A surgeon needs a good eye. Хірургу патрэбен добры зрок.
3. ба́чанне; по́гляд;
to my eye на мой по́гляд
4. ву́шка (іголкі)
5.tech., bot. во́чка
6. пятля́ў вяза́нні
7. цэнтр урага́ну, тарна́да і да т.п.
♦
a black eye сіня́к;
the evil eye ліхі́я/благі́я во́чы, пага́нае во́ка;
with the naked eye про́стым во́кам;
an eye for an eye во́ка за во́ка;
eye to eye во́ка ў во́ка/во́чы ў во́чы;
in the eyes of smb. у вача́х каго́-н.; на ду́мку каго́-н.;
keep an eye on smb./smth. назіра́ць за кім-н./чым-н.;
see eye to eye with smb. быць адно́й ду́мкі з кім-н., згаджа́цца з кім-н.;
turn a blind eye to smth. заплю́шчваць во́чы на што-н., не звярта́ць ува́гі на што-н.
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
адзі́ны, ‑ая, ‑ае.
1. Толькі адзін. Адзіны сын. Адзіная ўцеха. □ Сцерагчы маю краіну, Як мой скарб святы, адзіны, Паклянуся я.Колас.А быць можа — хто знае! — Гэта ты і была, Ты, адзіная ў свеце, Лёс мой, зорка мая.Гілевіч.
2. Цэлы, непадзельны; з’яднаны. Адзіная сям’я народаў. □ Партыя, урад наш — мы ўсе адзіны.Колас.Галоўныя героі і мноства сюжэтна нязначных персанажаў ствараюць уяўленне адзінага і адначасова вельмі шматаблічнага вобраза народа, які з’яўляецца героем «Векапомных дзён».Дзюбайла.
3. Агульны для ўсіх, той самы, аднолькавы. Адзіныя патрабаванне Адзіная сістэма. Адзіны арфаграфічны рэжым. Адзіны погляд. Адзінае кіраўніцтва. □ Для сучаснага этапа нацыянальна-вызваленчай барацьбы народаў характэрным з’яўляецца той факт, што ў многіх краінах склаўся або складаецца адзіны нацыянальны фронт.«Звязда».Задача ў нас была адна, І лёс адзіны нас сасватаў.Астрэйка.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
сваво́льны, ‑ая, ‑ае.
1. Гарэзлівы, дураслівы, гуллівы. І дарма, што на першы погляд яна [Кася] здавалася свавольным дзіцем, слова маткі было для яе святым законам.Васілевіч.У сцэне з Якімам Сарокам Паўлінка — Караткевіч пяшчотная, свавольная, гарэзлівая, наіўная і разумная.«ЛіМ»./уперан.ужыв.Ветрык свавольны пранёсся, Долу нагнуўшы калоссе...Лойка.// Вальнадумны, мяцежны. За смерць мяцежных і свавольных, за смерць дзяўчат і юнакоў дакляравалі каты волю — за блізкіх кроў, за родных кроў!..Дудар.
2. Схільны да свавольства; упарты, неслух. Поп, вядома, мог бы пакараць Андрэя, але ён сам меў столькі грахоў, што пабаяўся крануць гэтага свавольнага шляхцюка.Чарнышэвіч.// Які выражае свавольства, сведчыць пра яго. Кавалёва бачыла, як ружавелі твары дзяўчат, як загараліся свавольным агнём вочы хлопцаў.Дуброўскі.Людзі свавольнай натуры з яго [Астаповіча] нават смяяцца пачалі.Чорны.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
ту́хнуць1, ‑ну, ‑неш, ‑не; пр. тух, ‑ла; незак.
1. Пераставаць гарэць, свяціць; гаснуць. Зусім не чутно было выбухаў, толькі ў небе, далёка адсюль, загараліся і адразу тухлі арыенціровачныя ракеты.Лупсякоў.Пад самай столлю захісталася лямпа і пачала тухнуць.Каваль.Агонь ніколі ў нас не тухне, Па двух калах кіпіць кацёл.Астрэйка.Раджаўся дзень, за лесам тухлі зоры.Кляшторны.// Страчваць бляск, жывасць (пра вочы, погляд і пад.). Гора вырастае ў адзін міг: галава апускаецца ніжэй, вочы тухнуць.Бядуля.
2.перан. Слабець, памяншацца. І бязмерная радасць адразу тухне, нібы ў сэрцы агні чорным радном пакрыліся.Лынькоў.Гудкі запелі расставанне, А стрэчы як і не было. І тухне зноў на скрыжаванні Падзей зялёнае святло.Чэрня.
ту́хнуць2, ‑не; пр. тух, ‑ла; незак.
Разм. Загніваць і непрыемна пахнуць; пратухаць.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
КІРКО́Р (Адам Ганоры Карлавіч) (21.1.1818, в. Слівіна Манастыршчынскага р-на Смаленскай вобл., Расія — 23.11.1886),
бел. і польскі гісторык, археолаг, этнограф, выдавец, грамадскі дзеяч. З роду Кіркораў. Чл.-кар. Імператарскага археал.т-ва (1856), чл.Рус.геагр.т-ва (1857), Акадэміі ведаў у Кракаве (1873). Вучыўся ў Магілёўскай (да 1834) і Віленскай (да 1838) гімназіях. Выдаваў у Вільні літ.-навук. альманахі «Радэгаст» (1843), «Разумовыя дзённікі» (т. 1—3, 1845—46), «Віленскі альманах» (1859, 1862), час. «Teka Wileńska» («Віленскі зборнік», т. 1—6, 1857—58). З 1849 чл. Віленскага статыстычнага к-та, рэдактар «Памятнай кніжкі Віленскай губерні» (1850—54). З 1855 чл. Віленскай археал. камісіі, хавальнік Віленскага музея старажытнасцей, якому ахвяраваў сваю археал.-этнагр. калекцыю. У 1850—60-я г. кіраўнік віленскага гуртка бел., польск. і літ. літаратараў і дзеячаў культуры. У 1859—65 рэдактар газ.«Виленский вестник». З 1859 уладальнік друкарні ў Вільні, дзе выдаваліся танныя кнігі на польск., літ. і рус. мовах (планаваліся і на бел.). У 1868—71 адзін з выдаўцоў газ. «Новое время» (Пецярбург). З 1872 у Кракаве, чытаў лекцыі па гісторыі слав. літаратур, у т. л. і беларускай. Археал., краязнаўчыя, этнагр. даследаванні праводзіў у Віленскай і Мінскай губ. (Ашмянскі, Барысаўскі, Вілейскі, Віленскі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Свянцянскі пав.), дзе даследаваў каля 1000 курганоў, запісваў узоры вусна-паэт. творчасці (песні, прыказкі, прымаўкі, паданні), абрады, звычаі, гульні, танцы, нар. святы. У працах «Рэшткі язычніцкіх звычаяў на Беларусі» (1839), «Аб этнаграфічнай мяжы літоўскай і славянскай народнасцей у Літве» (1857), «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857—59), «Літоўскае Палессе» і «Беларускае Палессе» («Жывапісная Расія», т. 3, ч. 1—2, 1882) адзначаў багацце, самабытнасць духоўнай і матэрыяльнай культуры бел. народа, падкрэсліваў гіст. і этнагр. своеасаблівасць беларусаў, іх мовы, пісьмовых традыцый, даў этнічную і сац.-быт. характарыстыку тыпаў беларуса. Аўтар «Нарысаў сучаснай рускай літаратуры» (1873), кн. «Пра літаратуру братніх славянскіх народаў» (1874), дзе выказаў ідэю аб бел. культуры як цэласнай шматвяковай гіст. з’яве ў адзінстве пісьмовых і вусна-паэт. традыцый. Аўтар мемуараў «Літоўскія абразкі» (1874), «З віленскіх успамінаў» (1884), «Успаміны з 1860—1863 гг.» (1884—85).
5.у знач.наз.м. (заяц) Háse m -n, -n; Méister Lámpe (указцы)
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
бок, бо́ка і бо́ку, М на баку́, мн. бакі́, бако́ў, м.
1. -а. Правая або левая частка цела.
Адлежаць б.
2. -у. Напрамак у прасторы, месца.
Пайсці ў розныя бакі.
Паўднёвы б. лесу.
3. -у. Прастора злева ці справа ад сярэдзіны.
Па другі бок вуліцы.
4. -у, перан. Становішча па-за галоўнымі падзеямі чаго-н.
З боку лепш відаць.
5. -у. Адна з дзвюх паверхняў чаго-н.
Не дакрылі другі б. страхі.
Добры б. матэрыі.
6. -у, перан. Якія-н. рысы, асаблівасці.
Паказаць сябе з лепшага боку.
7. -у. Чалавек ці група асоб, якія супрацьстаяць іншаму чалавеку або групе.
Спрэчкі бакоў.
8. -у, перан. Пункт гледжання, погляд на што-н.
Абмяркоўвалася тэма з усіх бакоў.
9. -у. Ступень роднасных адносін.
Дзядзька з боку маці.
◊
Бокам вылезці (выйсці) (разм.) — не прайсці дарэмна для каго-н.; адплаціцца.
Бок у бок — побач, адзін пры адным (стаяць, размяшчацца і пад.).
Пад (самым) бокам (разм.) — зусім блізка.
|| памянш.бачо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м. (да 1 знач.).
|| прым.бакавы́, -а́я, -о́е (да 3 знач.).
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
хало́дны, -ая, -ае.
1. 3 нізкай або адносна нізкай тэмпературай (паветра, цела і пад.).
Халоднае лета.
Халодныя рукі.
2. Які астыў, страціў цеплыню.
Х. суп.
Халодная каша.
3. Які не ацяпляецца.
Халодная веранда.
4. Які дае мала цяпла, дрэнна грэе, не трымае цяпла.
Халодныя боты.
Халодныя рукавіцы.
5. Які пакутуе ад холаду (разм.).
Дзеці былі часта галодныя і халодныя.
6. Які ажыццяўляецца пры нізкіх тэмпературах, без награвання.
Халодная коўка металу.
7.перан. Звязаны з пачуццём унутранага, душэўнага холаду.
Х. чалавек.
8.перан. Строгі і нядобразычлівы.
Х. погляд.
Х. прыём.
9.перан. Пра фарбы і пад.: якія адносяцца да сіне-блакітнага тону спектра.
Халодныя адценні.
10.у знач.наз.хало́дная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж. Памяшканне для арыштаваных (разм., уст.).
Пасадзіць у халодную.
11.у знач.наз.хало́днае, -ага, н. Тое, што і халадзец.
○
Халодная вайна — геапалітычная, эканамічная, ідэалагічная канфрантацыя паміж ЗША і СССР у сярэдзіне 20 ст.
Халодная зброя — зброя, якой рэжуць, колюць і пад. (шабля, піка, штык і інш.).
|| наз.хало́днасць, -і, ж. (да 7 і 9 знач.).
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
Ту́зін ‘дванаццаць аднолькавых прадметаў’ (ТСБМ, Нас., Некр. і Байк., Шпіл., Ласт., Касп., Гарэц., Др.-Падб., Яруш.; смарг., беласт., гродз., Сл. ПЗБ), ту́зін і тузі́на ‘тс’ (Байк. і Некр.); ту́зін ‘нізка рыбы’ (мядз., ЛА, 1), ту́зень ‘нізка грыбоў’ (валож., там жа), ‘бярэма, вязанка’ (Вушац. сл.), ст.-бел.тузинъ, туженъ, тузанъ, тузина, тужина, тузынъ ‘тузін’ (1498 г., ГСБМ). Апошнія запазычаны са ст.-польск.tuzin ‘тс’, якое са ст.-франц.douzaine (Карскі, Белорусы, 137; Булыка, Лекс. запазыч., 155). Борысь (655) пасрэднікам для польск.tuzin бачыць с.-в.-ням.totzen, tutzen ‘тс’, якое са ст.-франц.dozeine ‘дванаццатка’ < douze ‘дванаццаць’ < лац.duodecim ‘тс’, гл. таксама Фасмер, 4, 115. Махэк₂ (659) крыніцай для польск.tuzin вызначае ст.-чэш.tucen, tucet і tusen, якія з ням.Tutzet, Dutzet, пашыраных у XVI–XVII стст. у сувязі з дванаццацярычнай метралогіяй; засцярогі адносна чэшскага пасрэдніцтва для польск.tuzin падае Сяткоўскі (Басай-Сяткоўскі, Słownik, 402), мяркуючы аб прамым запазычанні с.-в.-ням.totzen. Іншы погляд у Лаўчутэ (Балтизмы, 133): слова ў славянскія мовы прыйшло з літоўскай мовы (літ.tuzìnas ‘тузін’), пярэчанні гл. Анікін, Опыт, 289–290. Сюды ж чо́ртаў ту́зін ‘трынаццаць, нешчаслівы лік’ (ТСБМ, Сержп. Прымхі).
