МАЯКО́ЎСКІ (Уладзімір Уладзіміравіч) (19.7.1893, г. Багдаты, Грузія — 14.4.1930),
расійскі паэт, драматург. Вучыўся ў кутаіскай (з 1902) і маскоўскай (1906—08) гімназіях, у Маскоўскім вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства (1911—14), дзе зблізіўся з Д.Бурлюком. У 1923—28 узначальваў літ.-маст. аб’яднанне ЛЕФ, у 1929—30 — Рэв. фронт мастацтваў. Рэдагаваў час. «ЛЕФ» (1923—25) і «Новый ЛЕФ» (1927—28). Дэбютаваў вершамі «Ноч» і «Ранак» (1912). Першая кніга «Я!» (1913). У ранняй лірыцы, трагедыі «Уладзімір Маякоўскі» (паст. 1913, рэжысёр і выканаўца гал. ролі М.), паэмах «Воблака ў штанах» (1915), «Флейта-пазваночнік» (1916), «Чалавек» (1918) супярэчнасць паміж рамант.-утапічным ідэалам паэта і рэальнасцю, багаборніцкія матывы. Разуменне вайны як сусветнай бяды, найвялікшага злачынства перад чалавекам у вершах і паэмах перыяду 1-й сусв. вайны («Вайна аб’яўлена», 1914; «Вам!», 1915; паэма «Вайна і мір», 1915—16, выд. 1917). Пасля 1917 спроба стварэння міфа пра сацыяліст. светабудову (п’еса «Містэрыя-буф», 1918; паэмы «150 000 000» 1921; «Уладзімір Ільіч Ленін», 1924; «Добра!», 1927). З 1919 выпускаў у Маскве агітплакаты «Вокны РОСТА» (ствараў паэт. тэксты і малюнкі). Многія сюжэты браў з падзей на Беларусі і Зах. фронце («Што павінен ведаць чырвонаармеец Заходняга фронту», «Радуецца пан, растапырыў рот...» і інш.). У гэтых плакатах, вытворчай і кніжнай графіцы 1920-х г. ярка выявіўся талент М. як мастака (з 1910-х г. рабіў партрэтныя замалёўкі, эскізы лубкоў, тэатр. работы). У лірычных паэмах «Люблю» (1922) і «Пра гэта» (1923) сцверджанне непадзельнасці жыцця і кахання. З 2-й пал. 1920-х г. пераважаюць сатыр. творы: камедыі «Клоп» (1928, паст. 1929, экранізавана 1962) і «Лазня» (1929, паст. 1930) — антыутопія, не зразумелая сучаснікамі. Паэма «На ўвесь голас» (1930) — сцверджанне шчырасці свайго шляху і надзея на разуменне. Аўтар аўтабіяграфіі «Я сам» (1922, 2-я рэд. 1928), кн. «Савецкая азбука» (1919), нарысаў «Маё адкрыццё Амерыкі» (1925), сцэнарыяў фільмаў «Паненка і хуліган» паводле «Настаўніцы рабочых» Э.Д’Амічыса, «Не для грошай нарадзіўся» паводле «Марціна Ідэна» Дж.Лондана, (абодва 1918, зняўся ў гал. ролях), артыкулаў па пытаннях л-ры («Як рабіць вершы», 1926), мастацтва і інш. Пісаў для дзяцей («Што такое добра, што такое дрэнна», 1925). Творчай манеры М. ўласцівы рамант. светаадчуванне, гранічная аголенасць пачуцця, зліццё аўтара з лірычным героем, устаноўка на прамы зварот да аўдыторыі, канцэнтраваная эмацыянальнасць і энергія верша. М. — рэфарматар паэт. мовы. Зрабіў вял. ўплыў на паэзію 20 ст. Да вопыту М. звярталася не адно пакаленне бел. паэтаў. Ёсць падставы гаварыць пра пэўную тыпалагічную сувязь акцэнтнага верша Я.Купалы і М. ўжо ў дакастр. перыяд іх творчасці, што вынікала з характэрнага для іх абвостранага адчування свету ў процістаянні і барацьбе высокага і нізкага, чалавечнага і бесчалавечнага. Яго ўплыў адчулі М.Чарот, М.Грамыка, А.Куляшоў, П.Броўка, М.Лужанін, У.Хадыка, П.Глебка, якія шукалі новых сродкаў выразнасці. М. неаднаразова прыязджаў на Беларусь, выступаў перад чытачамі (у 1914, 1925 і 1927 у Мінску, у 1924 у Гомелі, у 1927 у Віцебску). На бел. матэрыяле стварыў сатыр. верш «Піва і сацыялізм» (пач. назва «Віцебскія думкі») і антырэліг. верш «Не для вас папоўскія святы» (па просьбе рэдакцыі газ. «Красная смена», дзе ўпершыню апубл. 12.4.1923). У газ. «Звязда» 4.2.1923 надрукаваны яго арт. «Сённяшні Берлін». На працягу 1923—24 у перыяд. выданнях Беларусі публікаваліся творы М., атрыманыя ад Прэс-бюро Агітпропа ЦК РКП(б). На першамайскім свяце 1921 у Мінску рэжысёры Е.Міровіч і Л.Літвінаў паставілі масавае дзейства «Праца і капітал» з выкарыстаннем тэкстаў з агітплакатаў «Вокны РОСТА». Уздзеянне М. на бел. паэзію было надзвычай дабратворным, за выключэннем выпадкаў, калі ўплыў падмяняўся простым перайманнем элементаў яго паэтыкі, верша (т. зв. «лесвічка»). Пачатая ім традыцыя паказу абагульнена-маштабнага чалавека не перарвалася (паэзія П.Панчанкі, М.Танка, К.Кірэенкі, А.Русецкага, Р.Барадуліна, В.Зуёнка, П.Макаля, С.Гаўрусёва, У.Паўлава і інш.). П’есы М. ставіліся ў т-рах Беларусі: «Клоп» у Бел. т-ры юнага гледача (1962), у Бел. т-ры імя Я.Коласа (1968), у Дзярж. т-ры лялек (1975); «Лазня» ў Брэсцкім абл.драм. т-ры (1974), у Рускім дзярж. т-ры (1977); фольк-опера «Клоп» У.Дашкевіча па матывах твораў М. ў Дзярж. т-ры муз. камедыі (1988). У ліку першых перакладчыкаў твораў М. на бел. мову былі А.Дзяркач, М.Хведаровіч («Левы марш», 1930; пазней гэты верш пераклалі М.Лужанін, Р.Лынькоў), Т.Кляшторны (уступ да паэмы «На ўвесь голас», 1930; вядомы і пераклады гэтага твора Глебкі, Лужаніна), Ю.Таўбін («Марш ударных брыгад», 1930). Броўка пераклаў паэму «Уладзімір Ільіч Ленін», В.Вітка і Р.Лынькоў — паэму «Добра!», Кірэенка — п’есы «Клоп» і «Лазня». Асобныя вершы М. пераклалі А.Астрэйка, А.Вялюгін, В.Жуковіч, К.Крапіва, Куляшоў, Г.Пашкоў, М.Танк, У.Шахавец, А.Якімовіч (вершы для дзяцей) і інш. М. прысвечаны многія вершы бел. паэтаў.
Тв.:
Полн. собр. соч.Т. 1—13. М., 1955—61;
Семья Маяковского в письмах: Переписка 1892—1906 гг.М., 1978;
Маяковский — художник: [Альбом]. М., 1963;
Бел.пер. — Выбр. творы. Мн., 1940;
Выбр. творы. Мн., 1952;
Кім быць? Мн., 1932;
Як узяць да ладу, што добра, што блага? Гомель, 1932;
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
Únrechtn -(e)s несправядлі́васць;
~ háben не мець ра́цыі, памыля́цца;
~ tun* дзе́йнічаць няпра́вільна [несправядлі́ва];
~ bekómmen* не мець ра́цыі; памыля́цца; быць няпра́вільна пакара́ным;
j-m ~ gében* лічы́ць, што хто́сьці памыля́ецца [не ма́е ра́цыі];
es geschíeht ihm ~ яго́ крыўдзяць;
zwíschen Recht und ~ nicht unterschéiden können* не ве́даць, што до́бра, а што дрэ́нна;
im ~ sein не мець ра́цыі, памыля́цца;
mit ~, zu ~ няпра́вільна, дарма́;
etw. zu ~ tun* дзе́йнічаць [рабі́ць, абыхо́дзіцца] несправядлі́ва ў чым-н.;
der Vertrág bestéht zu ~ дамо́ва [дагаво́р] не ма́е зако́ннай сі́лы [не правамо́цная, -ны]
Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.)
адста́ць, ‑стану, ‑станеш, ‑стане; зак.
1. Рухаючыся павальней за іншых або затрымаўшыся, апынуцца ззаду. Дзед Цярэшка адстаў і пайшоў следам.Грахоўскі.Тацяна амаль што бегла, каб не адстаць ад .. [Лясніцкага].Шамякін.// Выйшаўшы ў дарозе з цягніка, машыны і пад., не паспець сесці назад, не паехаць. Баючыся адстаць ад цягніка, некаторыя жанкі выйшлі на платформу, падзівіліся на вакзал.Васілевіч.
2. Апынуцца ззаду, не паспець за другімі ў выкананні якога‑н. плана, задання ў выніку маруднай або дрэннай працы. У .. [Юркі] зноў была запазычанасць па англійскай мове, і ён, пакуль ліквідаваў яе, адстаў ад хлопцаў.Карпаў.//задмоўем «не». Старацца рабіць не горш за іншых. [Канапелька:] — А наконт сенажаці справа ясная — пойдзе Арцём, дык і я не адстану.Бажко.
3. Не дасягнуць патрэбнага ўзроўню ў выніку замаруджанага развіцця. Адстаць у развіцці. Вытворчасць адстае ад попыту. □ Мы, што жылі пад уладай паноў, на цэлых дваццаць год адсталі ад нашай радзімы.Брыль.
4. У выніку запаволенага ходу паказваць больш ранні час, чым папраўдзе (пра гадзіннік). Гадзіннік адстае на пяць мінут.
5. Аддзяліцца ад чаго‑н.; перастаць шчыльна прылягаць да чаго‑н.; адысці. [Жанчына:] — Я ўжо не помню, куды.. [Пеця] тады хадзіў, толькі ў дарозе ў яго ад ботаў адсталі падэшвы.Сіняўскі.
6. Перастаць дакучаць, назаляць каму‑н.; адчапіцца. Маці, каб хутчэй я адстаў, сказала: — Ведаць усё будзеш — без пары састарэеш.Сачанка.Дойдуць, урэшце, да жытла, абагрэюцца, паядуць гарачае бульбачкі, і ўся хвароба адстане.Быкаў.
•••
Ад рук і ног адстаць — аб крайняй ступені зморанасці.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
Sinnm -(e)s, -e
1) пачуццё, адчува́нне;
séiner fünf ~e nicht mächtig sein не вало́даць сабо́й;
séine fünf ~e beisámmen háben быць пры сваі́м ро́зуме і цвёрдай па́мяці
2) plо́рганы пачу́ццяў
3) свядо́масць, ро́зум;
sich (D) etw. aus dem ~ schlágen* вы́кінуць што-н. з галавы́;
das kam mir aus dem ~ гэ́та вы́лецела ў мяне́ з галавы́;
ein Gedánke kam mir in den ~ [fuhr mir durch den ~], es ging mir durch den ~ мне прыйшла́ ў галаву́ ду́мка;
~ für etw. hábenве́даць толк у чым-н.;
~ und Áugen für etw. (A) háben цані́ць што-н.; ве́даць толк у чым-н.;
auf séinem ~ behárren [bestéhen*, bléiben*] упа́рціцца на сваі́м рашэ́нні, насто́йваць на сваі́м;
ist er bei ~en? ці ў ро́зуме ён?;
aus den Áugen aus dem ~ з вачэ́й дало́ў – з сэ́рца вон;
éines ~es sein быць адно́й ду́мкі;
ánderen ~es wérden змяні́ць ду́мкі
4) сэнс, значэ́нне;
im wéiteren [éngeren] ~e у шыро́кім [ву́зкім] сэ́нсе;
dem ~e nach па сэ́нсу;
◊
was ist der lángen Réde kúrzer ~? у чым су́тнасць [спра́вы]?
Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.)
ме́раж.
1. (адзінка вымярэння) Maß n -es, -e; Máßeinheit f -, -en;
ме́ра даўжыні́ Längemaß n;
2. (памер) Maß n -es, -e, Áusmaß n;
у по́ўнай ме́ры in vóllem Máße, vollkómmen;
найвышэ́йшая ме́ра пакара́ння höchstes Stráfmaß, Höchststrafe f -, -n;
ве́даць [знаць] ме́ру Maß hálten*;
3. (мерапрыемства) Máßnahme f -, -n; Schritt m -(e)s, -e;
па ме́ры сіл [магчы́масці] nach Möglichkeit, sowéit möglich;
без ме́ры máßlos, únmäßig;
у ме́ру mit Maß;
па ме́ншай ме́ры wénigstens;
звыш ме́ры ǘbermäßig, über die Máßen;
◊
усё до́бра, калі́ ў ме́руálles hat sein Maß
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
Со́йка1 ‘лясная птушка Carrubis glandarius L.’ (ТСБМ, Ласт., Байк. і Некр., Касп., Сцяшк., ТС, Пятк. 2), со́я ‘тс’ (Нас., Меер Крыч., Маш., Пятк. 2). Укр., рус.со́я, со́йка, ярасл.со́йга, ст.-рус.соя, польск.soja, sójka, в.-луж.soja, чэш., славац.sojka, серб.-харв.со̑јка, славен.sȏjka ‘від галкі’, балг.со́йка, макед.сојка. Прасл.*soja, *sojьka. Лічыцца роднасным *sьjati (гл. сіяць) і (з чаргаваннем галосных) ц.-слав.присое ‘асветленае месца’; гл. Міклашыч, 313; Брукнер, 506; Фасмер, 3, 731; Булахоўскі, ИАН ОЛЯ, 7, 120; Шустар-Шэўц, 1331. Паводле іншай версіі, *soja роднаснае грэч.κισοα, ст.-в.-ням.hëhara, ст.-англ.hrāgra, корань якіх Махэк₂ (566) лічыць няясным; магчыма, гэта гукапераймальныя назвы. Фасмер і Булахоўскі (тамсама) мяркуюць, што птушка ў славянскіх мовах названая па яркім апярэнні, а не па крыку, які перадаецца як rätsch, rää, krää, kää (Брэм.). Гл. яшчэ Сной₁, 591; ЕСУМ, 5, 344; паводле Борыся (567–568), гэта аддзеяслоўны наз. ад прасл.*sьjati ‘сіяць’ < і.-е.*skəi̯‑/*skʼi‑ ‘мігцець; мяняцца’.
Со́йка2 ‘сайка, булка з салодкага цеста’ (Мат. Гом.), ‘прадаўгаватая галушка з талакнянага цеста або з тоўчанай бульбы’ (лудз., в.-дзв., Сл. ПЗБ; ЛА, 4). Ведаць, з са́йка (гл.); ‑о‑, магчыма, вынік гіперкарэктнасці. Назва галушкі паводле формы.
Со́йка3 ‘лядзяш, што звісае са страхі’ (віц., Нар. сл.). Няясна. Магчыма, тое ж, што і сойка1, г. зн. што-небудзь ззяючае, бліскучае.
Со́йка4 ‘след ад рога на скуры жывёліны’ (Сцяшк. Сл., ЛА, 1). Рус.сіб.со́йка ‘спіца для чысткі люлькі; малады рог аленя, лося яшчэ без лапат і сучкоў’ выпадковае супадзенне, таму што, паводле Анікіна (500), запазычаны з бурац.⁺соёо(н) < hoëo ‘ікол, іклы’ ці манг.соё(н) ‘тс’. Няясна; магчыма, этымалагічна тое ж, што і сойка1 (гл.), г. зн. ‘тое, што выдзяляецца, блішчыць на скуры’.
Со́йка5 ‘песня валачобнікаў хлопцам у велікодныя дні’ (Скарбы). Відаць, ад слоў песні пра сойку (гл. сойка1), параўн. канапелька ‘песня дзяўчатам, якую спяваюць валачобнікі ў велікодныя дні’, спеваць кота ‘спяваць калыханку’ (ТС) і пад.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
drücken
1.vt, vi (auf A)
1) ці́снуць, націска́ць (на што-н), паціска́ць (руку);
j-n in die Árme ~ мо́цна абня́ць каго́-н.
2) ці́снуць (пра абутак);
den Stémpel ~ паста́віць пяча́тку
3) паніжа́ць (цэны і г.д.)
4) прыгнята́ць, уціска́ць;
◊
die Schúlbank ~разм. вучы́цца ў шко́ле; праціра́ць штаны́;
wíssen*, wo j-n der Schuh drücktве́даць чыё-н. сла́бае ме́сца
2.~, sich
1) праціска́цца
2) мя́цца (аб фруктах)
3) разм. (von, vor D) непрыкме́тна, скрыва́цца; уві́льваць, ухіля́цца (ад чаго-н.)
Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.)
як².
1.прысл.пыт. і адноснае. Якім чынам.
Як знайсці тое месца? Як жывеш? Вось як трэба рабіць.
2.прысл.пыт. У якой ступені, наколькі.
Як даўно ён паехаў?
3.прысл.азнач. У якой меры, ступені, да чаго.
Як ён пастарэў.
Як я рада!
4.прысл.неазнач. Як-небудзь (разм.).
Трэба ж як знайсці згубленае.
5.прысл. часавае. У які час.
Я гэта бачыў, як ішоў з працы.
6.часц.Ужыв. пры выказванні здзіўлення, збянтэжанасці.
Як!
Ты зноў дома! — Я не ведаю, куды паклаў рэчы. — Як не ведаеш.
7.часц.ўзмацн.-сцвярдж. Выражае бясспрэчнасць выказанай думкі, выступаючы ў знач.: як можна, немагчыма.
Ну як мне тут не перажываць.
8.часц. Пры дзеяслове зак. трывання абазначае нечаканасць дзеяння.
А ён як ускочыць, пабяжыць!
9.злуч. параўн. Падобна да чаго-н.
Мяккі як пух.
Такі, як і раней.
10.злуч. У якасці каго-, чаго-н.
Ён павінен гэта ведаць як спецыяліст.
11.злуч.Ужыв. ў саставе пабочных груп і сказаў.
Як кажуць.
Як напрыклад.
12.злуч. Абазначае часавыя адносіны паміж галоўным і даданым сказамі.
Як успомніш, страшна становіцца (кожны раз, калі). Прайшло шмат часу, як яны выехалі адсюль (з таго часу, калі).
13.злуч. Пасля адмоўных ці пытальных слоў і выразаў — акрамя, толькі.
Хто гэта мог зрабіць, як не ты.
◊
Як адзін чалавек — дружна, усе разам.
Як бы — умоўна-мяркуемае параўнанне.
Згаджацца як бы нехаця.
Як бы там ні было — пры ўсіх умовах, ва ўсякім выпадку.
Як быццам — тое, што і быццам (у 1 і 2 знач.).
Як і што (разм.) — абагульненае ўказанне на аб’ект і сітуацыю.
Раскажы нам, як і што.
Як мага — служыць для ўзмацнення ступені параўнання.
Заходзь да нас як мага часцей.
Як мага лепш.
Як ні — хоць і, нягледзячы на тое, што.
Як ні лаюся, не слухаюць мяне.
Як (або што) ні кажы (разм.) — нягледзячы ні на што, усё-такі.
Як ні кажы, а свой куток мілы.
Як сказаць (разм.) — выкарыстоўваецца, каб паказаць ваганне, няўпэўненасць у чым-н. —
Яшчэ як сказаць.
Можа, — і не.
Як толькі — адразу, зараз жа.
Як..., так і — злучнік пералічальны.
Ён заўсёды акуратна выконвае як вытворчую работу, так і грамадскую.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
home1[həʊm]n.
1. дом, жыллё;
make a home for smb. прытулі́ць каго́-н.
2. ро́дны дом, ро́дны кут; радзі́ма;
ancestral home бацько́ўскі дом;
feel a longing for home сумава́ць па ро́дных мя́сцінах
3. сям’я́; сяме́йнае жыццё;
She comes from a poor home. Яна родам з беднай сям’і.
4. прыту́лак; пансіяна́т;
a children’s home дзетдо́м;
a dog’s home прыту́лак для бяздо́мных саба́к;
an old people’s home дом для састарэ́лых;
a rest home дом адпачы́нку
♦
at home
1) до́ма
2) лёгка, во́льна, камфо́ртна;
Make yourself at home. Адчувайце сябе як дома.
3) у сваёй краі́не, ро́дным го́радзе і да т.п.;
The Prime Minister is not as popular at home as he is abroad. Прэм’ер-міністр не так папулярны ў сваёй краіне, як за мяжой;
a home from homeBrE/a home away from homeAmE другі́ дом;
feel at home with smth. до́бра ве́даць што-н.;
She feels at home with English. Яна добра валодае англійскай мовай.
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
name1[neɪm]n.
1. імя́; про́звішча;
Christian/first/given name імя́;
family/last name про́звішча;
maiden name про́звішча да заму́жжа;
married name про́звішча пасля́ заму́жжа;
a man by the name of Jack Smithfml чалаве́к па і́мені Джэк Сміт;
middle name друго́е імя́ (напр., Ann у спалучэнні Mary Ann Smith); таксама перан.infml характэ́рная ры́са;
Generosity is his middle name. Ён – увасабленне шчодрасці;
stage name псеўдані́м акцёра, сцэні́чнае про́звішча/імя́;
proper nameling. імя́ ўла́снае;
personal proper nameling. імя́ ўла́снае асабо́вае;
know smb. by nameве́даць каго́-н. па і́мені/про́звішчы; таксама перан.ве́даць каго́-н. (то́лькі) па чу́тках;
What’s your name? Як цябе завуць?
2. найме́нне, на́зва;
a brand name брэнд, фабры́чная ма́рка, на́зва вядо́май ма́ркі/вядо́мага вы́рабу;
a trade name на́зва фі́рмы; фі́рменная на́зва, гандлёвая на́зва тава́ру;
What is the name of this plant? Як называецца гэта расліна?
3.звыч.pl.infml ла́янка
4. рэпута́цыя, сла́ва, імя́;
a bad name дрэ́нная рэпута́цыя/сла́ва;
This school has a good name. У гэтай школы добрая рэпутацыя;
He made his name as an eminent writer. Ён здабыў сабе імя выдатнага пісьменніка.
5. вялі́кі чалаве́к, выда́тная асо́ба;
a big name гу́чнае імя́, вядо́мая/знакамі́тая/славу́тая асо́ба, выда́тны/выбі́тны чалаве́к, чалаве́к з і́мем, перан. велічыня́
♦
the name of the gameinfml су́тнасць (спра́вы), гало́ўнае;
in the name of smb./smth. у/ад імя́ каго́-н./чаго́-н.;
in all but name факты́чна, па су́тнасці, неафіцы́йна, дэ-фа́кта;
in name only (то́лькі) наміна́льна;
call smb. names свары́цца на каго́-н., ла́яць каго́-н.; абзыва́ць каго́-н.;
take the Lord’s name/the name of God in vain вымаўля́ць імя́ Го́спада/Бо́га ма́рна/дарэ́мна, клясці́ся (і́мем Бо́га), бажы́цца;
have smth. to one’s name вало́даць чым-н., мець што-н. ва ўла́снасці;
He doesn’t have a penny to his name. У яго ні капейкі за душой;
take smb.’s name in vain за во́чы гавары́ць пра каго́-н. непачці́ва; беспадста́ўна спасыла́цца на каго-н., спекулява́ць чыі́м-н.і́мем/аўтарытэ́там
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
