Verbum

САРЖЭ́ЎСКІ (Аляксандр Міхайлавіч) (27.8.1930, г. Арзамас Ніжагародскай вобл., Расія — 21.3.1983),

бел. фізік. Д-р фіз.-матэм. н. (1973), праф. (1974). Засл. дз. нав. Беларусі (1980). Скончыў БДУ (1953). З 1953 у Ін-це фізікі АН Беларусі. З 1967 у БДУ (заг. кафедры). Навук. працы па люмінесцэнцыі, квантавай электроніцы і нелінейнай спектраскапіі, праблемах выкладання фізікі ў ВНУ. Устанавіў асн. заканамернасці ўзаемадзеяння лазернага выпрамянення са складанымі арган. малекуламі.

Тв.:

Анизотропия поглощения и испускания света молекулами. Мн., 1971 (разам з А.​Н.​Сеўчанкам);

Наглядность в демонстрационном эксперименте по физике: (Эргон. подход). Мн., 1983 (разам з В.​М.​Навумчыкам);

Оптика. Т. 1. Мн., 1984.

П.​М.​Бараноўскі.

т. 14, с. 181

САРО́КА (Мікалай Фёдаравіч) (н. 2.1.1949, в. Асіннікі Камянецкага р-на Брэсцкай вобл.),

бел. вучоны ў галіне тэрапіі і рэўматалогіі. Д-р мед. н. (1992), праф. (1995). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1972). З 1978 у Мінскім мед. ун-це (з 1994 заг. кафедры, адначасова ў 1987—91 дэкан, з 1991 прарэктар).

Навук. працы па механізмах патагенезу, ранняй дыягностыцы, метадах лячэння і прафілактыцы сістэмных захворванняў злучальнай тканкі і суставаў, тэрапеўт. праблемах у галіне кардыялогіі, пульманалогіі і гастраэнтэралогіі.

Тв.:

Остеопороз: Практич. руководство для врачей. Мн., 1997;

Глюкокортикостероидные гормоны в клинике внутренних болезней. Мн., 2000;

Ревматоидный артрит: Пробл. диагностики и лечения. Мн., 2000 (разам з В.​Я.​Ягурам).

т. 14, с. 184

САЦЫЁНІКА,

галіна грамадскіх навук; тэхналогія вызначэння тыпу асобы. Развіваецца з канца 1970-х г. на стыку псіхалогіі і сацыялогіі. Заснавальніца С. літоўскі сацыёлаг і эканаміст А.​Аўгусцінавічутэ прапанавала практычнае выкарыстанне тэорыі псіхал. тыпаў швейц. псіхолага К.​Г.​Юнга, распрацавала тэорыі сацыёну (падзелу чалавецтва на 16 псіхал. тыпаў) і інтэртыпных адносін (сумяшчальнасці людзей розных псіхал. тыпаў). С. прагназуе развіццё сяброўскіх, сямейных і інш. узаемаадносін, дае практычныя рэкамендацыі па іх удасканальванні, па прафес. арыентацыі і псіхал. самакарэкціраванні асобы. Дасягненні С. выкарыстоўваюцца ў сістэмнай псіхафізіялогіі, сац. псіхалогіі, педагогіцы, псіхалогіях асобы і творчасці.

Літ.:

Аугустинавичюте А. Соционика: Введение. СПб., 1998;

Яе ж. Соционика: Психотипы. Тесты. М.; СПб., 1998.

т. 14, с. 209

СВЕ́ДБЕРГ ((Svedberg) Тэадор) (30.8.1884, Вальба, каля г. Гаўле, Швецыя — 26.2.1971),

шведскі фізікахімік. Чл. Каралеўскай швед. АН (1912), замежны чл. АН СССР (1966). Скончыў Упсальскі ун-т (1907), дзе і працаваў (з 1921 праф.). З 1949 дырэктар Ін-та ядз. хіміі (г. Упсала). Навук. працы пераважна па калоіднай хіміі, электрафарэзе, фізікахіміі бялкоў. Эксперыментальна пацвердзіў распрацаваную А.​Эйнштэйнам і М.​Смалухоўскім тэорыю броўнаўскага руху, даказаў рэальнасць існавання малекул. Прапанаваў метад ультрацэнтрыфугавання для выдалення калоідных часцінак з раствораў (1919), у т. л. для седыментацыі бялкоў. Стварыў першую аналіт. ультрацэнтрыфугу, якая забяспечвала паскарэнне 5∙10​³g (1923). Вызначыў малекулярную масу і форму малекул бялкоў (1926). Нобелеўская прэмія 1926.

т. 14, с. 248

СЕВЯРА́НІН (Віталь Сцяпанавіч) (н. 21.3.1937, г. Іркуцк, Расія),

бел. вучоны ў галіне цеплаэнергетыкі. Д-р тэхн. н. (1987), праф. (1989). Скончыў БПІ (1960). З 1973 у Брэсцкім тэхн. ун-це (у 1979—87 заг. кафедры, з 1991 кіраўнік лабараторыі «Пульсар»), Навук. працы па праблемах гарэння розных відаў паліва, цепламасаабмену і асновах энергазберажэння. Выявіў слаявое пульсуючае гарэнне і ўстанавіў для яго фазавыя суадносіны. Даследаваў асаблівасці абдзімання паліва пульсуючым патокам, прапанаваў канструкцыі энергазберагальных апаратаў і машын.

Тв.:

Технологическое пульсационное горение. М., 1993 (у сааўт.);

Основы энергосбережения. Брест., 1998;

Инженерно-техническое оборудование зданий. Мн., 2000 (разам з В.​М.​Яромскім, М.​І.​Кірылюком).

т. 14, с. 291

СЕРДЗЯШНО́Ў (Анатоль Пятровіч) (н. 1.1.1930, в. Крывалучча Саратаўскай вобл., Расія),

бел. вучоны ў галіне электратэхнікі. Канд. тэхн. н. (1969), праф. (1991). Скончыў Саратаўскі ін-т механізацыі сельскай гаспадаркі (1955). З 1963 у Бел. агр. тэхн. ун-це (у 1973—93 заг. кафедры). Навук. працы па эксплуатацыі, тэхн. абслугоўванні і рамонце с.-г. электраабсталявання. Тэарэтычна абгрунтаваў сіметрыраванне напружання ў трансфарматарах, на падставе чаго распрацавана новая марка трохфазных трансфарматараў для 4-праводных эл. сетак.

Тв.:

Планирование эксплуатации сельскохозяйственного электрооборудования. Мн., 1992 (разам з Г.​І.​Януковічам);

Техобслуживание и ремонт электрооборудования в сельском хозяйстве: Справ. Мн., 1993 (з ім жа).

Л.​В.​Бароўка.

т. 14, с. 350

СІ́ГБАН, Зігбан (Siegbahn) Карл Мане Георг (3.12.1886, г. Эрэбру, Швецыя — 25.9.1978), шведскі фізік, заснавальнік рэнтгенаўскай і ядз. спектраскапіі. Чл. Швед. АН (1922). Лонданскага каралеўскага т-ва (1933). Замежны чл. АН СССР (1958). Бацька К.​М.​Сігбана. Скончыў Лундскі ун-т (1911), дзе і працаваў (з 1920 праф); у 1924—37 праф. Упсальскага ун-та. У 1937—64 дырэктар Нобелеўскага ін-та фізікі (Стакгольм). Навук. працы па спектраскапіі рэнтгенаўскага выпрамянення, ядз. фізіцы і ядз. спектраскапіі. Прапанаваў новыя метады атрымання рэнтгенаўскіх спектраў высокага раздзялення, вывучыў рэнтгенаўскія спектры хім. элементаў і адкрыў новыя спектральныя лініі. Выявіў дысперсію рэнтгенаўскіх прамянёў. Сканструяваў шэраг спец. спектральных прылад. Нобелеўская прэмія 1924.

т. 14, с. 365

СІ́ЛЬЧАНКА (Мікалай Уладзіміравіч) (н. 4.3.1954, пас. Чырвоны Свет Буда-Кашалёўскага р-на Гомельскай вобл.),

бел. прававед. Д-р юрыд. н. (1994), праф. (1995). Скончыў Калінінградскі ун-т (1975). З 1982 у Гродзенскім ун-це. Навук. працы па праблемах тэорыі і гісторыі бел. дзяржаўнасці, мясц. самакіравання, заканатворчасці і развіцця прававых сістэм. Распрацаваў тэорыю вяршэнства закону ва ўмовах падзелу ўлад.

Тв.:

Закон: Пробл. этимологии, социологии и логики. Мн., 1993;

Беларуская дзяржаўнасць. Гродна, 1997 (разам з І.​А.​Басюком);

Проблемы законотворчества и развития правовых систем. Гродно, 1997 (у сааўт.);

Гісторыя мясцовага самакіравання на Беларусі. Гродна, 2000 (разам з Н.​В.​Місарэвіч).

І.​А.​Басюк.

т. 14, с. 381

СІНЯКО́Ў (Генадзь Мікалаевіч) (н. 30.1.1942, в. Болдырава Кесавагорскага р-на Цвярской вобл., Расія),

бел. фізік. Д-р фіз.-матэм. н. (1993). Скончыў БДУ (1964). З 1966 у Ін-це фізікі, з 1992 у Ін-це малекулярнай і атамнай фізікі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па спектраскапіі, фотахіміі, люмінесцэнцыі біялагічна важных тэтрапірольных малекул. Вызначыў асаблівасці электроннай будовы аніёнаў хларафілападобных злучэнняў. Устанавіў механізм фотахім. аднаўлення парфірынаў.

Тв.:

Промежуточные продукты реакции восстановления порфиринов и их строение (разам з А.​М.​Шульгой, Г.​П.​Гурыновічам) // Биофизика. 1978. Т. 23, № 1;

Взаимодействие анионных форм Fe-октаэтилпорфирина с метанолом // Журн. прикладной спектроскопии. 2000. Т. 67, № 5.

т. 14, с. 410

СКІЯПАРЭ́ЛІ ((Schiaparelli) Джавані Вірджыніо) (14.3.1835, г. Савільяна, Італія — 4.7.1910),

італьянскі астраном. Замежны чл.-кар. (1874) і ганаровы чл. (1904) Пецярбургскай АН. Скончыў Турынскі ун-т (1854). З 1859 у Пулкаўскай абсерваторыі. З 1860 у астр. абсерваторыі ў Мілане (у 1862—90 дырэктар). Навук. працы па даследаванні планет, камет і падвойных зорак, а таксама гісторыі астраноміі, матэматыцы і метэаралогіі. Распрацаваў тэорыю метэораў і ўстанавіў сувязь метэорных патокаў з каметамі (1866). Выявіў на паверхні Марса сетку тонкіх ліній, т.зв. «каналаў» (1877), гіпотэза аб штучным паходжанні якіх не атрымала пацвярджэння. Правёў грунтоўныя назіранні Меркурыя і Венеры.

Літ.:

Паннекук А. История астрономии: Пер. с англ. М., 1966. С. 411—418.

т. 14, с. 458