разойти́сь по дома́м разысці́ся (паразыхо́дзіцца, парасхо́дзіцца) па ха́тах (па дама́х);
разойти́сь в ра́зные сто́роны разысці́ся ў ро́зныя бакі́;
морщи́ны на лбу разошли́сь маршчы́ны на лбе разышлі́ся;
де́ньги разошли́сь гро́шы разышлі́ся;
разойти́сь с жено́й разысці́ся з жо́нкай;
дождь разошёлся дождж разышо́ўся;
2.(не встретиться) разміну́цца;
мы с ним случа́йно разошли́сь мы з ім выпадко́ва разміну́ліся;
3.(раствориться) раста́ць, распусці́цца;
ма́сло в ка́ше разошло́сь ма́сла ў ка́шы раста́ла;
4.перен. разысці́ся, усхадзі́цца, обл. завіну́цца;
он так разошёлся ён так разышо́ўся (усхадзі́ўся, завіну́ўся); см.расходи́тьсяI.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
тоIIсоюз
1.(в начале главного предложения) дык, то;
когда́так, то я согла́сен калі́так, дык (то) я зго́дзен;
е́сли по́здно уже́, то не ходи́ калі́ по́зна ўжо, дык (то) не ідзі́;
2.(при перечислении) то;
то хо́лодно, то жа́рко то хо́ладна, то го́рача;
не то снег, не то дождь не то снег, не то дождж;
3.(с частицей «ли») то;
то ли по незна́нию, то ли по нежела́нию ці то па няве́данні, ці то па нежада́нні;
◊
то и де́ло, то и знай раз-по́раз, сюд-ту́д.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
to
I
тое;
to jest — гэта значыць;
to samo — тое самае
II
1. то; дык;
no, to chodźmy — ну, дык хадзем;
to tu, to tam — то тут, то там;
to śmieje się, to płacze — то смяецца, то плача;
skąd wziąć, to wziąć, byle było — адкуль бы не ўзяць, абы было;
a ja co wiem, to wiem — а я што ведаю, тое ведаю;
2. жа (ж), ну і; так; ну;
jak to? — як жа так?;
kogóż to ja widzę?! — каго я бачу?!;
to fakt! — факт!;
a to łobuz! — ну і нягоднік!;
no to co? — ну і (што)?; і што далей?;
otóż to! — так!; праўда!; сапраўды!
Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)
Катава́сія ’катавасія, беспарадак, шум, гоман і да т. п.’ (ТСБМ, БРС). Рус.катава́сия, укр.катава́сія, балг.катавасия, серб.-харв.катавасіја. Спачатку гэта слова мела значэнне ’царкоўны спеў, што выконваўся абодвума клірасамі, якія сходзіліся на сярэдзіне царквы’. Потым, пераносна, яго пачалі ўжываць для абазначэння шуму, гоману і да т. п. Звычайна лічыцца запазычаннем са с.-грэч.καταβάσιον ’hymnus ecclesiasticus’. Так у Фасмера, 1, 209; Праабражэнскага, 1, 301 і інш. Шанскі (2, К, 89) удакладняе, што для слова катавасія з яго семантыкай трэба ўлічваць і грэч. форму καταβασία ’сашэсце’.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Кло́мля ’рыбацкая снасць, лавушка з адкрытым заходам’ (ТСБМ, Мат. Гом., Янк. I, Сл. паўн.-зах., Крыв., Сцяшк., Нар. лекс., Сцяц.). Укр.кімля, климля, кломля, рус. (зах.) кломля ’тс’, серб.-харв.кло̏ња ’пастка для птушак’, славен.klȏnja ’тс’, польск.kłomia, kłonia ’тс’, славац.kloňa ’кошык для квахтухі’. Пералічаныя паралелі можна аб’яднаць у адзін архетып klomьnja, які лічыцца роднасным з гоц.hlamma ’пастка’ (Махэк₁, 206). Бернекер (1, 522) звязвае гэту групу слоў з прасл.kloniti, што неверагодна як з фанетычнага боку (дублет польск.kłomia/kłonia), так і з семантычнага.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Галаве́нь ’назва рыбы’ (БРС, Касп., Шат., Нас.). Параўн. рус.дыял.смал.голави́нь ’тс’. Паколькі гэтыя назвы ізаляваныя (сувязь з назвамі тыпу рус.дыял.головня́ ’галавень’ няпэўная, таму што рус. слова ж. р.), то, здаецца, пераконвае меркаванне Трубачова (Эт. сл., 7, 10) пра сувязь рус.голавинь з назвамі тыпу рус.гола́вль, голо́вль, го́лове́ль, укр.голове́ль ’тс’. Калі гэта так, мы можам прыняць дысіміляцыю л — л > л — н (*галаве́ль > галаве́нь). Зыходнай формай, якой Трубачоў надае статус праславянскай, з’яўляецца *golvjь (вытворнае з суф. ‑jь ад *golva ’галава’).
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Га́птка ’пятля’ (Сцяшк. МГ), га́птачка (Сцяшк. МГ, Шат.), га́фтка. Бел.га́фтка (засведчана з XVI ст., Булыка, Запазыч., 80), укр.га́фтка (вядомае з XVIII ст.) запазычаны, паводле Слаўскага (1, 390), з польск.haftka ’тс’, а гэта з с.-в.-ням.haft (ням.Haft); памяншальную форму польск. слова Корбут (PF, IV, 485) тлумачыў запазычаннем з ням. памяншальнага haftchen ’тс’. Форму га́птка (як і га́пка, гл.) можна тлумачыць непасрэдным адлюстраваннем польск.дыял.haptka < ням. (такСцяц. Нар., 125), але тут (у адрозненне ад га́пка) поўнасцю захоўваецца кансанантная група ‑ptk‑.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Сядаві́ць ’садзіць’ (Сцяшк.), сядаві́цца ’сядаць, садзіцца’ (Сцяшк., Сл. ПЗБ), сядовэ́тыся ’тс’ (кам., Сл. ПЗБ), седаві́цсе (siedawicsie) ’тс’ (Федар. 1). Каўзатыў ад сядаць (гл.) са значэннем ’прапанаваць сесці; рабіць так, каб нехта сеў’, параўн. адносіны ставіць і стаяць (гл.). Відаць, не можа разглядацца асобна ад садавіць ’дапамагаць, прапанаваць сесці’ (гл.), для якога дапускаецца запазычанне з польскай, што нельга выключыць па лінгвагеаграфічных прычынах, аднак магчымы і другасны каўзатыў ад саджаць, садзіць, гл. Да словаўтварэння параўн. ст.-бел.седовати, седывати ’паседжваць’ (Сл. Скар.), суфікс якіх перадаваў шматкратнасць дзеяння.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
Сямяргу́ ’сямёра’: сямяргу бабаў (Сцяшк. Сл.). Вытворнае ад сямёра (гл.) па тыпу двайга́ (гл.) з няясным па паходжанні суф. ‑г‑, параўн. польск.dwojga ’двое’, якое лічыцца Р. скл. ад першапачатковага прыметнікавага лічэбніка dwój, пазней dwoje (Слаўскі, 1, 183) або ўзніклым па тыпу czworga ’чацвёра’ (Бацькоўскі, 1, 313). Спасылкі на літ.dveigỹs ’двухгадовая хатняя жывёліна, двухлетка’, ketvérge ’старажытная дваццацікапеечная манета, што адпавядала чатыром пяцікапеечным’ схіляюць да думкі пра азванчэнне зыходнага суф. ‑к‑, так выводзіць для літоўскіх слоў Смачынскі, 138, 279 (< *dveikys, *ketverkė). Параўн. чацвер (гл.).