Verbum

анлайнавы слоўнік

ГО́РНЫ БАДАХША́Н, Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць,

вобласць у Таджыкістане. Утворана 2.1.1925. Пл. 63,7 тыс. км². Нас. 167 тыс. чал. (1994), гарадскога нас. 12,5%, жывуць таджыкі (89,5%), кіргізы (6,7%), рускія (каля 2%). Цэнтр — г. Харог. 6 раёнаў.

Прырода. Горны Бадахшан размешчаны ў межах Паміра, дзе горныя вяршыні да 7495 м (пік Камунізму) і буйное горнае зледзяненне (ледавік Федчанкі, даўж. 77 м км). Тэр. падзяляецца на зах. і ўсх. часткі. Зах. ч. моцна расчлянёная глыбокімі далінамі, над якімі ўзвышаюцца хрыбты на 3000—4000 м і больш. Усх. частка — найвыш. выраўнаванае нагор’е з плоскімі далінамі і катлавінамі, дзе горныя хрыбты ўздымаюцца на 1200—1800 м. Выяўлены радовішчы золата, горнага хрусталю, самацветаў, слюды, азбесту. Шматлікія тэрмальныя крыніцы. Клімат кантынентальны высакагорны. Сярэдняя т-ра студз. ад -8 °C на З да -20 °C на У, ліп. адпаведна ад 22 °C да 13 °C. Ападкаў да 240 мм за год на З і 60 мм на У. Вегетатыўны перыяд 223 сут у Харогу, 140 сут у Мургабе. Гал. рэкі: Пяндж (з прытокамі Ванч, Язгулем, Бартанг і інш.), Мургаб. Бяссцёкавыя азёры — Каракуль, Рангкуль, праточныя — Сарэзскае воз., Яшылькуль і Заркуль. Глебава-расліннае покрыва ў зах. ч. мае рысы моцнай ксерафільнасці ва ўсіх паясах: у ніжніх — шэразёмы з палыном, салянкамі, кузініямі; у верхніх — пустынна-стэпавыя глебы з палыном, кавылём, ціпчаком, на вяршынях хрыбтоў — падушачкі (з аканталімонаў) і плямы лугоў з асокамі і кабрэзіяй. Па берагах рэк — гаі з вярбы, таполі, джыды, зараснікі арчы. Ва ўсх. ч. — высакагорныя пустынныя глебы з рэдкімі кустамі цераскета; па схілах гор расліннасць вельмі разрэджаная. Усюды пашыраны воўк, ліс, заяц-талай, снежны барс, горны казёл; шмат буйных драпежных птушак. На З водзяцца рысі, дзікабразы, дзікі, на У — архары; у рэках і азёрах — стронга, галец і інш.

Гісторыя. Бадахшан — стараж. вобласць на Паміры. У 1895 Горны Бадахшан далучаны да Бухарскага ханства, якое з 1868 было пад пратэктаратам Расіі. Сав. ўлада ўстаноўлена ў 1920. У ліп. 1923 уключаны ў Туркестанскую АССР як самаст. вобл. 2.1.1925 створана Асобая Памірская вобл. у складзе Таджыкскай АССР (з 1929 Таджыкская ССР), у снеж. 1925 перайменавана ў Горна-Бадахшанскую аўт. вобл.

Гаспадарка. Асн. галіна прам-сці — харчовая, развіваюцца металаапрацоўка і вытв-сць буд. матэрыялаў. Невял. ГЭС: Харогская, Ванчская і інш. Земляробства паліўное у далінах зах. ч.; вырошчваюць збожжавыя, агародніна-бахчавыя культуры, бульбу, тытунь. Жывёлагадоўля (авечкі, які — ва ўсх. ч.). Пладаводства. Шаўкаводства. Асн. аўтадарогі Ош—Харог і Душанбе—Харог. Турызм.

Да арт. **Горны Бадахшан**. Сарэзскае возера.

т. 5, с. 363

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Ле́жань, ле́жэнь, ле́жынь, лэ́жэнь ’сусветны гультай, абібок; нярупны, які любіць паспаць’ (КЭС, лаг., Арх. Гом., Мат. Гом., Бяльк., ТСБМ, Сл. паўн.-зах.; паўд.-усх., КЭС), ’галец, Nemachilus barbalulus L.’ (басейн р. Сож, Жук.), ’ляжачае гнілое дрэва’ (жытк., лоеў., ЛАПП), ’ляжачы вулей-калода’ (слаўг., Нар. сл.; паст., в.-дзв., Сл. паўн.-зах.; паст., З нар. сл.), ’птушка ляляк, Caprimulgus europeus’ (Маш., Анік., Дэмб. 1, Фед.–Долб., Птицы 1; паўн.-зах., КЭС; маг., Працы, 6; Нар. сл.; лоеў., калінк., Мат. Гом.), ’птушка’ — …ні гнязда не ўе, нічога, а лежыць і лежыць (Ян.). Укр. ле́жень ’гультай’, ’падруба’, ’ляжачы вулей’, рус. лежень, ст.-рус. ’ляжачы хворы’, ’гультай’, ’ляжачая бэлька’, польск. даўн. leżeń ’гультай’, ’вартаўнік галеры’. Прасл. lež‑ьnjь ’чалавек, які любіць ляжаць’, ’ляжачы прадмет’ (Слаўскі, 4, 198) < і.-е. leg‑e‑nis (Аткупшчыкоў, Из истории, 246).

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

Піска́ш, піскіж ’пячкур, Gobio’ (Нік. Очерки; Дэмб. 2; Жук.; Нас.), піску́ж ’тс’ (Гарэц.), піськіж, пі́скуж, піскуйіж ’тс’, ’нярослае, пісклявае дзіця’ (слаўг., Яшк., З жыцця); піскі́ш, піску́ж. піскі́ж ’уюн, Misgiimus’ (талач., круп., ЛА, 1; Мат. Гом.), піскіж ’галец, Nemachilus barbatus’ (Нік. Очерки; мсцісл., чавус., хоцім., ЛА, 1). Параўн. укр. пискір, рус. пискарь, пискал, арханг. пе́скиш, пескиш(а) ’пячкур’, польск. piskorz, н.-луж. piskoŕ в.-луж. piskor. чэш. piskoř ’уюн’, славац. piskor ’буразубка, Sorex araneus’, славен. piskór, piškor, piškúr ’мінога’, piškúr ’пячкур’, серб.-харв. пи̏скор ’мурэна, Muraena Helena’, балг. писка́л. Прасл. *piskorʼь, утвораны ад *piskati ’пішчаць’ — рыба, калі схапіць яе рукою, выдае спецыфічны гук’ < piskъ > піск (гл.). У пацвярджэнне гэтага прыводзяць аналагічна ўтвораныя: польск. sykawiec ’уюн’ < sykać ’шыпець’, літ. pyplỹs ’уюн’ < pỹpti ’пішчаць’, лат. pīkste ’ўюн’ < pīkstēt ’пішчаць’, а таксама бел. віл. пішчаль ’уюн’ < пішчаць. Тым не менш, цяжкім для тлумачэння застаюцца фіналі Заходнебеларускіх лексем ‑ш, ‑ж і асабліва рус. арханг. пески́ш.

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

галашчо́к

1. Замёрзлая зямля без снегу (Брэст., Глуск. Янк. I, Слаўг.).

2. Моцны мароз на непакрытую снегам зямлю (Пух. Шат., Слаўг., Стол.). Тое ж галашчока (Гродна, Бельск.), гале́ц (Тал. Мядзв.), галяка́, галашчокам, галя́ка, галя́к (Слаўг.).

2. Першы лёд на балоце, на рацэ (Жытк., Пар., Стол.).

3. Мёрзлыя рунныя палі, груд з азімымі пасевамі (Брэст.).

4. Адкрытае месца, узгорак, дзе вецер здзімае снег; гальнае замёрзлае балота (Слаўг.).

Беларускія геаграфічныя назвы. Тапаграфія. Гідралогія. (І. Яшкін, 1971, правапіс да 2008 г.)

САЮ́З ЛІТАРАТУ́РНА-МАСТА́ЦКІХ КРЫ́ТЫКАЎ, Беларускі саюз літаратурна-мастацкіх крытыкаў,

добраахвотная грамадская творчая арганізацыя, якая аб’ядноўвае літ. і маст. крытыкаў, літ.- і маст.-знаўцаў, культуролагаў, сацыёлагаў, журналістаў і інш. спецыялістаў у галіне маст. творчасці. Засн. ў 1997 на аснове навукова-творчага прадпрыемства «Авансцэна» (дзейнічала з 1992, да 1996 наз. Цэнтр тэатр. крытыкі «Авансцэна»). Кіруючы орган — з’езд, паміж з’ездамі — Савет, кіраўніцтва ажыццяўляе Прэзідыум Савета. Старшыня саюза — Р.Б.Смольскі. Мэты дзейнасці саюза: развіццё сістэмы літ.-знаўчай і мастацтвазнаўчай адукацыі, павышэнне прафес. ўзроўню крытыкаў, аналіз праблем сучаснай маст. культуры. Члены саюза праводзяць навукова-даследчую, аналітычную працу ў сферы сучаснай культуры і маст. творчасці, канферэнцыі, лабараторыі, семінары па пытаннях тэорыі і практыкі літ. і маст. творчасці, арганізуе фестывалі, выстаўкі, канцэрты, творчыя вечары, прапагандуе лепшыя творы літаратуры і мастацтва Беларусі за межамі краіны. Выдае зб-кі літ.-маст. артыкулаў з актуальнымі праблемамі маст. культуры Беларусі. На 2001 больш за 110 членаў.

Члены Саюза літаратурна-мастацкіх крытыкаў

1997. Э.А.Алейнікава, Г.У.Алісейчык, І.А.Аўдзееў, Р.І.Баравік, Г.І.Барышаў, А.М.Бязуглы, Г.І.Вавула, В.Б.Валодзька, М.М.Воінаў, Т.Я.Гаробчанка, М.І.Гарэцкая, Л.Ф.Голікава, В.А.Грыбайла, М.А.Гугнін, В.І.Жук, Т.І.Кажушка, Н.А.Крывашэева, С.С.Лаўшук, Ж.А.Лашкевіч, Л.А.Лявонава, А.М.Макарэвіч, Дз.Л.Мамачкін, М.А.Манохін, Г.В.Марчук, В.Т.Навуменка, У.І.Няфёд, В.Ф.Нячай, У.І.Пракапцоў, А.А.Ракаў, Г.В.Ратнікаў, У.П.Рошчын, А.В.Сабалеўскі, В.А.Салееў, Р.Б.Смольскі, М.У.Сыты, А.В.Усцінава, Н.Ц.Фральцова, С.Ф.Юркевіч, Н.А.Юўчанка, В.М.Ярмалінская.

1998. Т.В.Габрусь, Г.Л.Галкоўская, А.Р.Герштэйн, Л.А.Гулякевіч, В.В.Дапкюнас, Л.Ю.Зубарава, В.С.Іваноўскі, Т.М.Команава, А.В.Красінскі, Ю.А.Масарэнка, У.А.Мішчанчук, А.Г.Папова, Л.Д.Фінкельштэйн, І.Л.Чэбан, М.К.Янкоўскі.

1999. А.М.Аляксеенка, А.В.Ананьеў, Т.В.Аўдоніна, Н.В.Багноўская, У.П.Балюга, В.І.Бельская, У.А.Бобрык, Е.Л.Бондарава, І.У.Брылевіч, А.І.Бубянцова, Л.А.Волкава, В.М.Галец, Ю.У.Гаўрыловіч, В.В.Гвоздзева, С.І.Даніленка, А.А.Дарафеева, А.М.Дзянішчык, Т.М.Дубяк, В.В.Енджаеўская, А.А.Жук, І.М.Завадская, А.В.Іваноў, С.П.Кажушка, А.П.Кандыба, А.А.Каралёва, С.І.Карамзіна, Я.І.Клімуць, Н.В.Кузьміч, Я.Р.Лазорына, А.В.Лысянкоў, В.В.Лявоненка, П.Я.Магазіннік, А.Р.Майсеенка, В.П.Макарук, М.Ф.Макарцоў, А.А.Манушнікаў, Г.У.Мушперт, А.А.Парукаў, Дз.Дз.Паўлавец, А.Г.Пацюшка, В.П.Пракапцова, М.В.Родчанка, А.А.Савіцкая, А.В.Уласаў, К.С.Усовіч, Т.Е.Фамук, С.Г.Фейгіна, Л.І.Хмара, Дз.А.Хораў, А.П.Цебянькоў, Н.В.Ціханюк, С.В.Чайкова, У.Л.Штукар, Л.З.Шульман, В.К.Шынкарэнка.

2000. В.П.Жураўлёў, А.А.Карпілава, Б.А.Крэпак, Ю.М.Чурко.

В.А.Грыбайла.

т. 14, с. 228

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)