Буревестник»), «Известия Минского Совета рабочих и солдатских депутатов», «Бедняк» (з 1919 у М.), «Минский пролетарий», «Советская правда», «Чырвоная змена», «Молодежь Белоруссии», «Сельская_ газета», «Савецкая Беларусь» (з ліп. 1920 у М.), часопісы: палітыка-эканам. «Экономическая жизнь» (з 1919 у М.) і «Сацыялістычнае будаўніцтва» (у 1926—29 на рус., з 1931 на бел. мове), навук.-пед. і даведачна-афіц. «Школа и культура Советской Белоруссии» (у 1919 і 1921), літ.-маст. і грамадска-паліт. «Маладняк», «Полымя», «Узвышша», навук.-метадычны «Народная асвета», грамадска-паліт. і літ.-маст. для жанчын «Работніца і сялянка» (з 1924; з 1995 наз. «Алеся»), навук.-папулярны краязнаўчы «Наш край» (з 1930 наз. «Савецкая краіна») і інш. У пач. 1930-х г. створаны шматлікія выд-вы і выдавецкая справа ў М. набыла больш масавы, шматгранны характар. Выходзяць газеты і часопісы на бел. і рус. мовах «Советская Белоруссия» (да 1937 наз. «Рабочий»), «Піянер Беларусі» (з 1929; з 1994 наз. «Раніца»), «Літаратура і мастацтва» (з 1932), час. «Бярозка» (з 1924), «Беларусь» (з 1930). У Вял. Айч. вайну ў М. падпольна выдаваліся газ. «Звязда», «Патриот Родины», перыяд. лісток «Вестник Родины». У пасляваенны перыяд пытанні грамадска-паліт., эканам., культ., спарт. жыцця М. і рэспублікі асвятляюць рэсп., абл., гар., раённыя, на прадпрыемствах — шматтыражныя газеты, часопісы, а таксама бюлетэні «На экранах Беларусі» (з 1957, з 1996 час. «На экранах», на бел. і рус. мовах), «Тэатральны Мінск» (з 1961), «Научно-техническая информация по сельскому хозяйству» (з 1967), «Служба быту Беларусі» (з 1969), «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі» (з 1970, з 1990 час. «Спадчына»), «Рабочая смена» (з 1972), «Родная прырода» (з 1972, з 1977 аднайм. часопіс) і інш.; серыйныя выданні «Веснік Бел. дзярж. ун-та» (з 1969), «Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі» (з 1940). У М. працуюць (2000): 11 дзярж. выдавецтваў, выдаюцца 292 часопісы, 737 газет на бел. і рус. мовах, у т. л. дзярж. і недзяржаўныя. Выходзяць: «Звязда», «Советская Белоруссия», «Мінская праўда», «Вечерний Минск», «Народная газета», «Народная воля», «Рэспубліка», «Белорусская нива», «Белорусская деловая газета», «Музыкальная газета», часопісы «Беларусь», «Вясёлка», «Беларускі гістарычны часопіс», «Крыніца», «Полымя», «Маладосць», «Нёман», «Культура», «Беларуская думка» і інш. Радыёвяшчанне з 1925 (1-я і 2-я праграмы ў мона- і стэрэаварыянце, радыёстанцыя «Сталіца»). Працуюць таксама незалежныя камерцыйныя станцыі «Радыё 101,2», «Радыё Бі Эй», «Радыё Рокс». Тэлебачанне з 1956, каляровае з 1974. Дзейнічае Рэсп. студыя тэлебачання. З 1991 развіваюцца недзярж. эфірныя і кабельныя сеткі тэлебачання. У 1995 створана Тэлевізійная вяшчальная сетка (ТВС), якая аб’ядноўвае 12 недзярж. тэлестанцый. Трансліруюцца перадачы і праграмы розных тэматычных кірункаў: інфарм., грамадскія, сац.-эканам., для моладзі, дзіцячыя, навук.-папулярныя, навуч., літ.-драм., муз., забаўляльныя, а таксама спектаклі, пастаноўкі бел. драматургаў і пісьменнікаў, канцэртныя праграмы, асветныя па праблемах гісторыі, культуры, экалогіі і інш. Акрамя праграм бел. тэлебачання трансліруюцца праграмы Грамадскага Расійскага тэлебачання, Расійскага тэлебачання, Незалежнага тэлебачання, канал «Культура», існуе таксама камерцыйнае тэлебачанне.

Літаратурнае жыццё. Першы вядомы ў М. літ. гурток існаваў пры ваяводскай школе (гімназіі) у 2-й пал. 18 ст. Выкладчык паэтыкі і рыторыкі ў школах М., прадстаўнік класіцызму і сентыменталізму ў шматмоўнай л-ры Беларусі 18 ст. М.​Дудзінскі выдаў у 1782 у Вільні зборнік гэтага гуртка пад назвай «Паэтычныя забаўкі моладзі ў мінскіх школах» і сваю апісальна-дыдактычную паэму пра сядзібу мінскага кашталяна А.​Хмары «Палац у Сёмкаве». З 1790 у горадзе працавала базыльянская друкарня, дзе былі надрукаваны перс. аповесць К.​Фларыяна «Батмендзі» ў перакладзе на польск. мову мінчаніна І.​Быкоўскага, яго філас.-эстэт. трактат «Праблема, прапанаваная для вырашэння...» (1790) і сатыр. камедыя В.​Капніста «Паклёп» (1808) у перакладзе М.​Тамашэўскага. У прыватных дамах збіраліся аматары л-ры, мастацтва, мясц. аўтары. У 1812—20 выпускнікі Мінскай гімназіі, што вучыліся ў Віленскім ун-це, арганізавалі навук.-літ. гурток, у якім удзельнічалі А.​Міцкевіч і Т.​Зан. У 1812 у М. напісана на польск. мове, выдадзена і пастаўлена аматарамі аднаактовая вершаваная камедыя Я.​Ходзькі «Вызваленая Літва, або Пераход Нёмана». У 1830-я г. ў кватэры мастака і паэта Ч.​Манюшкі (бацькі кампазітара С.​Манюшкі) наладжваліся літ.-маст. вечары, на якія прыходзілі музыкант П.​Карафа-Корбут, мастакі В.​Ваньковіч (у М. ў 1832—39) і Я.​Дамель (у М. з 1822). Падобныя вечары адбываліся ў доме Ваньковіча, у польск. артыста і паэта А.​Макрэцкага. У 1845 у М. заснавана губ. б-ка.

Ажыўленне літ. жыцця горада ў 1840—50-я г. звязана з імем бел. драматурга, паэта і артыста В.​І.​Дуніна-Марцінкевіча. У яго доме збіралася мясц. інтэлігенцыя: аўтар зб. вершаў «Нашы песні» доктар А.​Пянкевіч, мастак і пісьменнік А.​Шэмеш, белетрыст Ю.​Гарайн, выкладчык гімназіі, бібліёграф і паэт І.​Легатовіч, кампазітар і музыкант К.​Кжыжаноўскі, рэдактар «Минских губернских ведомостей» П.​Малышэвіч, кнігар А.​Валіцкі, калекцыянер карцін, старых кніг і рукапісаў Ю.​Кабылінскі, крытык і гісторык польскай л-ры А.​Тышынскі і інш. З Вільні і Варшавы ў М. прыязджалі С.​Манюшка, У.​Сыракомля, А.​Плуг, В.​Каратынскі, з Лагойска — К.​Тышкевіч, з Ігуменшчыны — А.​Ельскі. У М. надрукаваны зб-кі паэт. твораў Дуніна-Марцінкевіча «Гапон» і «Вечарніцы» (абодва 1855), «Цікавішся? — Прачытай!» (1856), «Дудар беларускі, або Усяго патроху» (1857). Зімой 1854 і летам 1855 сюды прыязджаў Сыракомля збіраць матэрыялы для гісторыка-краязнаўчага нарыса «Мінск» (1857); 2.6.1855 ён быў на вечары, наладжаным у яго гонар у доме Дуніна-Марцінкевіча, і прысвяціў яму верш «Тост у доме В.​Марцінкевіча»; у 1859 тут надрукавана яго паэма «Стэла Фарнарына». У жалобных маніфестацыях у М. (вер. 1862) з выпадку смерці Сыракомлі удзельнічала дэмакр. інтэлігенцыя і больш за 600 гімназістаў. У 1856 дом Дуніна-Марцінкевіча наведаў А.​Плут, дзе напісаў верш «Да В.​Марцінкевіча, аўтара твораў на беларускай гаворцы», які ўвайшоў у зб. «Голас з Літвы», выдадзены ў М. ў 1859. З 1859 у мінскай прэсе выступаў паэт-рэвалюцыянер І.​Гольц-Мілер. Як тэатр. рэцэнзент у М. друкаваўся і яго бацька І.​Гольц-Мілер. У 1860 выдаў зб. вершаў «Кветкі мараў» мінчанін Л.​Вечар (Л.​Шчарбовіч). Напярэдадні паўстання 1863—64 у М. царскія ўлады затрымалі бел. ананімны вершаваны твор «Гутарка старога дзеда». З 1864 у Рас. імперыі забаронена друкаванне бел. кніг. Літ. жыццё горада ажывілася ў 1880-я г. з ростам рэв. руху нарадавольцаў, развіццём правінцыяльнай прэсы. Пэўную ролю адыгралі календары, выдадзеныя пад рэд. М.​Доўнар-Запольскага і А.​Слупскага.

З М. цесна звязана жыццё і літ. творчасць Я.​Лучыны, дзе ён нарадзіўся, вучыўся і працаваў. Ён выдаў брашуру «З крывавых дзён. Эпізод паўстання 1863 на Міншчыне» (1889, Кракаў). У мінскім «Паўночна-Заходнім календары» на 1892 і 1893 апубл. яго вершы на бел. мове, вольныя наследаванні і пераклады з Сыракомлі. Пад уражаннем ад выступлення у М. ў 1887 укр. трупы Я.​Лучына напісаў вершы «Усёй трупе дабрадзея Старыцкага беларускае слова» і «Дабрадзею артысту Манько». Літ. жыццё М. прыкметна ажывілася з пачаткам выдання газ. «Минский листок». На яе старонках з артыкуламі па гісторыі, этнаграфіі, фальклоры, мове і культуры Беларусі выступалі Доўнар-Запольскі, А.​Слупскі (у 1895 надрукаваў нарыс «Стары Мінск») М.​Янчук, Я.​Ляцкі, У.​Завітневіч і інш.; друкавалі свае творы Я.​Лучына, К.​Каганец (у т. л. апавяд. «Бывалы Юр у Мінску», 1902), Д.​Бохан (у 1901 выдаў кн. «Мінскія паданні і легенды», у 1902 — нарыс «Мінск і мінчане»), Я.​Чырыкаў і інш. 16.5.1889 упершыню ў газ. надрукавана ананімная паэма «Тарас на Парнасе». У 1899 шырока адзначалася 100-годдзе А.​Пушкіна. Святкаваліся юбілеі Л.​Талстога, І.​Тургенева, А.​Чэхава і інш. рус. пісьменнікаў. Пасля стварэння ў 1898 Мінскага таварыства аматараў прыгожых мастацтваў літ. жыццё сканцэнтравалася ў яго літ. секцыі. У М. жылі літаратары В.​Гадлеўскі, Ю.​Вяржбіцкі і інш., якія пісалі на польскай мове. Летам 1904 у М. быў Я.​Купала (тут ён жыў з бацькамі ў 1890—91). Яго вершы распаўсюджваліся ў рукапісах, іх дэкламавалі ў час спектакляў, у т. л. ў прыгараднай в. Пятроўшчына вясною 1906. У жн. 1906 М. наведаў Я.​Колас, прысутнічаў на нелегальным сходзе. Газ. «Северо-Западный край» сістэматычна інфармавала пра літ. жыццё горада, на бел. мове друкавала казкі, легенды, песні. 15.5.1905 газета змясціла першы на бел. мове верш Я.​Купалы «Мужык». У газету дасылаў карэспандэнцыі Мікола Камароўскі (М.​М.​Верасаў), з 1908 — свае творы У.​Галубок. У віленскай «Нашай ніве» друкаваў гумарыстычныя і сатыр. творы мінчанін А.​Паўловіч. На яго кватэры збіраліся ўдзельнікі бел. нац.-культ. руху. Газ. «Минское эхо» друкавала творы мясц. аўтараў, 9.7.1908 у ёй змешчана першая рэцэнзія на зб. «Жалейка» Я.​Купалы (аўтар Ядвігін Ш.). У газ. «Минский курьер» з вершамі і артыкуламі выступаў адзін з яе рэдактараў У.​Самойла. 13.4.1908 ён змясціў у «Минском курьере» свой пераклад на рус. мову верша Я.​Купалы «Хоць ты, сэрца, лопні, трэсні» (над назваю «Беларусу») — першы пераклад на рус. мову вершаў песняра. 23.8.1908 у газеце апубл. рэцэнзія Самойлы на зб. «Жалейка» Я.​Купалы пад назваю «Вялікае свята». У 1906—09 дзейнічала Мінскае літаратурна-артыстычнае таварыства. У 1909 выйшаў альманах «Туманы», у 1910 — «Зямныя сны» пераважна з творамі сімвалісцка-дэкадэнцкага кірунку. У канцы 1913 у М. прыехала Цётка рэдагаваць час. для дзяцей і моладзі «Лучынка». З восені 1915 у М. жыў З.​Бядуля. У 1915 выйшлі зб. «Беларускія жарты» (выд-ва «Вясёлка») і альманах «Правінцыяльны месяц». У кастр. 1916 — лют. 1917 у М. жыў М.​Багдановіч. На літ. вечарах у «Беларускай хатцы» збіраліся Багдановіч, Ядвігін Ш., З.​Верас, Я.​Фарботка, Паўловіч, Ф.​Шантыр, У.​Галубок, У.​Фальскі, Ф.​Ждановіч, А.​Зязюля, В.​Лявіцкая і інш. На старонках газ. «Вольная Беларусь», што выходзіла з 28.5.1917, друкаваліся вершы Я.​Коласа, Багдановіча, З.​Бядулі, Ф.​Чарнышэвіча, Ф.​Калінкі, Паўловіча, Я.​Журбы, А.​Гаруна, І.​Піліпава, І.​Дварчаніна, апавяданні Я.​Коласа, З.​Верас, З.​Бядулі, У.​Галубка, К.​Каганца, Вясёлкі (В.​Лявіцкай), М.​Гарэцкага, артыкулы Я.​Лёсіка і інш. З 8.8.1917 газ. пачала друкаваць паэму Я.​Коласа «Сымон-музыка». У жн. 1917 выйшаў «Літаратурны зборнік «Вольнай Беларусі», у якім змешчаны творы Я.​Коласа, Вясёлкі, З.​Верас, З.​Бядулі, У.​Галубка, Я.​Шпэта, А.​Зязюлі, І.​Сербава. У 1917 выдадзена ілюстраваная «Дзіцячая чытанка» (вершы, апавяданні, казкі Я.​Коласа, З.​Бядулі, Ядвігіна Ш.), «Тарас на Парнасе», зборнік Т.​Гушчы (Я.​Коласа) «Сцэнічныя творы».

Пасля ўтварэння БССР М. стаў сталіцай рэспублікі і цэнтрам культ. жыцця. У М. знаходзілася Цэнтр. бюро літ. арг-цыі «Маладняк», літ. аб’яднанні «Узвышша», «Полымя», Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў (БелАПП), Мінская філія «Маладняка» і Мінская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў. З лют. 1932 выдаецца газ. «Літаратура і мастацтва». У чэрвені 1934 Усебел. з’езд пісьменнікаў у М. аформіў стварэнне Саюза пісьменнікаў Беларусі. У горадзе прайшлі сустрэчы з пісьменнікамі Мардовіі, Украіны (1933), Грузіі (1933, 1935), Зах. вобласці (1934), Арменіі (1935, 1936), польскімі пісьменнікамі (1940). У 1931 у М. адбыўся 1-ы Усесаюзны з’езд польскіх пралетарскіх пісьменнікаў, у 1936 — пленум праўлення Саюза пісьменнікаў СССР, прысвечаны бел. і башк. л-рам, пытанням паэзіі. Рэгулярна праводзіліся сходы і вечары, прысвечаныя літ. дзейнасці бел. пісьменнікаў, класікаў рус. і сусв. л-р. Адбываліся дыскусіі пра вобраз станоўчага героя і вобраз бальшавіка у л-ры (1932), пра фармалізм і натуралізм (1936), пра паэзію (1940), прозу (1941) і інш. У М. адбыліся 2-і (1949), 3-і (1954), 4-ы (1959), 5-ы (1966), 6-ы (1971), 7-ы (1976), 8-ы (1981), 9-ы (1986), 10-ы (1990), 11-ы (1994), 12-ы (1998) з’езды пісьменнікаў Беларусі, нарады дзіцячых пісьменнікаў (1948, 1952), маладых пісьменнікаў (1948, 1953) і крытыкаў (1983), нарада па дзіцячай л-ры (1970), сімпозіум перакладчыкаў бел. л-ры (1973), навук. канферэнцыя «Сучасныя праблемы ваеннай прозы» (1983). Шырока адзначаліся дэкады, тыдні і дні л-ры і мастацтва розных народаў. Важнымі падзеямі ў літ. жыцці горада былі святкаванні 100-годдзя з дня нараджэння Я.​Купалы і Я.​Коласа (1982), Цёткі (1976), М.​Багдановіча (1991), М.​Гарэцкага (1993), 500-годдзя Міколы Гусоўскага (1980), Ф.​Скарыны (1990) і інш. Творчасць пісьменнікаў-мінчан атрымала ўсеагульнае прызнанне.

Мастацкае жыццё. У 11—15 ст. у М. развіваліся кавальства, ліццё, ювелірнае мастацтва, разьба па дрэве і косці, ганчарства (гл. Мінская кераміка, Мінская кафля), шкларобства. Высокім узроўнем вызначалася апрацоўка скуры і вырабы з яе абутку, адзення, утылітарных рэчаў. У аздабленні шырока выкарыстоўваліся разьба, паліхромная размалёўка, інкрустацыя. У 16—18 ст. больш за 20 цэхаў М. аб’ядноўвалі майстроў 41 прафесіі; у 1591 зацверджаны статут аб’яднання злотнікаў, кавалёў, меднікаў, слесараў, гадзіншчыкаў, мечнікаў. У 16—17 ст. з’явіліся творы жывапісу, звязаныя з мясц. маст. школай («Маці боская Мінская», 1-я пал. 16 ст.; «Нараджэнне Хрыста», 17 ст., і інш.). З 16 ст. мастакі — выхадцы з М. працавалі і ў інш. гарадах (напр., Іеранім у Варшаве). У 17—18 ст. у аздабленні інтэр’ераў і фасадаў грамадз. і культавых будынкаў мінскія мастакі выкарыстоўвалі паліхромную размалёўку, драўляную і стукавую скульптуру, каваныя вырабы (Петрапаўлаўская і Святадухаўская цэрквы, касцёлы дамініканцаў, езуітаў, бернардзінак, пазалочаныя флюгеры на доме Я.​Гегера і інш.). Мясц. майстры ўдзельнічалі ў стварэнні манум. алтарных кампазіцый у храмах горада. У 18 ст. ў М. працавалі мастакі А.​Анташэўскі, М.​Бейтнік, Я.​Брэтцар, І.​Дарэці, Я.​Шэферс і інш., у канцы 18 — пач. 19 ст. — А.​Главацкі, Ю.​Г.​Главацкі, Ю.​Пешка (выканаў шэраг партрэтаў жыхароў М. і акварэльных краявідаў горада). У 19 ст. ў М. жылі і працавалі Я.​Дамель, В.​Ваньковіч, І.​Герасімовіч, Ч.​Манюшка, С.​Цімафееў, А.​Шэмеш. У М. і ваколіцах працаваў Ф.​Смуглевіч, замалёўкі краявідаў горада рабілі І.​Трутнеў, Дз.​Струкаў; шэраг пейзажаў у ваколіцах М., у т. л. «Вечар у Мінскай губерні» стварыў А.​Гараўскі. Развіваліся тэатр.дэкарацыйнае мастацтва (афармленне тэатр. залы ў будынку ратушы і дэкарацыі да спектакляў, Я.​Кураткевіч), мастацтва кнігі (гравюры Э.​Адамовіча да выдадзенай ім у М. Бібліі, пач. 1860-х г.). З ростам эканам. значэння горада ў канцы 19 ст. актывізавалася яго маст. жыццё.

У 1898—1906 маст. секцыя Мінскага таварыства аматараў прыгожых мастацтваў арганізоўвала выстаўкі жывапісу, графікі, скульптуры, фатаграфіі. У 1890-я г. ў М. існавалі маст. майстэрні, дзе працавалі Г.​Віер, М.​Дубчык, М.​Кордаш, Л.​Красоўскі, П.​Курбатаў, М.​Лазарчык, А.​Максіменка і інш. У 1891 адбылася 1-я маст. выстаўка (экспанаваліся творы А.​Бартэльса, Э.​Сукоўскага, Я.​Тышынскага і інш.). У 1899 тут адбылася выстаўка мастакоў-перасоўнікаў. З М. канца 19 — пач. 20 ст. звязана творчасць Б.​Адамовіча, Л.​Альпяровіча, С.​Богуш-Сестранцэвіча, Г.​Вейсенгофа, І.​Івашкевіча, К.​Каганца, З.​Ленскага, П.​Мрачкоўскай, Л.​Пігулеўскага, Сукоўскага. У 1904 Я.​Кругер арганізаваў у М. курсы малявання, рэарганізаваныя ў 1906 у школу-студыю малявання (існавала да 1914). На маст. выстаўках 1902, 1904, 1907, 1908 экспанаваліся творы Альпяровіча, Дамеля, Я.​Кругера, Ф.​Рушчыца, Трутнева, І.​Хруцкага, І.​Яроменкі. Буйной для свайго часу была арганізаваная мінскім скульпт. Тышынскім і мастаком Рушчыцам выстаўка 1911, дзе экспанаваліся творы бел., рус., літ., польскіх, укр. мастакоў. Уплывам дэкадэнцтва былі пазначаны творы, экспанаваныя на мінскай выстаўцы 1912. Сярод мастакоў, якія працавалі ў М. ў пач. 20 ст., Ф.​Бабеш, В.​Калашнікаў, К.​Карсалін, Ф.​Кулік, А.​Савіцкі, М.​Сляпян, В.​Струеў, І.​Умецкі, К.​Чэмка, А.​Шчокатаў, І. і Ф.​Ягоравы і інш. У 1919 у М. адкрыўся Бел. дзярж. музей (дзейнічаў да 1941), дзе экспанаваліся і творы мастацтва; прыняты першыя пастановы аб ахове помнікаў мастацтва, створаны маст.вытв. майстэрні пры аддзеле Наркамасветы Беларусі. У 1920 працавалі маст. студыі. У гады грамадз. вайны і ваен. інтэрвенцыі пашырылася мастацтва плаката і карыкатуры (дзейнасць Мінскага бюро РОСТА).

Гар. маст. выстаўка 1921 засведчыла шырокі спектр развіцця кірункаў у мастацтве — ад рэалізму да абстракцыянізму і супрэматызму (удзельнічалі І.​Ахрэмчык, С.​Блох, І.​Валадзько, І.​Гембіцкі, А.​Гефтэр, П.​Гуткоўскі, К.​Елісееў, М.​Кавязін, С.​Каўроўскі, Кругер, А.​Маневіч, І.​Мільчын, І.​Пляшчынскі, М.​Русецкі, Сляпян, М.​Станюта, Б.​Ульпі, М.​Філіповіч, К.​Ціханаў і інш.). Вял. ролю ў маст. жыцці М. адыгрывала творчая дзейнасць А.​Вало, Я.​Васілеўскага, В.​Дваракоўскага, Я.​Драздовіча, Г.​Змудзінскага, А.​Марыкса, А.​Пузынкевіча, А.​Тычыны і інш.

У 1921—25 адбыўся шэраг маст. выставак, найб. значная з іх — персанальная Філіповіча (1922). У 1925 пры Інбелкульце створана маст. секцыя, што займалася вывучэннем і прапагандай мастацтва, апісаннем і вывучэннем маст. збораў Дзярж. музея. Ёю арганізавана 1-я Усебел. маст. выстаўка (1925), якая паклала пачатак сістэматычным рэсп. маст. выстаўкам і садзейнічала стварэнню Усебеларускага аб’яднання мастакоў. У 1926 наладжана выстаўка краязнаўчага малюнка і фатаграфіі, дзе побач з творамі Драздовіча, Кругера, Я.​Мініна, Ф.​Пархоменкі, Тычыны, Філіповіча дэманстраваліся стараж. партрэты, шкло. У 1927 Усебел. аб’яднанне мастакоў арганізавала 2-ю Усебел. маст. выстаўку, дзе экспанавалася каля 1000 твораў жывапісу, графікі, скульптуры, нар. мастацтва, у т. л. карціны В.​Бялыніцкага-Бірулі, В.​Волкава, У.​Кудрэвіча, Ю.​Пэна, Станюты, М.​Эндэ і інш. Маст. выстаўкі адбыліся ў 1928 (3-я Усебел.), 1929. У 1929 у М. дзейнічала Т-ва прыхільнікаў выяўл. мастацтва, якое мела на мэце вывучэнне і папулярызацыю мастацтва, дапамогу дзеячам мастацтва.

Пасля пастановы ЦК ВКП(б) «Аб перабудове літаратурна-мастацкіх арганізацый» (1932) адзіным дазволеным кірункам у мастацтве стаў сацрэалізм. Частка мінскіх мастакоў была рэпрэсіравана. Сярод найб. значных маст. выставак 1930-х г. — 4-я і 5-я Усебел. (1931, 1932), юбілейная «Мастакі БССР за 15 гадоў», персанальныя А.​Астаповіча, Я.​Красоўскага, Кругера (усе 1934), «БССР за 20 год» (1937), «Перамога», да 22-й гадавіны Кастр. рэвалюцыі і 20-годдзя ВЛКСМ, да 20-годдзя вызвалення Беларусі ад белапалякаў (усе 1938). З 1932 у М. выходзіў час. «Мастацтва і рэвалюцыя». У 1933 створаны аргкамітэт Саюза мастакоў Беларусі, у 1938 адбыўся яго 1-ы з’езд. Дзейнічалі Дом мастака і студыі выяўл. мастацтва. У 1939 адкрыта Дзярж. карцінная галерэя БССР, у фондах якой сабраны творы майстроў рус. і замежнага мастацтва, творы сав., у т. л. бел. мастакоў. У пач. 1941 адбылася 1-я бел., рэсп. выстаўка жанчын-мастакоў.

У гады Вял. Айч. вайны ням.-фаш. акупанты знішчылі маст. ўстановы горада, вывезлі каштоўнасці Дзярж. карціннай галерэі. Пасля вызвалення М. ў творчасці мастакоў пераважала ваен. тэматыка. Прайшлі выстаўкі «Барацьба беларускага народа з нямецкай агрэсіяй» (1944), да 2-й і 4-й гадавін вызвалення Беларусі ад ням.-фаш. захопнікаў (1946 і 1948) і інш. У 1944 адкрыта нанава створаная карцінная галерэя (з 1957 Дзярж. маст. музей, з 1993 Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь). У 1947 створана Мінскае маст. вучылішча, у 1953 адкрыты маст. факультэт пры Бел. тэатр. ін-це, які перайменаваны ў Бел. тэатр.-маст. ін-т (з 1991 Беларуская акадэмія мастацтваў). У 1950-я г. адбыліся Усебел. маст. выстаўкі (1951, 1957, 1959), выстаўкі тэатр.-дэкарацыйнага мастацтва (1959), бел. пейзажа (1951), персанальныя А.​Гугеля, М.​Дучыца, Кудрэвіча, А.​Мазалёва, У.​Хрусталёва (усе 1954), Б.​Звінагродскага (1956), Волкава, А.​Шыбнёва (абедзве 1958), Я.​Зайцава, А.​Волкава (абедзве 1959). У канцы 1950-х г. у бел. выяўл. мастацтва прыйшла першая група выпускнікоў Бел. тэатр.-маст. ін-та (А.​Анікейчык, Л.​Асецкі, Б.​Аракчэеў, Ф.​Бараноўскі, В.​Грамыка, Л.​Гумілеўскі, М.​Залозны, В.​Пратасеня, І.​Рэй, Ю.​Тышкевіч, І.​Ціханаў, Л.​Шчамялёў і інш.), выпускнікі маст. ВНУ Масквы і Ленінграда (М.​Данцыг, М.​Савіцкі, І.​Стасевіч, У.​Стальмашонак), што ў значнай ступені спрыяла росквіту маст. жыцця М.

У 1960-я г. сістэматычна наладжваліся рэспубліканскія (1960, 1962, 1963, 1965—69), а таксама юбілейныя, групавыя (мастакоў кіно, 1961; твораў мастакоў час. «Вожык», 1966), перасоўныя, усесаюзныя, замежнага мастацтва, персанальныя выстаўкі А.​Глебава, С.​Нікалаева (1960), М.​Даўгялы, В.​Ціхановіча (1961), І.​Давідовіча, С.​Геруса, М.​Тарасікава, В.​Цвіркі (усе 1963), М.​Гурло, Х.​Ліўшыца, П.​Масленікава, Гугеля (усе 1965), Н.​Воранава, А.​Бархаткова, Ф.​Зільберта, Тычыны (усе 1967), М.​Манасзона, У.​Кульваноўскага (абедзве 1968) і інш.

Актывізацыі маст. жыцця М. садзейнічала адкрыццё ў 1973 Палаца мастацтваў (з 1991 рэспубліканская Маст. галерэя). Значнымі з’явамі маст. жыцця горада 1970-х г. сталі рэсп. выстаўкі, да 25-годдзя Перамогі сав. народа ў Вял. Айч. вайне (1970), 90-годдзя з дня нараджэння Я.​Купалы і Я.​Коласа (1972), 2-я рэсп. выстаўка плаката (1973), рэтраспектыўная выстаўка твораў бел. мастакоў (1974), «30 год Вялікай Перамогі», усесаюзная і 4-я рэсп. выстаўкі акварэлі, «Вобраз жанчыны ў савецкім выяўленчым мастацтве» (усе 1975), «Маладосць краіны», да 100-годдзя з дня нараджэння Цёткі (А.​Пашкевіч; абедзве 1976), міжнар. «Сатыра ў барацьбе за мір» (1977), усесаюзныя «Краіна родная», «60 гераічных гадоў», 2-я рэсп. выстаўка кніжнай графікі (усе 1978), «У сям’і адзінай», да 35-годдзя вызвалення Беларусі ад ням.-фаш. захопнікаў, «Няхай заўжды будзе сонца» (усе 1979), персанальныя Р.​Кудрэвіч і Марыкса (1970), З.​Азгура, К.​Касмачова, П.​Крахалёва (усе 1971), Станюты, С.​Каткова (абедзве 1972), Л.​Рана (1973), А.​Малішэўскага, Шчамялёва, В.​Жолтак, Савіцкага, Г.​Ісаевіч (усе 1974), Л.​Баразны, П.​Дурчына (абедзве 1975), М.​Чэпіка, У.​Мінейкі, С.​Лі, Грамыкі (усе 1976), В.​Васільева, А.​Бяловай, У.​Мудрогіна (усе 1977), Г.​Вашчанкі, Геруса (абедзве 1978), Зайцава, У.​Гоманава (усе 1979).

У 1980-я г. ў творчасці мінскіх мастакоў пашырылася асветніцкая тэматыка, што засведчылі выстаўкі «Мікола Гусоўскі і яго час» (1980), да 90-годдзя з дня нараджэння М.​Багдановіча (1981), «Песняры зямлі беларускай» да 100-годдзя з дня нараджэння Я.​Купалы і Я.​Коласа (1982), да 175-годдзя з дня нараджэння В.​Дуніна-Марцінкевіча (1983), да 150-годдзя з дня нараджэння К.​Каліноўскага і 125-й гадавіны паўстання 1863—64. Адбыліся выстаўкі твораў Бялыніцкага-Бірулі да 110-годдзя з дня яго нараджэння, «Другое нараджэнне партрэтаў з Нясвіжа і Гродна» (усе 1982), твораў Гараўскага, да 110-годдзя з дня нараджэння І.​Шышкіна (абедзве 1983), рэсп. самадз. мастакоў і майстроў нар. творчасці, «40 гадоў Вялікай Перамогі», выстаўка плаката «Мір — надзея планеты», 3-я рэсп. кніжнай графікі, групавыя выстаўкі акварэлі, твораў маладых мастакоў, прысвечаныя 12-му Сусв. фестывалю моладзі, твораў В.​Пярова да 150-годдзя з дня яго нараджэння, Хруцкага да 175-годдзя з дня яго нараджэння, франтавых малюнкаў бел. мастакоў, фатаграфіі (усе 1985), «Не зарасце народная сцежка», прысвечаная памяці А.​Пушкіна, «Мастацтва Веткі», твораў З.​Серабраковай да 100-годдзя з дня яе нараджэння, «Беларускі савецкі жывапіс і скульптура 1977—87 г.» (усе 1987), твораў Ахрэмчыка да 85-годдзя з дня яго нараджэння, Драздовіча да 100-годдзя з дня яго нараджэння (абедзве 1988), «Пераемнасць» (выстаўка дынастыі бел. майстроў саломапляцення В.​Гаўрылюк, Т.​Агафоненка, Т.​Паўлоўскай, 1989), персанальныя М.​Сеўрука і Кудрэвіч (1980), Л.​Дударэнкі, Г.​Мурамцава, М.​Карпука, Л.​Мягковай, У.​Мурахвера (усе 1981), Г.​Бржазоўскага, У.​Пасюкевіча, Г.​Паплаўскага, Манасзона, Тычыны (усе 1982), Я.​Ціхановіча, Цвіркі, Шчамялёва, Стальмашонка (усе 1983), А.​Кішчанкі, Масленікава, Л.​Паляковай, А.​Кроля, І.​Дмухайлы (усе 1984), Л.​Асядоўскага, А.​Бембеля, Гугеля, Гурло, Залознага, У.​Лагуна, Мудрогіна (усе 1985), Савіцкага (1987), Азгура, С.​Вакара, Зайцава (1988), Астаповіча (1989) і інш. У 1970—80-я г. ў М. адбыліся выстаўкі «Мастацтва Савецкай Літвы» (1974), «Выяўленчае мастацтва Казахстана» (1975), «Латвійскі экслібрыс» (1977), «Творы ўкраінскіх мастакоў» (1980), «Жывапіс Савецкай Малдавіі», «Графіка Савецкай Літвы», «Народнае мастацтва Гуцульшчыны» (усе 1984), «Сучасная народная творчасць Літвы», «Латышскі габелен», «Космас на службе міру» (усе 1985). Арганізоўваліся перасоўныя выстаўкі твораў з музеяў СССР — Траццякоўскай галерэі (1965), Эрмітажа (1966, 1985), Аружэйнай палаты (1978), АМ СССР (выстаўкі твораў М. і С.​Рэрыхаў, Б.​Кустодзіева, С.​Герасімава, Ф.​Рашэтнікава, Б.​Угарава і інш.), нар. мастакоў Літвы С.​Красаўскаса (1987) і Азербайджана Бахлулзадэ С. (1989). Экспанаваліся выстаўкі замежнага мастацтва: сучаснай італьянскай (1957) і фінскай (1970) графікі, сучаснага жывапісу Югаславіі (1973—74), жывапісу з калекцыі А.​Хамера (ЗША) і польскага жывапісу з музеяў Варшавы і Кракава (1974), шэдэўраў Дрэздэнскай карціннай галерэі (1975), зах.-еўрап. і амер. жывапісу з музеяў ЗША (1976), польскага партрэта 17—18 ст. (1977), шэдэўраў зах.-еўрап. жывапісу 17—18 ст. са збору Нац. галерэі ў Празе, «К.​Кольвіц і нямецкая графіка яе часу» (з музея г. Альтэнбург, Германія), амер. жывапісу 2-й пал. 19—20 ст. (са збору Метраполітэн-музея, ЗША; усе 1979), нар. мастацтва Ніжняй Аўстрыі і ліёнскіх тканін 17—20 ст. (з музеяў Францыі; 1981), балгарскага мастака У.​Дзімітрава-Майсторы (1983), твораў маладых мастакоў Чэхаславакіі, сучаснага выяўл. мастацтва Кітая, выстаўка японскага кімано (з г. Сендай; усе 1984), традыц. мастацтва Эфіопіі, графікі, дзіцячага малюнка і нар. рамёстваў Славеніі, сумесная выстаўка твораў мастакоў Беларусі і Зах. Берліна (усе 1985), інд. жывапісу 1900—47 (са збору Нац. галерэі сучаснага мастацтва ў Нью-Дэлі; 1987), «Новыя гарызонты амерыканскага жывапісу 1840—1910 г.» (са збору Нац. галерэі мастацтва ЗША), сучаснага мастацтва Канады (з калекцыі Фаерстоўна, г. Таронта; абедзве 1988), зах.еўрап. прыкладнога мастацтва 11—20 ст. (са збораў Эрмітажа), сучаснага польскага партрэта і аўтапартрэта ў жывапісе (абедзве 1989), «40 год брытанскай скульптуры» (1993). У 1979 створаны Музей старажытнабеларускай культуры Ін-та мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Нац. АН Беларусі, Музей беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах. З 1983 у М. выдаецца час. «Мастацтва». У фарміраванні эстэт. аблічча горада актыўна ўдзельнічалі мастакі Мінскага мастацка-вытворчага камбіната. Вялікая работа праводзіцца мастакамі па афармленні станцый Мінскага метрапалітэна.

Маст. жыццё М. 1990-х г. узбагацілася разнастайнасцю стылявых кірункаў і канцэпцый, пашырылася галерэйная справа. Разам з трад. выставачнай дзейнасцю развіваюцца новыя формы ўзаемадзеяння мастака з гледачом (пленэр, перформанс, інвайрэнмент і інш.). З 1991 выдаецца газ. «Культура». У 1995 створаны Музей сучаснай беларускай скульптуры, у 1997 — Музей сучаснага выяўленчага мастацтва. Арганізаваліся маст. суполкі «Пагоня», «Няміга-17», «Верасень», «Сонечны квадрат» і інш., грамадская Беларуская акадэмія выяўленчага мастацтва. Сярод найб. значных выставак: тэматычныя «Да 150-годдзя Ф.​Багушэвіча», «Ганчарны круг», «45 год Вялікай Перамогі», «Праекты помніка ахвярам рэпрэсій», «Мастацтва старажытных гарадоў Беларусі», «Мастацтва рэнесансу ў Беларусі», да 500-х угодкаў нараджэння Ф.​Скарыны (усе 1990), «Пошук і эксперымент», «Беларуская скульптура», «Мастацтва габелена», «Мастацтва барока на Беларусі», да 100-годдзя з дня нараджэння Багдановіча (усе 1991), «Выстаўка графікі», да 110-й гадавіны з дня нараджэння Я.​Купалы і Я.​Коласа (усе 1992), «Жыве Беларусь» (1991—98), «Гуманізм і вера», «Мастацтва Брэстчыны 16—18 ст.» (абедзве 1993), «Малюнак», «Мясціны старога Мінска», мастакоў тэатра, кіно, тэлебачання, «Дарогамі Вялікай Перамогі», «Слава табе, Беларусь!», «Аршанскай бітве 1514 года прысвячаецца», «Беларуская палітра 20 ст.» (усе 1995), «Чарнобыль, боль, надзея», «Беларуская акварэль», «Спорт у выяўленчым мастацтве», «Асоба і сучаснае асяроддзе», «Беларускі эстамп», «Мастакі Прынямоння» (усе 1996), «Мастакі і горад» (1997), «Панарама мастацтваў», «Малюнак», «Час, прастора, асоба», «Зямля Палесся», «Спорт у нашым жыцці» (усе 1998), «На мяжы тысячагоддзяў», «Беларускі друкаваны плакат», маст. акцыя С.​Войчанкі і У.Цэслера «Праект стагоддзя» (усе 1999), персанальныя В.​Вярсоцкага, Крахалёва (абедзве 1990), Ю.​Карачуна, Паплаўскага, Шчамялёва (усе 1991), С.​Давідовіча, А.​Марачкіна, Г.​Русак (ЗША; усе 1992), І.​Белановіча, В.​Кубарава, Малішэўскага, В.​Целеша (Рыга), Н.​Анісімавай (Аўстралія), В.​Маркаўца, Цвіркі (усе 1993), К.​Камала, А.​Ксяндзова, А.​Лось, У.​Маскоўскіх, А.​Мятліцкага, У.​Тоўсціка (усе 1994), М.​Апіёка, Дударэнкі (абедзве 1995), Аракчэева, Л.​Дробава, Дурчына, А.​Кузьміча, Э.​Куфко, Г.​Лойкі, М.​Раманюка (усе 1996), Бржазоўскага, Савіцкага, Ціхановіча (усе 1997), Кашкурэвіча, Літвінавай, Вашчанкі (усе 1999), рэтраспектыўныя выстаўкі П.​Гаўрыленкі, Тычыны (абедзве 1992), Кудрэвіча (1994), Анікейчыка, Малішэўскага (абедзве 1997) і інш.; выстаўкі твораў дэкар.-прыкладнога мастацтва «Гармонія і асяроддзе» (1986) і інш., Нац. выстаўкі нар. творчасці «Вечназялёнае дрэва рамёстваў» (1996), «Жывыя крыніцы» (1998) і інш.

Музычнае жыццё. Ужо ў 14—15 ст. ў М. існавалі школы царк. спеваў. Пры Петрапаўлаўскім правасл. брацтве (з 1592) былі арганізаваны навучанне спевам па 5-лінейнай нотнай сістэме і хар. выканальніцтва, існавала спец. школа па падрыхтоўцы царк. пеўчых. У канцы 17 ст. хар. спевы і ігра на аргане дасягнулі значнага прафес. ўзроўню. На мяжы 17—18 ст. пры двары мінскага ваяводы К.​Завішы створаны аркестр, які выконваў духоўныя творы і бел. нар. песні і танцы. У канцы 18 — пач. 19 ст. ў М. і Мінскай губ. папулярнасцю карыстаўся прыдворны аркестр М.​Ракіцкага. З сярэдзіны 19 ст. развівалася аматарскае музіцыраванне, наладжваліся камерныя канцэрты мясц. музыкантаў (скрыпачы П.​Бяляўскі, Каржанеўская, В.​Нядзведскі), пастаноўкі муз. спектакляў, выступленні ансамбляў бел. нар. інструментаў на плошчах горада ў час свят і кірмашоў. У арганізацыі канцэртнага жыцця і муз. адукацыі вял. роля належала братам Дамініку і Вікенцію Стафановічам (Вікенцій на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў быў дырыжорам Мінскага гар. аркестра, Дамінік праводзіў сімф. канцэрты, кіраваў фп. класамі). З М. звязана дзейнасць М.Ельскага (адзін з арганізатараў Мінскага музычна-літаратурнага таварыства), Ф.Міладоўскага, аўтара аперэты «Канкурэнты» (паст. ў 1861), П.​Карафы-Корбута, К.Кжыжаноўскага, К.Марцінкевіч (вучылася ў Мінскім пансіёне Мантэграндзі), піяніста і спевака Ф.​Паўлоўскага, скрыпачкі Б.​Крыгер. Значны ўклад у муз. культуру М. зрабіў С.Манюшка. У канцы 1850 — пач. 1860-х г. у М. працавалі фартэпіянныя ф-кі І.​Бяляўскага, Ю.​Качкоўскага і Фотха, ф-ка па вытв-сці клавікордаў, магазін А.​Валіцкага па продажы нот і муз. інструментаў. У 1870-я г. бел. муз. фальклор прапагандавалі ў мінскім друку А.​Васільева, Р.​Ігнацьеў, П.​Шэйн. З 1865 музыка гучала ў зале дваранскага сходу, дзе ставіліся і оперы. У 1872 адкрыта Мінскае вучылішча арганістаў. У 1890 пачаў дзейнічаць гар. т-р (мясц. оперную трупу ў 1890—91 узначальваў В.​Сук). З 1880 пачалі ўзнікаць аматарскія маст. т-вы, у т. л. муз. т-ва (з 1880), Мінскае таварыства аматараў прыгожых мастацтваў, Мінскае літаратурна-артыстычнае таварыства, Мінскае таварыства сяброў музыкі, муз.-драм. т-ва (з 1893), муз. гурток (1896), прыватныя муз. ўстановы: Мінская музычная школа Шацкінай, Мінская вакальная студыя Муранскай, муз. вучылішча П.​Маўшовіч, Мінскае музычнае вучылішча Н.​Рубінштэйна, курсы спеваў Ю.​Багуслаўскага (з 1907), Мінскія музычныя курсы Г.​Львовай і інш. У 19 — пач. 20 ст. ў М. гастраліравалі: спевакі Л.​Собінаў, Ф.​Шаляпін, М.​Фігнер, М.​Батыстыні, А.​Мазіні, піяністы Г.​Есіпава, А.​Зілоці, І.​Падарэўскі, С.​Рахманінаў, А.​Скрабін, скрыпачы Л.​Аўэр, С.​Барцэвіч, А.​Вільгельмі, Г.​Вяняўскі, І.​Гржымалі, Э.​Ізаі, А.​Концкі, К.​Ліпінскі, П.​Сарасатэ, М.​Эрдэнка; віяланчэлісты К.​Давыдаў, А.​Вержбіловіч і інш. М. стаў цэнтрам бел. муз. культуры. У першыя паслярэв. гады тут працаваў У.Тэраўскі — арганізатар і кіраўнік Бел. нар. хору і муз. часткі Першага таварыства беларускай драмы і камедыі. У 1919 адкрыта нар. кансерваторыя, праводзіліся вечары камернай музыкі. У 1920-я г. створаны хор Галоўпалітасветы пад кіраўніцтвам В.​Яфімава, Бел. капэла на чале з А.​Ягоравым, ансамбль цымбалістаў, Беларускі вакальны квартэт, т-ва «Музыка — масам». Цэнтрам муз. культуры М. стаў БДТ, які меў хор, сімф. аркестр і балетную трупу; на яго сцэне праводзіліся сімф. канцэрты, ставіліся муз. спектаклі, у т. л. «На Купалле» М.​Чарота, балет «Капелія» Л.​Дэліба. У 1924 адкрыты Бел. муз. тэхнікум (з 1937 муз. вучылішча, гл. Мінскае музычнае вучылішча імя М.​І.​Глінкі), педагогі і студэнты якога займаліся канцэртнай дзейнасцю. У 1927 на аснове аркестраў Бел. муз. тэхнікума і БДТ-1 створаны Дзяржаўны акадэмічны сімфанічны аркестр Рэспублікі Беларусь, у 1930 на базе опернага і балетнага класаў муз. тэхнікума — Беларуская студыя оперы і балета, на аснове ансамбля нар. інструментаў — Дзяржаўны акадэмічны народны аркестр Рэспублікі Беларусь. У памяшканні БДТ-1 опернай студыяй пастаўлены оперы «Залаты пеўнік» М.​Рымскага-Корсакава (1931), «Кармэн» Ж.​Бізэ (1932). З 1931 працаваў хор пры Бел. радыёкамітэце (гл. Хор акадэмічны Беларускага тэлебачання і радыё). Вял. значэнне для падрыхтоўкі нац. кампазітарскіх і выканальніцкіх кадраў і ўзбагачэння культ. жыцця мела адкрыццё ў 1932 Бел. кансерваторыі (гл. Беларуская акадэмія музыкі). У 1932 пры Саюзе сав. пісьменнікаў БССР створана секцыя кампазітараў (з 1938 Саюз кампазітараў БССР, гл. Саюз кампазітараў Беларусі). У 1936 адкрыты Дзярж. т-р оперы і балета БССР (гл. Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь і Нацыянальны акадэмічны тэатр балета Рэспублікі Беларусь). У 1934 адбылася 1-я Усебел. канферэнцыя кампазітараў. Вял. значэнне для развіцця канцэртнага жыцця мела адкрыццё ў М. Беларускай філармоніі (1937), дзе выступалі І.​Мусін, К.​Сімяонаў, адбыліся аўтарскія канцэрты М.​Аладава, В.​Залатарова, А.​Туранкова, Я.​Цікоцкага, М.​Чуркіна і інш. Выдатнымі падзеямі ў культ. жыцці горада і рэспублікі былі пастаноўкі ў 1939—40 бел. нац. опер «Міхась Падгорны» Цікоцкага, «У пушчах Палесся» А.​Багатырова, «Кветка шчасця» Туранкова, балета «Салавей» М.​Крошнера, якія заклалі аснову нац. рэпертуару т-ра оперы і балета, засведчылі рост майстэрства выканаўцаў, пастановачнай культуры т-ра. У Вял. Айч. вайну ў акупіраваным М. працягвалі творчую дзейнасць Туранкоў, М.​Шчаглоў, оперы якога «Лясное возера» і «Усяслаў-Чарадзей» на лібрэта Н.​Арсенневай пастаўлены ў 1942 і 1943. Пасля вызвалення М. ў 1944 аднавіла дзейнасць большасць муз. арг-цый, калектываў і навуч. устаноў. Вял. значэнне для развіцця бел. балетнага мастацтва мела адкрыццё ў М. ў 1945 Бел. харэаграфічнага вучылішча (гл. Дзяржаўны харэаграфічны каледж Рэспублікі Беларусь). У т-ры оперы і балета пастаўлены оперы «Алеся» Цікоцкага (1944) і «Кастусь Каліноўскі» Дз.​Лукаса (1947), балет «Князь-возера» Залатарова (1949). У рабоце 1-га Усесаюзнага з’езда кампазітараў (1948) удзельнічалі бел. кампазітары Аладаў, Багатыроў, Лукас, П.​Падкавыраў, Р.​Пукст, Цікоцкі, Яфімаў, музыказнавец Б.​Смольскі. У 1949 у М. пераведзены Ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь. У 1950-я г. ў М. выступалі творчыя калектывы з Расіі, Украіны, Латвіі, Туркменіі, Грузіі, Германіі, Польшчы і інш.; адбыліся Дні балг., рум., чэш., венг., кар. музыкі; гастролі салістаў Вял. т-ра І.​Казлоўскага, С.​Лемешава, В.​Давыдавай, Г.​Уланавай, М.​Плісецкай, а таксама С.​Рыхтэра, Дз.​Узунава; аўтарскія канцэрты Р.​Гліэра, Дз.​Шастаковіча, А.​Хачатурана, Ц.​Хрэннікава і інш. У оперным тэатры пастаўлены новыя муз.-сцэн. творы бел. кампазітараў Пукста, Багатырова, Туранкова, оперы С.​Гулак-Арцямоўскага, С.​Манюшкі, Ю.​Мейтуса, Б.​Сметаны. З 1952 у М. працуе Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь. Створаны шэраг новых арг-цый і калектываў, у т. л. Ваенны аркестр Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь (1950), Дзяржаўны акадэмічны народны хор Рэспублікі Беларусь (1952), Сімфанічны аркестр Беларускага тэлебачання і радыё (1958), Дзяржаўны ансамбль танца Рэспублікі Беларусь (1959), Дзяржаўны камерны аркестр Рэспублікі Беларусь (1968), вак.-інстр. ансамблі «Песняры», «Верасы», эстр.-харэаграфічны «Чараўніцы», харэаграфічны ансамбль «Харошкі» (1974), Дзяржаўны тэатр музычнай камедыі Рэспублікі Беларусь (1971; з 1999 Дзярж. муз. т-р Рэспублікі Беларусь), «Беларуская капэла», Мінскі абласны камерны хор «Санорус», Дзярж. маладзёжны т-р эстрады Рэспублікі Беларусь (1995). У 1960—90-я г. значны ўклад у развіццё розных жанраў муз. мастацтва зрабілі кампазітары Л.​Абеліёвіч, Багатыроў, С.​Бельцюкоў, У.​Буднік, Г.​Вагнер, В.​Войцік, Г.​Гарэлава, Я.​Глебаў, У.​Дамарацкі, У.​Дарохін, А.​Елісеенкаў, А.​Залётнеў, Л.​Захлеўны, В.​Іваноў, У.​Кандрусевіч, В.​Капыцько, У.​Каральчук, С.​Картэс, В.​Кузняцоў, І.​Кузняцоў, У.​Кур’ян, А.​Літвіноўскі, І.​Лучанок, А.​Мдывані, У.​Мулявін, Я.​Паплаўскі, В.​Помазаў, У.​Прохараў, В.​Раінчык, Ф.​Пыталеў, Ю.​Семяняка, Дз.​Смольскі, У.​Солтан, Р.​Сурус, Э.​Ханок, С.​Хвашчынскі, К.​Цесакоў, Л.​Шлег і інш. У т-ры оперы і балета пастаўлены оперы Аладава, Семянякі, Смольскага, Картэса, Вагнера, Глебава, А.​Бандарэнкі, Солтана, балеты Глебава, Вагнера, Залётнева, Кандрусевіча, Мдывані, адметныя разнастайнасцю харэаграфічных сродкаў і фарбаў, пошукамі новых сродкаў маст. выразнасці, свежасцю пластычнай мовы, філас. накіраванасцю. Дзярж. т-р муз. камедыі паставіў шэраг новых спектакляў, у т. л. разнастайныя па жанрах творы Семянякі, Суруса, Мдывані, Глебава, Кандрусевіча, Войціка, сучасных рас. кампазітараў, класічныя аперэты, а таксама балетныя пастаноўкі. У 1984 у будынку касцёла св. Роха адкрыта зала камернай музыкі Бел. філармоніі (у першых канцэртах выступалі І.​Архіпава, А.​Янчанка і інш.). У М. гастраліруюць вядомыя калектывы і асобныя выканаўцы замежных краін.

З 1992 у М. працуе Дзяржаўнае аб’яднанне «Белканцэрт». У горадзе праходзяць фестывалі, у т. л. «Беларуская музычная восень», «Мінская вясна», «Я люблю балет», «Адраджэнне «Беларускай капэлы», конкурсы маладых музыкантаў-выканаўцаў, у т. л. з 1987 Рэсп. конкурс вакалістаў імя Л.​Александроўскай, агляды, конкурсы, фестывалі самадз. маст. творчасці. Працуюць шматлікія калектывы маст. самадзейнасці (больш за 90 з іх маюць найменні народных і ўзорных). Актыўна прапагандуюць бел. музыку Дзяржаўны аркестр сімфанічнай і эстраднай музыкі Рэспублікі Беларусь на чале з М.Фінбергам, вак.-інстр. ансамбль «Сябры», мінскі духавы аркестр «Няміга», духавы аркестр «Фанфары Беларусі», фалькл. ансамблі «Ліцвіны», «Неруш», «Свята», «Бяседа», «Крэсіва» і інш. Муз. кадры ў горадзе рыхтуюць Бел. акадэмія музыкі і Рэсп. вучэбны комплекс гімназія-каледж пры ёй, муз. вучылішча імя М.​Глінкі, Бел. пед. ун-т, Бел. ун-т культуры, шматлікія муз. і агульнаадук. школы з муз. ухілам, артыстаў балета — Дзярж. харэаграфічны каледж, педагогаў, харэографаў і гісторыкаў балета — кафедра харэаграфіі Бел. акадэміі музыкі (з 1994).

Тэатральнае жыццё. Першыя звесткі пра тэатр. жыццё горада адносяцца да 1692 (паводле інш. звестак, да 1656), калі пры езуіцкім калегіуме існаваў Мінскі школьны тэатр. На людных месцах у М. наладжвалі паказы батлейкі. З 1770-х г. М. наведвалі польск., з 1840-х г. — пераважна рас. гастрольныя тэатр. калектывы. У канцы 18 ст. ў М. дзейнічалі прафес. трупы, у т. л. «Камедыйны тэатр» К.​Жулкеўскага і Л.​Марсанта, трупа А.​Ш.​Жукоўскага (у 1811—32 узначальваў мінскую антрэпрызу) і А.​Главацкага, у 1802—05 — пастаянная оперна-драм. трупа, створаная М.​Кажынскім. З 1845 тэатр. жыццё М. рэгулярна асвятлялася ў газ. «Минские губернские ведомости». Значнай падзеяй тэатр. жыцця М. стала пастаноўка Дуніна-Марцінкевіча тэатрам у 1852 п’есы «Сялянка» (муз. С.​Манюшкі, К.​Кжыжаноўскага). У 1911 у М. выступала Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага. У 19 ст. тэатр. паказы адбываліся ў залах мужчынскай гімназіі, дома Гайдукевіча, у будынках Мінскага гарадскога тэатра, у ратушы (гл. Мінскі ратушны тэатр), у 1864—77 у Доме дваранскага сходу. З 1890 усе тэатр. выступленні адбываліся ў Мінскім гар. т-ры. Тэатр. сезон (зімовы) звычайна прадаўжаўся з вер. — кастр. да лютага, на гэты час і фарміраваліся мясц. трупы. Наладжваліся летнія сезоны (у 1884—90 пастаянна), паказы адбываліся ў гар. садзе, летнім т-ры Сакалова і Фідэрфона, сямейным садзе «Цівалі».

У 1-й пал. 19 ст. ў М. працавалі польск. антрэпрызы А.​Руткоўскага, Кажынскага, К.​Скібінскага, В.​Ашпергера, Я.​Хелмікоўскага, В.​Драздоўскага, у 2-й пал. 19 ст. — шматлікія рас. трупы. У 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. гастраліравалі вядомыя рус. акцёры: В.​Каратыгін, І.​Гарбуноў, Ф.​Камісаржэўскі, М.​Дарскі, Г.​Фядотава, браты Адэльгеймы, К.​Варламаў, А.​Яблачкіна, В.​Камісаржэўская, Ю.​Юр’еў, М.​Дальскі, П.​Арленеў і інш.; трупы т-раў пад кіраўніцтвам М.​Ходатава, У.​Меерхольда і Р.​Унгерна, П.​Гайдабурава і Н.​Скарскай, эстрадны т-р «Крывое люстэрка», акцёры маскоўскіх т-раў Нязлобіна, Корша і інш. Са сваім нац. рэпертуарам выступалі ўкр. трупы пад кіраўніцтвам М.​Старыцкага, М.​Крапіўніцкага, П.​Саксаганскага і інш., у пач. 20 ст. — яўр. вандроўныя трупы. У М. дэбютавалі польск. акцёры І.​Вяроўскі (1802) і Ашпергер (1808), рус. М.​Савіна (Страмлянава) і В.​Далматаў (Чудзін; сезон 1869/70) і інш. Ставіліся творы рус. (А.​Астроўскі, А.​Грыбаедаў, А.​Пушкін, А.​Талстой, А.​Чэхаў, М.​Горкі і інш.) і замежнай (У.​Шэкспір, Ф.​Шылер, Мальер і інш.) драматургіі. Наладжваліся і аматарскія спектаклі, у арганізацыі якіх прымаў актыўны ўдзел Я.Ходзька-Барэйка. З канца 1850-х г. прыкметнае месца ў тэатр. жыцці М. займаў аматарскі т-р. Працавалі драм. секцыі пры Мінскім муз.-літ. т-ве, Мінскім літ.-артыстычным т-ве, Мінскім т-ве аматараў прыгожых мастацтваў. Рабіліся захады да стварэння бел. нац. т-ра. З пач. 1-й сусв. вайны тэатр. жыццё М. заняпала. У 1915 наладжваліся паказы батлейкі з удзелам батлеечнікаў-шаўцоў Муравіцкага і Дамбіцкага. У 1916—21 асяродкам тэатр. жыцця быў клуб «Беларуская хатка». У лют. 1917 пачаўся масавы культ.-асв. рух, для кіраўніцтва якім у маі 1917 засн. Т-ва бел. культуры, рэарганізаванае ў бел. культ.-асв. т-ва «Бацькаўшчына». Шырокую дзейнасць разгарнула агульнанац. т-ва «Бел. вучнёўская грамада» (напачатку існавала як гурток бел. моладзі «Вянок»); з арганізаваных ёю гурткоў у М. найб. актыўна дзейнічалі ў 1919—20 драм. і харавы (гл. Драматычная секцыя беларускай вучнёўскай грамады). У крас. 1917 у гар. т-ры адкрылася Першае таварыства беларускай драмы і камедыі (узначаліў Ф.​Ждановіч), рэарганізаванае ў маі 1918 у Бел. дзярж. т-р БНР на чале са Ждановічам, У.​Галубком і У.Фальскім. У чэрв. 1918 у М. прыехаў з Вільні і арганізаваў сваю трупу Ф.​Аляхновіч. У 1918 з гэтых калектываў утвораны Беларускі савецкі тэатр. У жн. 1919 — ліп. 1920 дзейнічалі 2 бел. т-ры: Мінскае таварыства працаўнікоў мастацтва і Бел. нац. т-р (былы Бел. дзярж. т-р БНР) пад кіраўніцтвам Тэатр. камісіі Бел. нац. к-та. Культ.-асв. работу праводзіў Беларускі рабочы клуб, дзе 10.8.1920 пачала сваю дзейнасць Трупа Галубка (гл. Беларускі трэці дзяржаўны тэатр). У вер. 1920 у М. адкрыўся Бел. дзярж. т-р (гл. Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы), які стаў цэнтрам тэатр. жыцця горада. У 1920—30-я г. ў М. арганізаваны Мінскі тэатр рэвалюцыйнай сатыры, Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР, Беларускі рабочы тэатр імя ЦСПСБ, ТРАМ беларускі, Тэатр юнага гледача БССР. У М. знаходзілася асн. база вандроўных т-раў — Польскага дзяржаўнага вандроўнага тэатра БССР, Тэатра саўгасрабочых (1927—33). У 1930—32 працаваў Беларускі тэхнікум сцэнічнага мастацтва. У 1938 створана рэсп. Тэатральнае вучылішча. У пач. 1920-х г. у М. набылі размах агітац. формы самадз. мастацтва: наладжваліся масавыя дзействы з удзелам вял. колькасці прафес. і самадз. акцёраў, рабочых, чырвонаармейцаў («Праца і капітал», «Гапонаўшчына»); створаны калектывы «Сіняй блузы» — Цэнтр. савета прафсаюзаў Беларусі, клубаў К.​Маркса і Р.​Люксембург, саюза друкароў. Для кіраўніцтва маст. самадзейнасцю ў М. створаны дамы нар. творчасці — рэсп. ў 1937 і абласны ў 1939. З пач. Вял. Айч. вайны т-ры М. спынілі сваё існаванне. Бел. першы дзярж. т-р і Дзярж. яўр. т-р БССР знаходзіліся ў эвакуацыі. Працаваў Мінскі гар. т-р, арганізаваны з акцёраў розных т-раў. Пасля вызвалення М. ад ням.-фаш. захопнікаў аднавілі дзейнасць тэатр. калектывы, што вярнуліся з эвакуацыі. Вядучае месца ў тэатр. жыцці М. належыць Нац. акад. т-ру імя Я.​Купалы (аднавіў дзейнасць у снеж. 1944). У 1946—49 працаваў Дзярж. яўр. т-р БССР, у 1949—56 — Тэатр драмы і камедыі пры Белдзяржэстрадзе. У 1947 з Гродна пераведзены Дзяржаўны акадэмічны рускі драматычны тэатр Беларусі (з 1999 Нац. акад. драм. т-р імя М.​Горкага). У 1950 у М. аднавіў сваю дзейнасць Дзяржаўны тэатр лялек Беларусі. У 1956 адкрыты Бел. рэсп. т-р юнага гледача (гл. Тэатр юнага гледача Рэспублікі Беларусь). У 1980—90-я г. створаны Тэатр-студыя кінаакцёра кінастудыі «Беларусьфільм», Дзяржаўны маладзёжны тэатр Рэспублікі Беларусь, т-р сатыры і гумару «Хрыстафор», Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі, Мінскі малы тэатр, Мінскі драматычны тэатр «Дзе-Я?», бел. паэт. т-р аднаго акцёра «Зьніч», Альтэрнатыўны т-р, т-р пластычнага гратэску «Жэст». Дзейнічаюць антрэпрызы «Тэатральныя зоркі», «Віртуозы сцэны» і інш.

Кадры для т-раў рэспублікі рыхтуе Бел. акадэмія мастацтваў. З 1946 працуе рэсп. творчая арг-цыя Саюз тэатральных дзеячаў Беларусі, з 1963 — клуб тэатр. дзеячаў Дом работнікаў мастацтваў. У М. дзейнічаюць шматлікія самадз. калектывы, у т. л. народныя. У 1980-я — пач. 1990-х г. працавалі т-ры-студыі (гл. Тэатр-студыя). Праводзіліся рэсп. агляды, дэкады, фестывалі самадз. і прафес. мастацтва, у т. л. міжрэсп. Прыбалтыкі і Беларусі «Тэатральная вясна-87», міжнар. «Славянскія тэатральныя сустрэчы» (1991), «Фестываль сяброў» т-ра імя Я.​Купалы і польск. Беластоцкага т-ра імя А.​Венгеркі (1993), фестывалі т-раў лялек рэсп. (1-ы ў 1981), міжрэсп. Прыбалтыкі і Беларусі (1974) і міжнар. (1990, 1993, 1996, 1999), міжнар. фестывалі монаспектакляў «Я» (1993, 1996 і 1998). У М. адбываюцца гастролі т-раў інш. краін.

Фізічная культура і спорт. Першыя спарт. т-вы ў М. створаны ў канцы 19 — пач. 20 ст.: Мінскае т-ва аматараў спорту (1892), філіялы т-ваў «Сокал» (1911), «Санітас» (1913). Першыя спарт. спаборніцтвы праведзены па веласіпедным спорце (1896), барацьбе і падыманні цяжару (1913—14). У 1924 у М. праведзена 1-е Усебел. свята фізкультуры, у 1945—1-я Усебел. спартакіяда. У 1929 засн. тэхнікум фіз. культуры (з 1937 Бел. ін-т фіз. культуры, з 1993 Акадэмія фізічнага выхавання і спорту). Дзіцяча-юнацкія спарт. школы працуюць з 1945. М. — адзін з гарадоў Алімпіяды-80. Кіраўніцтва развіццём фіз. культуры і спорту ажыццяўляецца Мін-вам спорту і турызму Беларусі, Нацыянальным алімпійскім камітэтам (створаны ў 1991), рэсп. федэрацыямі (больш за 90) па асобных відах спорту. У горадзе і прыгарадах пабудаваны і эксплуатуюцца буйныя спарт. комплексы: алімп. база «Стайкі» (1947), стадыёны «Дынама» (1934), «Трактар» (1968), спарт.-стралковы (1971) і інш., Мінскі палац спорту (1966), воднаспартыўны камбінат (1967), конна-спарт. комплекс «Ратамка» (1970), рэсп. спарт. комплекс «Раўбічы» (1974), крыты каток «Юнацтва» (1976), Палац лёгкай атлетыкі (1977), Палац тэніса (1978), спарт. комплекс «Дынама» (1978), рэсп. Палац шахмат і шашак (1985), Лядовы палац спорту (1998) і інш. У М. праводзяцца чэмпіянаты свету, Еўропы, інш. буйныя міжнар. спаборніцтвы. З 1967 працуе Рэсп. навук.-метадычная б-ка па фіз. культуры. Выдаецца шмат спарт. перыядычных выданняў, у т. л. «Прессбол», «Спортивная панорама» і інш.

Літ.:

Гісторыя Мінска. М., 1967;

Минск: Краткая хроника (ноябрь 1917—1966). Мн., 1967;

Минск и окрестности: Справ.-путеводитель. Мн., 1979;

Минск: Энцикл. справ. 2 изд. Мн., 1983;

Загорульский Э.М. Возникновение Минска. Мн., 1982;

Мінск на старых паштоўках (канец XIX — пачатак XX ст.). Мн., 1984;

Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі: Мінск. Мн., 1988;

Сыракомля У. Мінск: Беглы агляд сучаснага стану Мінска. Мн., 1992;

Шыбека З.В., Шыбека С.Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада: Пер. з рус. Мн., 1994;

Пазняк З.С. Рэха даўняга часу. Мн., 1985;

Лакотка А.І. Сілуэты старога Мінска: Нарысы драўлянай архітэктуры. Мн., 1991;

Гісторыя беларускай савецкай музыкі. Мн., 1971;

Кісялёў Г. Героі і музы. Мн., 1982;

Гісторыя беларускага тэатра. Т. 1—3. Мн., 1983—87;

Чурко Ю.М. Белорусский балетный театр. Мн., 1983;

Яе ж. Белорусский балет в лицах. Мн., 1988;

Музыкальный театр Белоруссии: Доокт. период. Мн., 1990;

Музычны тэатр Беларусі. Мн., 1993—97;

Белорусская музыка 1960—1980 гг: Мн., 1997;

Пашкин Ю.А. Русский драматический театр в Белоруссии XIX в. Мн., 1980;

Тэатры Мінска: [Альбом]. Мн., 1973;

Лисневский И.Е. В театр иду, как в храм. Мн., 1997;

Тэатры Беларусі. Мн., 1998;

Калубовіч А. На крыжовай дарозе: Творы з эміграцыі. Мн., 1994. С. 178—261.

І.​Я.​Афнагель (гаспадарка), Э.​Р.​Самусенка (экалогія), А.​В.​Скараход (гісторыя), Т.​І.​Чарняўская, Л.​А.​Есьман (архітэктура і горадабудаўніцтва), Э.​А.​Вальчук (ахова здароўя), Г.​І.​Дайлідава (друк, радыё, тэлебачанне), І.​У.​Саламевіч, М.​І.​Мушынскі (літаратурнае жыццё), Л.​Дз.​Налівайка, Л.​Ф.​Салавей (мастацкае жыццё), А.​Л.​Капілаў, Б.​С.​Смольскі (музычнае жыццё), Дз.​У.​Стэльмах (тэатральнае жыццё), А.​М.​Петрыкаў (фізічная культура і спорт).

т. 10, с. 391