Verbum

КУРГА́Н (Ілья Львовіч) (н. 26.5.1926, г. Барысаў Мінскай вобл.),

бел. акцёр, дыктар радыё, педагог. Засл. арт. Беларусі (1968). Скончыў Бел. тэатр. ін-т (1949). З 1949 дыктар (да 1987) і артыст Нац. тэлерадыёкампаніі Беларусі. З 1959 выкладае ў Бел. АМ (з 1992 праф.), з 1995 у Бел. ун-це культуры. Яго мастацтва выявілася ў радыёпастаноўках «Прымакі» Я.​Купалы, «Паляўнічае шчасце» Э.​Самуйлёнка, «Сцяг брыгады» А.​Куляшова, «Незабыўныя дні» М.​Лынькова і інш., у шматсерыйным радыёспектаклі «Доктар Русель» У.​Дзюбы. Сярод запісаў: на радыё — «Скіп’ёўскі лес» К.​Чорнага (1995), «Пан Тадэвуш» А.​Міцкевіча (1997), на грампласцінках — паэмы «Курган» Я.​Купалы, «Новая зямля» і «Сымон-музыка» (урыўкі) Я.​Коласа, «Мужнасць» і «Летні дзень» (урыўкі) П.​Глебкі, «Дзесяты падмурак» П.​Труса, вершы М.​Багдановіча, П.​Броўкі і інш.

В.​С.​Іваноўскі.

т. 9, с. 46

КІРЫ́ЛЬЧАНКА (Пётр Міхайлавіч) (18.10.1914, г. Краснадар, Расія — 20.9.1997),

бел. альтыст, педагог, дырыжор. Засл. арт. Беларусі (1961). Скончыў Ленінградскую кансерваторыю (1938). З 1938 артыст сімф. аркестраў у Маскве і Горкім. У 1944—62 саліст Дзярж. акад. сімф. аркестра Беларусі, удзельнік струннага квартэта Бел. філармоніі. У 1970—73 гал. дырыжор Дзярж. т-ра муз. камедыі Беларусі, у 1980—90 — Мінскай нар. опернай студыі Рэсп. міжсаюзнага Палаца культуры прафсаюзаў. Выкладаў у Бел. кансерваторыі (1945—79). Пад яго муз. кіраўніцтвам пастаўлены спектаклі «Пяе «Жаваранак» Ю.​Семянякі, «Вольны вецер» І.​Дунаеўскага, «Халопка» М.​Стрэльнікава, «Чацвёра з вуліцы Жанны» А.​Сандлера, «Сільва», «Баядэра», «Фіялка Манмартра» І.​Кальмана ў т-ры муз. камедыі; «Справа гонару» С.​Манюшкі, «Кастусь Каліноўскі» Дз.​Лукаса, «Джані Скікі», «Плашч» Дж.​Пучыні і інш. ў нар. опернай студыі.

т. 8, с. 288

КАРА́ЛІ (Вера Аляксееўна) (8.8.1889, Масква — 16.11.1972),

руская артыстка балета і кінаактрыса. Па паходжанні грачанка. Пасля сканчэння Маскоўскага тэатр. вучылішча (1906, педагог А.Горскі) у Вял. т-ры. Мела эфектную сцэн. знешнасць; яе танцу былі ўласцівы вытанчанасць, адухоўленая пластыка, скульпт. завершанасць і прыгажосць поз. Сярод партый: Анітра («Нур і Анітра» на муз. А.​Ільінскага), Саламбо і Багіня Таніт («Саламбо» А.​Арэндса), Эўніка («Эўніка і Петроній» на муз. Ф.​Шапэна), Раймонда, Пастушка («Раймонда», «5-я сімфонія» на муз. А.​Глазунова), Жызэль, Медора («Жызэль», «Карсар» А.​Адана), Нікія, Кітры («Баядэрка», «Дон Кіхот» Л.​Мінкуса). Выканала канцэртны нумар «Лебедзь, які памірае» на муз. К.​Сен-Санса. З 1918 за мяжой. У 1919—20 у Рускім балеце С.​Дзягілева, потым у розных трупах Еўропы і ЗША. З 1914 здымалася ў кіно (каля 30 фільмаў).

т. 8, с. 51

КНЕ́БЕЛЬ (Марыя Восіпаўна) (18.5.1898, Масква — 1985),

расійская актрыса, рэжысёр, педагог. Нар. арт. Расіі (1958). Скончыла школу пры 2-й студыі МХАТ. З 1924 у трупе гэтага т-ра, з 1935 рэжысёр у Маск. т-ры імя Ярмолавай, з 1950 у Цэнтр. дзіцячым т-ры (у 1955—60 гал. рэжысёр). З 1948 выкладала ў Дзярж. ін-це тэатр. мастацтва (з 1960 праф.). Сярод роляў: Шарлота («Вішнёвы сад» А.​Чэхава), Карпухіна («Дзядзечкаў сон» паводле Ф.​Дастаеўскага). Пастаноўкі: «Далёкая дарога» А.​Арбузава (1936), «Дзеці сонца» М.​Горкага (1937) і «Як вам гэта спадабаецца» У.​Шэкспіра (1940, абедзве разам з М.​П.​Хмялёвым), «У добры час» В.​Розава (1954), «Іванаў» А.​Чэхава (1955), «Таленты і паклоннікі» А.​Астроўскага (1969), «Дзядзечкаў сон» паводле Дастаеўскага (1972). Дзярж. прэмія СССР 1978.

т. 8, с. 358

ЛІПІ́НСКІ ((Lipiński) Караль Юзаф) (30.10.1790, г. Радзынь — Падляскі, Польшча — 16.12.1861),

польскі скрыпач, кампазітар, педагог. Музыцы вучыўся ў бацькі — Ф.​Ліпінскага. З 1812 капельмайстар опернага т-ра ў Львове. Іграў у квартэце з Л.Шпорам (1-я скрыпка) у Вене (1814), спаборнічаў з Н.Паганіні, іграў з ім у квартэце (1818). У 1839—59 саліст і канцэртмайстар опернага т-ра ў Дрэздэне. Тонкі інтэрпрэтатар твораў І.​С.​Баха і Л. Бетховена. З 1859 выкладаў у заснаванай ім муз. школе для сялянскіх дзяцей у в. Урлаў каля Львова. Аўтар 2 камічных опер, 3 сімфоній, уверцюры, 4 канцэртаў для скрыпкі з арк., у т. л. «Ваенны канцэрт»; 3 паланэзаў для фп., транскрыпцый фп. п’ес Ф.​Шапэна і інш. Сярод яго вучняў І.​Бём, І.Іоахім, С.​Сервачынскі.

Літ.:

Григорьев В.Ю. К.​Липиньский. М., 1977.

т. 9, с. 276

ГО́РСКІ (Аляксандр Аляксеевіч) (18.8.1871, С.-Пецярбург — 20.10.1924),

рускі балетмайстар, артыст, педагог. Засл. арт. імператарскіх т-раў (1915). Пасля заканчэння Пецярбургскага тэатр. вучылішча (педагогі П.​Карсавін і М.Петыпа) у 1889—1900 у Марыінскім т-ры, з 1896 выкладаў у Пецярбургскім і Маскоўскім тэатр. вучылішчах. Выконваў класічныя і гратэскавыя партыі: Дэзірэ («Спячая прыгажуня» П.​Чайкоўскага), Сатыр, Арлекін («Поры года», «Выпрабаванне Даміса» А.​Глазунова) і інш. У 1902—24 балетмайстар Вял. т-ра ў Маскве. Рэфарматар балетнага т-ра, у спектаклях імкнуўся пераадолець умоўнасці акад. балета 19 ст., дамагаўся гіст. праўды, стылявога адзінства: «Дачка Гудулы» А.​Сімона (1902), «Саламбо» А.​Арэндса (1910), «5-я сімфонія» на муз. Глазунова (1916) і інш. Сярод вучняў: Т.Карсавіна, А.Месерэр, М.Габовіч.

Літ.:

Бахрушин Ю. А.​А.​Горский. М.; Л., 1946;

Суриц Е.Я. Хореографическое искусство двадцатых годов. М., 1979.

т. 5, с. 366

ЖАК-ДАЛЬКРО́З ((Jaques-Dalcroze) Эміль) (Жак; 6.7.1865, Вена — 1.7.1950),

швейцарскі педагог, кампазітар. Вучыўся ва ун-це і адначасова ў кансерваторыі ў Жэневе, потым у А.Брукнера, Л.Дэліба і інш. У 1892—1910 праф. Жэнеўскай кансерваторыі. Распрацаваў сістэму муз.-рытмічнага выхавання, заснаваную на ўвасабленні вобразнага зместу музыкі ў пластычным руху. У 1910 арганізаваў Школу музыкі і рытму ў г. Гелераў (каля Дрэздэна), у 1915 — Ін-т Ж.-Д. ў Жэневе. Падобныя ін-ты і школы былі засн. яго паслядоўнікамі (М.​Вігман, В.Ніжынскі, Р.​Сен-Дэні і інш.) у многіх гарадах Еўропы і Амерыкі (у 1920 у Маскве і Петраградзе). Аўтар 7 камічных опер і аперэт, кантат («Свята ў кантоне Во», 1903 і інш.), арк. твораў, канцэртаў для інструментаў з арк., песень («Раманскія песні» сталі народнымі), а таксама літ. твораў, прысвечаных яго сістэме выхавання.

т. 6, с. 412

ЗДАНЕ́ВІЧ (Міхаіл Аляксандравіч) (н. 6.4.1943, в. Аркадыя Брэсцкага р-на),

бел. спявак (бас), педагог. Засл. арт. Беларусі (1979). Скончыў Бел. кансерваторыю (1972, клас С.​Асколкава). У 1969—83 саліст Дзярж. т-ра оперы і балета Беларусі. З 1983 выкладае ў Бел. акадэміі музыкі. Творчую дзейнасць вызначалі голас вял. дыяпазону, майстэрства філіроўкі, здольнасць да сцэн. пераўвасаблення. Сярод партый у операх нац. рэпертуару: Чапля («Андрэй Касценя» М.​Аладава), бацька Максіма («Зорка Венера» Ю.​Семянякі), Інквізітар («Джардана Бруна» С.​Картэса), у класічных: Барыс Гадуноў («Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага), Грэмін («Яўген Анегін» П.​Чайкоўскага), Рамфіс, Мантэроне («Аіда», «Рыгалета» Дж.​Вердзі), Мефістофель («Фауст» Ш.​Гуно), Дон Паскуале («Дон Паскуале» Г.​Даніцэці), Лепарэла, Бартала («Дон Жуан» і «Вяселле Фігара» В.​А.​Моцарта). Лаўрэат Усесаюзнага конкурсу вакалістаў імя М.​Глінкі (1971).

т. 7, с. 47

МІХА́ЙЛАЎ (Леў Дзмітрыевіч) (24.7.1928, с. Яшкіна Кемераўскай вобл., Расія — 30.7.1980),

расійскі оперны рэжысёр, педагог. Нар. арт. Расіі (1970). Скончыў Дзярж. ін-т тэатр. мастацтва (1953), з 1970 выкладаў у ім. З 1953 рэжысёр, гал. рэжысёр Новасібірскага т-ра оперы і балета, з 1960 — маскоўскага Муз. т-ра імя К.​Станіслаўскага і У.​Неміровіча-Данчанкі. Упершыню паставіў некалькі опер У.​Рубіна, А.​Тактакішвілі, В.​Губарэнкі. Сярод найб. значных пастановак: «Ярмак» А.​Касьянава (1957), «Яе падчарка» Л.​Яначака (1958), «Кацярына Ізмайлава» Дз.​Шастаковіча і «Хары Янаш» З.​Кодая (1963), «Вірынея» С.​Сланімскага (1968), «Цаной жыцця» А.​Нікалаева (1965), «Вайна і мір» (1975) і «Любоў да трох апельсінаў» (1979) С.​Пракоф’ева, «Пікавая дама» П.​Чайкоўскага (1976), «Поргі і Бес» Дж.​Гершвіна (1980). Аўтар кн. «Сем раздзелаў пра тэатр» (1985).

т. 10, с. 482

ЛЫ́БІН (Дзмітрый Віталевіч) (н. 27.6.1963, Мінск),

бел. кампазітар, педагог. Скончыў Дзярж. муз.-пед. ін-т імя Гнесіных (1986), Бел. акадэмію музыкі (1993, клас Дз.Смольскага). З 1986 выкладаў у Бел. харэаграфічным вучылішчы, з 1988 у Бел. пед. ун-це. У творчасці спалучае традыцыйныя і авангардныя метады кампазіцыі. Сярод твораў: кантаты «Беларускія песні» на нар. тэксты (1996), «Адышоўшыя строфы» на вершы Ф.​Цютчава (1998); «Псалом IX» для дзіцячых галасоў, габоя, аргана, 2 туб і ўдарных (1994); канцэрт для скрыпкі і сімф. арк. (1993); «Музыка для горада Нясвіжа» для камернага арк. (1997); «Апошняя працэсія» для 2 фп., трубы, ударных і магнітнай стужкі; «Водгукі беларускіх народных песень» для падрыхтаванага фп.; хар. цыкл «Малітвы» ў суправаджэнні чэлесты і ўдарных; вак. цыкл «Песні змроку і світанку» (абодва на вершы А.​Блока).

Р.​М.​Аладава.

т. 9, с. 381